Mantra 1

Sukta 44

Sanskrit (Devanagari)

भैषज्यम्। आयुषोऽसि प्रतरणं विप्रं भेषजमुच्यसे । तदाञ्जन त्वं शंताते शमापो अभयं कृतम्

IAST Transliteration

bhaiṣajyám | ā́yuṣo ’si pratáraṇaṃ vípraṃ bheṣajám ucyase | tád ā́ñjana tváṃ śáṃtāte śám ā́po abháyaṃ kṛtám

English Translation (Griffith/Whitney)

A healing. Of life thou art the furthering ford; a potent, inspired remedy art thou called. Therefore, O Añjana, for welfare and for peace—(with) the Waters—make thou fearlessness effected.

Word by Word

• भैषज्यम्: medicine; remedy
• भैषज्यम्: कर्म (स्तुत्य/उद्देश्य-वस्तु)
• Type: Noun
• Root: भैषज्य (प्रातिपदिक; भिषज्/भेषज-सम्बद्ध)

• आयुषः: of life; of longevity
• आयुषः: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: आयुस् (प्रातिपदिक)

• असि: you are
• असि: (अस्ति-क्रिया; कर्ता = त्वम्/भैषज्यम्)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)

• प्रतर॑णम्: a deliverer; one that carries across
• प्रतर॑णम्: विशेषण/पूरक (भैषज्यस्य)
• Type: Noun/Adjective
• Root: प्र-तॄ/तॄ (धातु) → प्र-तरण (कृदन्त-प्रातिपदिक)

• विप्रम्: the inspired/wise one; sage-like
• विप्रम्: कर्म (उच्यसे इति—यत् नाम)
• Type: Noun/Adjective
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)

• भेषजम्: remedy; medicine
• भेषजम्: कर्म (उच्यसे इति—यत् नाम)
• Type: Noun
• Root: भेषज (प्रातिपदिक)

• उच्यसे: you are called
• उच्यसे: (कर्मणि; कर्ता-स्थान = त्वम्)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) + उ (उपसर्ग) → उच्य (कर्मणि-प्रयोग)

• तत्: that
• तत्: कर्म/उद्देश्य (कृतम् इति—यत् कृतम्)
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अञ्जन: O anjana (collyrium/black pigment; healing application)
• अञ्जन: सम्बोधन (आह्वान)
• Type: Noun
• Root: अञ्जन (प्रातिपदिक)

• त्वम्: you
• त्वम्: कर्तृ (कृतम्/असि/उच्यसे इत्यादौ)
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• शम्: well-being; peace
• शम्: विशेषण-भाव (शान्त्यर्थक)
• Type: Indeclinable
• Root: शम् (अव्यय/निपात; ‘शान्ति/कल्याण’ अर्थे)

• ताते: O dear one / O father (term of address)
• ताते: सम्बोधन (आह्वान)
• Type: Noun
• Root: तात (प्रातिपदिक; स्नेहसम्बोधन)

• शम्: peace; welfare
• शम्: विशेषण-भाव
• Type: Indeclinable
• Root: शम् (अव्यय)

• आपः: the waters
• आपः: कर्तृ (कृतम् इति—याः कृतवन्ति/कृतम्)
• Type: Noun
• Root: अप्/आप् (प्रातिपदिक)

• अभयम्: fearlessness; safety
• अभयम्: कर्म (कृतम् इति—यत् कृतम्)
• Type: Noun/Adjective
• Root: अ-भय (प्रातिपदिक)

• कृतम्: made; effected
• कृतम्: (कर्मणि-भाव; अभयम्/तत् इत्यस्य निष्पत्तिः)
• Type: Verb (participial predicate)
• Root: कृ (धातु) → कृत (कृदन्त; भूतकर्मणि/क्त)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (healing hymn; specific ṛṣi attribution not fixed here)

Devata: Añjana (personified remedy); Āpaḥ as auxiliary deities

Chandas: Anuṣṭubh (approx.)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From naming potency (vipra bheṣajam) to calm assurance (śam… abhaya).","listener_experience":"A settled, protected feeling; confidence in the remedy’s ‘installed’ power.","intensity":4}