Mantra 5

Sukta 3

Sanskrit (Devanagari)

अरुस्राणमिदं महत् पृथिव्या अध्युद्भृतम्। तदास्रावस्य भेषजं तदु रोगमनीनशत्

IAST Transliteration

arusrā́ṇam idáṃ mahát pṛthivyā́ adhy-udbhṛ́tam | tád āsrāvá­sya bheṣajáṃ tád u rogáṃ anīnaśat ||

English Translation (Griffith/Whitney)

This mighty remedy, drawn up from Earth, is for the running sore: that medicine—verily that—hath made the disease to vanish.

Word by Word

• अरस्राणम्: non-oozing; checked (of discharge)
• अरस्राणम्: विशेषण (कर्म/प्रातिपदिक-विशेषण) — ‘इदम्’/‘महत्’ इत्यस्य
• Type: Adjective
• Root: अरस्राण (प्रातिपदिक; ‘अ-’ + ‘स्राण’ < √स्रु ‘to flow’ → ‘not flowing/checked’)

• इदम्: this
• इदम्: कर्म/विषय (उक्त वस्तु) — ‘महत्’ इत्यस्य आधारः
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• महत्: great; mighty
• महत्: विशेषण — ‘इदम्’ इत्यस्य
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)

• पृथिव्याः: of the earth
• पृथिव्याः: सम्बन्ध (genitive) — ‘अध्युद्भृतम्’ इत्यस्य ‘कस्याः?’
• Type: Noun
• Root: पृथिवी (प्रातिपदिक)

• अधि-उद्भृतम्: raised up; brought forth (from)
• अधि-उद्भृतम्: विशेषण/विधेय — ‘इदम् (भेषजम्)’ इत्यस्य; भावे ‘उत्थापितम्/उद्धृतम्’
• Type: Participle (past passive)
• Root: उद्-√भृ (धातु) → उद्भृत (कृदन्त-भूतकर्मणि/कर्मणि क्त)

• तत्: that
• तत्: विषय/कर्म (अनुवृत्त-वस्तु) — ‘भेषजम्’ इत्यस्य निर्देशः
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• आस्रावस्य: of discharge; of oozing (disease)
• आस्रावस्य: सम्बन्ध (genitive) — ‘भेषजम्’ इत्यस्य ‘कस्य?’
• Type: Noun
• Root: आस्राव (प्रातिपदिक; ā-√स्रु ‘to flow’ → ‘discharge/oozing’)

• भेषजम्: remedy; medicine
• भेषजम्: कर्म/विधेय (उपचार्य-वस्तु/औषधम्) — ‘तत् … (अस्ति)’; अनुवृत्तं ‘इदम्’
• Type: Noun
• Root: भेषज (प्रातिपदिक)

• तत्: that
• तत्: कर्म (यत् औषधम्) — ‘अनीनशत्’ इत्यस्य
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• उ: indeed; and (emphatic particle)
• उ: —
• Type: Indeclinable
• Root: उ (निपात/अव्यय)

• रोगम्: disease
• रोगम्: कर्म — ‘अनीनशत्’ इत्यस्य
• Type: Noun
• Root: रोग (प्रातिपदिक)

• अनीनशत्: destroyed; made to perish
• अनीनशत्: क्रिया; कर्ता (अनुवृत्तम्) ‘तद् (भेषजम्)’
• Type: Verb
• Root: √नश् (धातु; नाशने) with reduplication: अ-नी-नश्

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (specific ṛṣi attribution varies by anukramaṇī; commonly Atharvan/Angiras line for healing charms)

Devata: Bhaiṣajya (the Medicine) / Pṛthivī as source of healing; implicitly the remedy itself personified

Chandas: Anuṣṭubh (4 pādas of 8 syllables; typical healing-couplet cadence)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From concern about uncontrolled flow to wonder at Earth’s ready medicine, ending in calm certainty.","listener_experience":"Reassurance through connection to nature’s pharmacy.","intensity":4}