Shloka 44
Steya-doṣa-nirūpaṇa (On the Nature and Gravity of Theft) — within the Hayagrīva–Agastya Saṃvāda frame
Devanagari script
वायुभूतं पतिं दृष्ट्वा नेच्छति ब्रह्ममन्दिरम् / निर्वेदं परमापन्ना मुनिमेवमभाषत
Transliteration
vāyubhūtaṃ patiṃ dṛṣṭvā necchati brahmamandiram / nirvedaṃ paramāpannā munimevamabhāṣata
Translation
Seeing her husband become a spirit of wind, she did not wish to go to Brahma’s abode. Fallen into profound dispassion, she spoke thus to the sage.
Word by Word
वायुभूतम्the wind-like (husband)
वायुभूतम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवायु + भूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष
पतिम्husband
पतिम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-कृदन्त (gerund)
नnot
न:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय (negation)
इच्छतिdesires, wants
इच्छति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootइष्/इच्छ् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
ब्रह्ममन्दिरम्Brahmā’s abode/temple
ब्रह्ममन्दिरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootब्रह्म + मन्दिर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (ब्रह्मणः मन्दिरम्)
निर्वेदम्dispassion, despair
निर्वेदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootनिर्वेद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; भाववाचक (state/feeling)
परम्supreme, extreme
परम्:
Visheshana (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootपरम (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (agreeing with ‘निर्वेदम्’ understood as state reached: ‘to the highest’)
आपन्नाhaving reached, having fallen into
आपन्ना:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootआपद् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त ‘आपन्न’; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
मुनिम्the sage
मुनिम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमुनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
एवम्thus
एवम्:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb: thus)
अभाषतspoke
अभाषत:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभाष् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/Past), आत्मनेपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन