Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 19

Sukta 3

अष्टधा युक्तो वहति वह्निरुग्रः पिता देवानां जनिता मतीनाम्। ऋतस्य तन्तुं मनसा मिमानः सर्वा दिशः पवते मातरिश्वा तस्य देवस्य । क्रुद्धस्यैतदागो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति । उद् वेपय रोहित प्र क्षिणीहि ब्रह्मज्यस्य प्रति मुञ्च पाशान्

aṣṭadhā́ yuktó vahati váhnir ugráḥ pitā́ devā́nāṃ janitā́ matīnā́m | ṛtásya tántuṃ mánasā mimānáḥ sárvā díśaḥ pavate mātáriśvā tásya devásya | kruddhásyaitád ā́go yá eváṃ vidvā́ṃsaṃ brāhmaṇáṃ jinā́ti | úd vepaya rohita prá kṣiṇīhi brahmajyásya práti muñca pā́śān ||

Eightfold harnessed, the fierce Bearer bears: the Father of the Gods, begetter of our holy thoughts. Measuring with mind the thread of ṛta, Mātariśvan blows through all the quarters—of that God. This is the offence against the wrathful One: whoso thus a knowing Brahman wrongs. Up, make him tremble, O Rohita; waste him away: upon the Brahman-hurter loose back the nooses.

अष्टधाin eightfold manner
अष्टधा:
Adhikaraṇa (रीतौ/प्रकारे)
TypeIndeclinable
Rootअष्टधा (अष्टन् + धा)
युक्तःyoked, harnessed
युक्तः:
Kartā (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootयुज् (धातु) → युक्त (कृदन्त)
वहतिcarries, bears
वहति:
Kriyā
TypeVerb
Rootवह्
वह्निःAgni; the fire (as carrier)
वह्निः:
Kartā
TypeNoun
Rootवह्नि (प्रातिपदिक)
उग्रःfierce
उग्रः:
Kartā (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootउग्र (प्रातिपदिक)
पिताfather
पिता:
Kartā (सम्बन्धे)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
देवानाम्of the gods
देवानाम्:
Sambandha (षष्ठी)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
जनिताbegetter, progenitor
जनिता:
Kartā
TypeNoun
Rootजन् (धातु) → जनितृ/जनिता (कृदन्त/नाम)
मतीनाम्of thoughts/insights
मतीनाम्:
Sambandha (षष्ठी)
TypeNoun
Rootमति (प्रातिपदिक)
ऋतस्यof ṛta (cosmic order)
ऋतस्य:
Sambandha (षष्ठी)
TypeNoun
Rootऋत (प्रातिपदिक)
तन्तुम्thread
तन्तुम्:
Karma
TypeNoun
Rootतन्तु (प्रातिपदिक)
मनसाwith the mind
मनसा:
Karaṇa
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
मिमानःmeasuring out, forming
मिमानः:
Kartā (सहक्रिया)
TypeParticiple
Rootमा (मि) ‘मापन/निर्माण’ (धातु) → मिमान (कृदन्त)
सर्वाःall
सर्वाः:
Karma (गत्यर्थे)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
दिशःdirections
दिशः:
Karma
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
पवतेpurifies itself; streams/blows
पवते:
Kriyā
TypeVerb
Rootपू (पवते)
मातरिश्वाMātariśvan (wind/fire-messenger)
मातरिश्वा:
Kartā
TypeNoun
Rootमातरिश्वन् (प्रातिपदिक)
तस्यof that
तस्य:
Sambandha (षष्ठी)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
देवस्यof the god
देवस्य:
Sambandha (षष्ठी)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
क्रुद्धस्यof the enraged
क्रुद्धस्य:
Sambandha (षष्ठी)
TypeAdjective
Rootक्रुध् (धातु) → क्रुद्ध (कृदन्त)
एतत्this
एतत्:
Karma (अर्थे ‘this’ as object)
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम)
आगःsin, offence
आगः:
Karma/Predicative
TypeNoun
Rootआगस् (प्रातिपदिक)
यःwho
यः:
Kartā (यत्-सम्बन्ध)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम)
एवम्thus
एवम्:
Adhikaraṇa (प्रकारे)
TypeIndeclinable
Rootएवम्
विद्वान्knowing, learned
विद्वान्:
Karma (विशेष्यः ब्राह्मणम्)
TypeAdjective
Rootविद् (धातु) → विद्वस् (कृदन्त)
ब्राह्मणम्a brāhmaṇa
ब्राह्मणम्:
Karma
TypeNoun
Rootब्राह्मण (प्रातिपदिक)
जिनातिinjures, overpowers
जिनाति:
Kriyā
TypeVerb
Rootजि (जिनाति) ‘to harm/overcome’
उत्up, out (intensifier)
उत्:
TypePreverb/Indeclinable
Rootउत्
वेपयmake (him) tremble
वेपय:
Kriyā
TypeVerb
Rootविप्/वेप् (caus.) → वेपय
रोहितO Rohita (epithet/name)
रोहित:
Sambodhana
TypeNoun (vocative epithet)
Rootरोहित (प्रातिपदिक; संबोधन)
प्रforth, forward (intensifier)
प्र:
TypePreverb/Indeclinable
Rootप्र
क्षिणीहिdestroy, waste away
क्षिणीहि:
Kriyā
TypeVerb
Rootक्षि (क्षय) / क्षी (क्षय) → क्षिणीहि
ब्रह्मज्यस्यof the brahma-injurer
ब्रह्मज्यस्य:
Sambandha (षष्ठी)
TypeNoun
Rootब्रह्मज्य (प्रातिपदिक; ‘brahma-slayer/one who harms brahman’)
प्रतिagainst; back upon
प्रति:
TypeIndeclinable
Rootप्रति
मुञ्चrelease, let loose
मुञ्च:
Kriyā
TypeVerb
Rootमुच्
पाशान्nooses, bonds
पाशान्:
Karma
TypeNoun
Rootपाश (प्रातिपदिक)

Rishi: Rohita/Āditya cycle attribution (anukramaṇī-dependent).

Devata: Rohita with Agni/Mātariśvan imagery (syncretic solar-fire-wind complex)

Chandas: Mixed; refrain-driven.

{"primary_rasa":"raudra","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"Wonder at cosmic engineering (measuring ṛta) → fear of omnipresent enforcement → forceful punitive release.","listener_experience":"Feeling of being surrounded by law/breath; wrongdoing feels exposed in every direction.","intensity":8}