Mantra 3
Sukta 5
Sanskrit (Devanagari)
प्रोष्ठेशयास्तल्पेशया नारीर्या वह्यशीवरीः । स्त्रियो याः पुण्यगन्धयस्ताः सर्वाः स्वापयामसि
IAST Transliteration
próṣṭhe-śayā́s tálpe-śayā́ nā́rīr yā́ vahy-aśī́varīḥ | stríyo yā́ḥ púṇya-gándhayas tā́ḥ sárvāḥ svāpayāmasi
English Translation (Griffith/Whitney)
Women who lie upon the outer couch, women who lie upon the bed—those who are borne abroad and stirring; women who are sweet with auspicious perfume—all these, every one, we lull to sleep.
Word by Word
प्रोष्ठेशयाःwomen who lie on the back (supine)
प्रोष्ठेशयाः:
कर्तृ (स्वापयामसि इत्यस्य कर्म-सम्बद्धा स्त्रियः—उद्देश्य-समूहः)
TypeAdjective (used as noun)
Rootप्रोष्ठ-शय (प्रातिपदिक; प्रोष्ठे शयते इति) अथवा प्रोष्ठ-शय (समासान्त)
तल्पेशयाःwomen who lie on a bed
तल्पेशयाः:
कर्तृ/उद्देश्य (स्त्रियः—सम्बोधन-समूहः)
TypeAdjective (used as noun)
Rootतल्प-शय (प्रातिपदिक; तल्पे शयते इति)
नारीःwomen
नारीः:
कर्म (स्वापयामसि—whom we cause to sleep)
TypeNoun
Rootनारी (प्रातिपदिक)
याःwho/which
याः:
सम्बन्ध/विशेषण (नारीः इत्यस्य विशेषण-सम्बन्धः; याः…)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वह्यशीवरीःwomen of ‘vahya-śīvarī’ type (a specific epithet/class; lit. ‘vahya’ + ‘śīvarī’)
वह्यशीवरीः:
कर्म (नारीः इत्यस्य विशेषणरूपेण—those women)
TypeAdjective (used as noun)
Rootवह्य-शीवरी (प्रातिपदिक; कर्मधारय/बहुव्रीहि-समासः—अर्थः ‘वह्य’ + ‘शीवरी’)
स्त्रियःwomen
स्त्रियः:
कर्तृ/उद्देश्य (पुनरुक्त-समूह-निर्देशः)
TypeNoun
Rootस्त्री (प्रातिपदिक)
याःwho/which
याः:
सम्बन्ध/विशेषण (स्त्रियः इत्यस्य विशेषण-सम्बन्धः)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पुण्यगन्धयःwomen of auspicious fragrance
पुण्यगन्धयः:
कर्तृ/उद्देश्य (स्त्रियः—विशेषणम्)
TypeAdjective (used as noun)
Rootपुण्य-गन्ध (प्रातिपदिक; कर्मधारयः—‘पुण्यः गन्धः यस्याः/यासाम्’)
ताःthose (them)
ताः:
कर्म (स्वापयामसि—them)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
सर्वाःall
सर्वाः:
कर्म (ताः—समस्ताः)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
स्वापयामसिwe cause (them) to sleep / we lull (them) to sleep
स्वापयामसि:
क्रिया (कर्तृ—वयम्; कर्म—ताः सर्वाः)
TypeVerb
Root√स्वप् (स्वप्/श्वप्) + णिच् (causative) → स्वापय-
Attribution
Rishi: Atharvan (hymn cluster attribution per Atharvanic tradition)
Devata: Nidrā (Sleep) as functional divinity
Chandas: Anuṣṭubh
Mantra Rasa
{"primary_rasa":"bhayankara","secondary_rasa":"bibhatsa","emotional_arc":"From intimate household mapping to a blanket imposition.","listener_experience":"Unease at total control; a muffled, claustrophobic quiet.","intensity":7}