Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 14

Sukta 3

सहस्राह्ण्यं वियतावस्य पक्षौ हरेर्हंसस्य पततः स्वर्गम्। स देवान्त्सर्वानुरस्युपदद्य संपश्यन् याति भुवनानि विश्वा तस्य देवस्य। क्रुद्धस्यैतदागो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति । उद् वेपय रोहित प्र क्षिणीहि ब्रह्मज्यस्य प्रति मुञ्च पाशान्

sahasrā́hṇyaṃ víyatāvasya pákṣau háreḥ haṃsásya pátataḥ svargám | sá devā́n sárvān urásy úpadádya saṃpáśyan yāti bhúvanāni víśvā tásya devásya | kruddhásyaitád ā́go yá eváṃ vidvā́ṃsaṃ brāhmaṇáṃ jinā́ti | úd vepaya rohita prá kṣiṇīhi brahmajyásya práti muñca pāśā́n

A thousand-day might are the wings of the wide-stretching—of Hari’s haṃsa flying heavenward. Setting all the gods within his breast, surveying, he goes through all the worlds. This is the offence against that god when wrathful—whoso thus overmasters a knowing Brahmin. Up, make him tremble, O Rohita; waste him away: against the brahma-slayer loose forth the nooses.

सहस्राह्ण्यम्(to/for) the thousand-day(-like) [region/goal]
सहस्राह्ण्यम्:
कर्म (गन्तव्य/प्राप्तव्य-विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootसहस्राह्ण्य (प्रातिपदिक; सहस्र + अहन्) अथवा सहस्राह्ण्य- (कृदन्त/तद्धित)
वियतौin the sky/space
वियतौ:
अधिकरण
TypeNoun
Rootवियत् (प्रातिपदिक)
अस्यof this
अस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पक्षौtwo wings
पक्षौ:
कर्तृ (वर्णन-कर्तृ/अङ्गभूत)
TypeNoun
Rootपक्ष (प्रातिपदिक)
हरेःof Hari
हरेः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootहरि (प्रातिपदिक)
हंसस्यof the swan
हंसस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootहंस (प्रातिपदिक)
पततःof the flying (one)
पततः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeParticiple (Adjective)
Rootपत् (धातु) → पतत् (वर्तमान कृदन्त, शतृ)
स्वर्गम्to heaven
स्वर्गम्:
कर्म (गन्तव्य)
TypeNoun
Rootस्वर्ग (प्रातिपदिक)
सःhe
सः:
कर्ता
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
देवान्the gods
देवान्:
कर्म
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
सर्वान्all
सर्वान्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
अनुafter, along
अनु:
क्रियाविशेषण (उपसर्गभाव)
TypeIndeclinable
Rootअनु (उपसर्ग/अव्यय)
रस्युhe utters/cries (Vedic)
रस्यु:
क्रिया
TypeVerb
Rootरस्/रस्य् (धातु; वेदिक)
उपदद्यhaving given/placed near; having offered
उपदद्य:
पूर्वकालिक क्रिया
TypeAbsolutive
Rootउप + दा (धातु) → उपदद् (कृदन्त; ल्यप्/तुमुन्-सम्भव)
संपश्यन्seeing, beholding
संपश्यन्:
कर्ता-विशेषण
TypeParticiple
Rootसम् + पश्य् (धातु) → पश्यत् (शतृ)
यातिgoes
याति:
क्रिया
TypeVerb
Rootया (धातु)
भुवनानिworlds, realms
भुवनानि:
कर्म
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक)
विश्वाall
विश्वा:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
तस्यof that
तस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
देवस्यof the god
देवस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
क्रुद्धस्यof the enraged (one)
क्रुद्धस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeAdjective (Participle)
Rootक्रुध् (धातु) → क्रुद्ध (कृदन्त; क्त)
एतत्this
एतत्:
कर्म/विषय
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
आगःsin, offence
आगः:
कर्म/विषय
TypeNoun
Rootआगस् (प्रातिपदिक)
यःwho
यः:
कर्ता
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
एवम्thus
एवम्:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
विद्वांसम्a knowing one, wise man
विद्वांसम्:
कर्म
TypeNoun/Adjective (Participle)
Rootविद् (धातु) → विद्वांस् (कृदन्त; परस्मैपदी-परिप्रयोग)
ब्राह्मणम्a brāhmaṇa
ब्राह्मणम्:
कर्म (विद्वांसम् इति समानाधिकरणम्)
TypeNoun
Rootब्राह्मण (प्रातिपदिक)
जिनातिoverpowers, defeats
जिनाति:
क्रिया
TypeVerb
Rootजि (धातु; ‘to conquer/overpower’)
उत्up, forth
उत्:
क्रियाविशेषण (उपसर्गभाव)
TypeIndeclinable
Rootउत् (उपसर्ग/अव्यय)
वेपयmake (him/it) tremble
वेपय:
क्रिया
TypeVerb
Rootविप्/वेप् (धातु; कारणे) → वेपय (णिच्)
रोहितO Rohita
रोहित:
सम्बोधन
TypeNoun (Vocative)
Rootरोहित (प्रातिपदिक; सम्भवतः देवता/अश्व/सूर्य-विशेष)
प्रforth, forward
प्र:
क्रियाविशेषण (उपसर्गभाव)
TypeIndeclinable
Rootप्र (उपसर्ग/अव्यय)
क्षिणीहिdestroy, waste away
क्षिणीहि:
क्रिया
TypeVerb
Rootक्षि (धातु; ‘to destroy/waste away’)
ब्रह्मज्यस्यof the brahma-slayer / of the offence against brahman (brahmajya)
ब्रह्मज्यस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootब्रह्मज्य (प्रातिपदिक; ब्रह्मन् + ज्या ‘bowstring’/‘injury’)
प्रतिback, against
प्रति:
क्रियाविशेषण (उपसर्गभाव)
TypeIndeclinable
Rootप्रति (उपसर्ग/अव्यय)
मुञ्चrelease, let loose
मुञ्च:
क्रिया
TypeVerb
Rootमुच् (धातु)
पाशान्nooses, bonds
पाशान्:
कर्म
TypeNoun
Rootपाश (प्रातिपदिक)

Rishi: Atharvanic tradition (variable)

Devata: Rohita (solar haṃsa/Hari)

Chandas: Mixed; refrain-driven

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"raudra","emotional_arc":"Wonder at cosmic flight and omniscience → sudden turn to wrathful prosecution and binding","listener_experience":"Awe and elevation, then sobering fear of consequence","intensity":8}