Mantra 22

Sukta 2

Sanskrit (Devanagari)

केन देवाँ अनु क्षियति केन दैवजनीर्विशः । केनेदमन्यन्नक्षत्रं केन सत्क् क्षत्रमुच्यते

IAST Transliteration

kéna devā́ṃ ánu kṣiyati kéna daívajanīr víśaḥ | kéné́dam anyán nákṣatraṃ kéna sát kṣatrám ucyate

English Translation (Griffith/Whitney)

By what do Gods abide in ordered course? by what do the god-born peoples stand? By what is this other realm—the starry host—upheld? by what is rightful sovereignty called to be?

Word by Word

• केन: by whom? / by what?
• केन: करण (प्रश्नार्थ-करणम्: ‘किसके द्वारा/किससे’)
• Type: Pronoun
• Root: किम् (प्रातिपदिक) → क-

• देवान्: the gods
• देवान्: कर्म
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)

• अनु: after; along; in accordance
• अनु: —
• Type: Indeclinable
• Root: अनु

• क्षियति: dwells; abides
• क्षियति: (अकर्मक) —
• Type: Verb
• Root: क्षि (क्षय/क्षि = निवासे/क्षये; यहाँ ‘निवास/अधिवास’ अर्थे)

• केन: by whom? / by what?
• केन: करण
• Type: Pronoun
• Root: किम् → क-

• दैवजनीः: divine-born; of divine origin
• दैवजनीः: कर्तृ (अगली क्रिया ‘क्षियति’ का कर्ता, ‘विशः’ के विशेषणरूपेण)
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: दैवजनी (प्रातिपदिक; दैव + जनी ‘दैवी जननी/दैवी उत्पत्तिवाली’)

• विशः: the clans/peoples
• विशः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: विश् (प्रातिपदिक: ‘जन/कुल/प्रजा’)

• केन: by whom? / by what?
• केन: करण
• Type: Pronoun
• Root: किम् → क-

• इदम्: this
• इदम्: कर्तृ (अगली क्रिया ‘उच्यते’ के साथ वाक्यांश का विषय)
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अन्यत्: other; another
• अन्यत्: कर्तृ (इदम् के साथ समन्वय: ‘इदम् अन्यत् नक्षत्रम्’)
• Type: Adjective/Pronoun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)

• नक्षत्रम्: star; lunar mansion
• नक्षत्रम्: कर्तृ (उच्यते का विषय)
• Type: Noun
• Root: नक्षत्र (प्रातिपदिक)

• केन: by whom? / by what?
• केन: करण
• Type: Pronoun
• Root: किम् → क-

• सत्: true; real; existent
• सत्: कर्तृ (उच्यते का विषय-समास/वाक्यांश)
• Type: Adjective (kṛdanta)
• Root: सत् (कृदन्त-प्रातिपदिक; √अस् ‘to be’ → सत् ‘being, true’)

• क्षत्रम्: sovereign power; dominion; kṣatra
• क्षत्रम्: कर्तृ (उच्यते का विषय)
• Type: Noun
• Root: क्षत्र (प्रातिपदिक)

• उच्यते: is called; is said
• उच्यते: — (कर्मणि: कर्ता अप्रकट; विषय = ‘नक्षत्रम्/क्षत्रम्’)
• Type: Verb
• Root: वच् (√वच् ‘to speak, say’)

Attribution

Rishi: As per AV 10.2 anukramaṇī tradition: Atharvanic speculative seer attribution.

Devata: Interrogative toward Brahman (implicit); domains invoked: Devas, Viś, Nakṣatra, Kṣatra.

Chandas: Anuṣṭubh-like (interrogative quatrain structure).

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"From urgent questioning to poised openness for the answer.","listener_experience":"Alert clarity; the mind stops spiraling and starts seeking the root cause.","intensity":6}