Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 12

Sukta 3

बृहदन्यतः पक्ष आसीद् रथंतरमन्यतः सबले सध्रीची । यद् रोहितमजनयन्त देवास्तस्य देवस्य। क्रुद्धस्यैतदागो य एवं विद्वांसं ब्राह्मणं जिनाति । उद् वेपय रोहित प्र क्षिणीहि ब्रह्मज्यस्य प्रति मुञ्च पाशान्

bṛhád anyatáḥ pákṣa āsīd rathantarám anyatáḥ sá-bale sadhṛ́cī | yád rohitám ájanayanta devā́s tásya devásya | kruddhásyaitád ā́go yá eváṃ vidvā́ṃsaṃ brāhmaṇáṃ jinā́ti | úd vepaya rohita prá kṣiṇīhi brahmajyásya práti muñca pāśā́n

Bṛhat was the wing on one side, Rathantara on the other—conjoined, with strength, moving together—when the gods brought Rohita to birth. This is the offence against that god when wrathful—whoso thus overmasters a knowing Brahmin. Up, make him tremble, O Rohita; waste him away: against the brahma-slayer loose forth the nooses.

बृहत्great, vast
बृहत्:
विशेषण (अधिकारण-सम्बद्ध)
TypeAdjective
Rootबृहत् (प्रातिपदिक; √बृह् ‘वर्धने’ से)
अन्यतःfrom another side; on the other side
अन्यतः:
Apādāna/दिशा-निर्देश
TypeIndeclinable
Rootअन्य (प्रातिपदिक) + तस् (अव्ययीभाव)
पक्षःwing; side
पक्षः:
Kartā
TypeNoun
Rootपक्ष (प्रातिपदिक)
आसीत्was
आसीत्:
क्रिया
TypeVerb
Root√अस् (भू-सत्तायाम्)
रथंतरम्Rathantara (a Sāman/chant)
रथंतरम्:
विशेष्य/सम्बन्ध (पक्ष-सम्बद्ध)
TypeNoun
Rootरथंतर (प्रातिपदिक; सामविशेषः)
अन्यतःfrom the other side
अन्यतः:
Apādāna/दिशा-निर्देश
TypeIndeclinable
Rootअन्य + तस्
सबलेin/with Sabalā (the dappled one; name/epithet)
सबले:
Adhikaraṇa
TypeAdjective
Rootसबला (प्रातिपदिक)
सध्रीचीgoing together; concordant
सध्रीची:
Kartā (आसीत् इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootसध्रीची (प्रातिपदिक)
यत्that which
यत्:
सम्बन्ध/कर्म (यद्-तद् सम्बन्ध)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
रोहितम्the Rohita (the red one; a deity/solar being)
रोहितम्:
Karma
TypeNoun/Adjective
Rootरोहित (प्रातिपदिक)
अजनयन्तthey generated/produced
अजनयन्त:
क्रिया
TypeVerb
Root√जन् (जनने) + णिच्
देवाःthe gods
देवाः:
Kartā
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
तस्यof him/that
तस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
देवस्यof the god
देवस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
क्रुद्धस्यof the enraged
क्रुद्धस्य:
सम्बन्ध (देवस्य विशेषणम्)
TypeAdjective (participle)
Rootक्रुद्ध (कृदन्त; √क्रुध् ‘कोपे’ क्त)
एतत्this
एतत्:
Karma/विषय
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
आगःsin, offense
आगः:
Karma/विषय
TypeNoun
Rootआगस् (प्रातिपदिक)
यःwho
यः:
Kartā
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम)
एवम्thus
एवम्:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
विद्वांसम्a knowing one; learned
विद्वांसम्:
Karma
TypeNoun/Adjective (participle)
Rootविद्वांस् (कृदन्त; √विद् ‘ज्ञाने’ शतृ)
ब्राह्मणम्a Brāhmaṇa
ब्राह्मणम्:
Karma (विद्वांसम् इत्यस्य विशेष्यः)
TypeNoun
Rootब्राह्मण (प्रातिपदिक)
जिनातिovercomes/harms
जिनाति:
क्रिया
TypeVerb
Root√जि (जय/जये) / √जि (हिंसायाम्) — पाठानुसार ‘overcome/strike’
उत्up; forth
उत्:
क्रियाविशेषण (उद्-वेपय)
TypeIndeclinable
Rootउत् (उपसर्ग/अव्यय)
वेपयmake (him) tremble
वेपय:
क्रिया
TypeVerb
Root√विप्/√वेप् (कम्पने) + णिच्
रोहितO Rohita
रोहित:
सम्बोधन
TypeNoun (vocative)
Rootरोहित (प्रातिपदिक)
प्रforth; forward
प्र:
क्रियाविशेषण (प्र-क्षिणीहि)
TypeIndeclinable
Rootप्र (उपसर्ग/अव्यय)
क्षिणीहिdestroy; diminish
क्षिणीहि:
क्रिया
TypeVerb
Root√क्षि (क्षये/क्षीणे) — आज्ञार्थ रूप
ब्रह्मज्यस्यof the slayer of a Brāhmaṇa / of brahma-slaying
ब्रह्मज्यस्य:
सम्बन्ध (पाशानाम्)
TypeNoun
Rootब्रह्मज्य (प्रातिपदिक; ‘ब्राह्मण-हिंसा/ब्रह्महत्या’ अर्थे)
प्रतिback; in return; against
प्रति:
क्रियाविशेषण (प्रति-मुञ्च)
TypeIndeclinable
Rootप्रति (उपसर्ग/अव्यय)
मुञ्चrelease; let loose
मुञ्च:
क्रिया
TypeVerb
Root√मुच् (मोचने)
पाशान्nooses; bonds
पाशान्:
Karma
TypeNoun
Rootपाश (प्रातिपदिक)

Rishi: Atharvanic/Angirasa tradition (anukramaṇī-variable)

Devata: Rohita (solar-red power)

Chandas: Atharvanic mixed; refrain-driven

{"primary_rasa":"raudra","secondary_rasa":"vira","emotional_arc":"From mythic empowerment (birth supported by wings) to forceful punitive release.","listener_experience":"Sense of sanctioned strength—justice backed by tradition; fear for transgressors.","intensity":8}