Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 6

पूर्वं सा पुष्करे प्राप्ता पुष्करात्सा महानदी । पुष्करं कथ्यते व्योम पुष्करं कथ्यते जलम् । तेन तत्पुष्करं ख्यातं संनिधानं प्रजापतेः

pūrvaṃ sā puṣkare prāptā puṣkarātsā mahānadī | puṣkaraṃ kathyate vyoma puṣkaraṃ kathyate jalam | tena tatpuṣkaraṃ khyātaṃ saṃnidhānaṃ prajāpateḥ

Zuerst gelangte sie nach Puṣkara, und von Puṣkara aus floss jener mächtige Strom weiter. Man sagt, „Puṣkara“ bedeute den Himmel, und man sagt auch, „Puṣkara“ bedeute Wasser; darum ist Puṣkara berühmt als heiliger Ort der Gegenwart Prajāpatis.

पूर्वम्formerly; first
पूर्वम्:
Adhikarana (Time/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootपूर्व (प्रातिपदिक)
Formअव्यय; कालवाचक-अव्यय (adverb: ‘formerly/first’)
साshe (that river)
सा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; सर्वनाम
पुष्करेin Puṣkara
पुष्करे:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootपुष्कर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी एकवचन
प्राप्ताarrived; reached
प्राप्ता:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + आप् (धातु) → प्राप्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; कर्तरि प्रयोगः
पुष्करात्from Puṣkara
पुष्करात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootपुष्कर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी एकवचन
साshe
सा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; सर्वनाम
महानदीthe great river
महानदी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + नदी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; समासः—कर्मधारयः (महती नदी)
पुष्करम्‘puṣkara’ (lotus); the term puṣkara
पुष्करम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootपुष्कर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन
कथ्यतेis called; is said
कथ्यते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootकथ् (धातु)
Formलट् (वर्तमान); आत्मनेपद; प्रथमपुरुष; एकवचन; कर्मणि प्रयोगः (passive: ‘is called/said’)
व्योमsky
व्योम:
Karta (Predicate-noun/विधेय)
TypeNoun
Rootव्योमन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन
पुष्करम्‘puṣkara’
पुष्करम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootपुष्कर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन
कथ्यतेis called
कथ्यते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootकथ् (धातु)
Formलट्; आत्मनेपद; प्रथमपुरुष; एकवचन; कर्मणि (passive)
जलम्water
जलम्:
Karta (Predicate-noun/विधेय)
TypeNoun
Rootजल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन
तेनtherefore; by that
तेन:
Hetu (Cause/हेतु)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग; तृतीया एकवचन; सर्वनाम
तत्-पुष्करम्that (place) Puṣkara
तत्-पुष्करम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + पुष्कर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; समासः—कर्मधारयः (तत् एव पुष्करम् = ‘that (place) Puṣkara’)
ख्यातम्became renowned
ख्यातम्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootख्या (धातु) → ख्यात (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; ‘became known/renowned’
संनिधानम्presence; proximity; sacred abode
संनिधानम्:
Karta (Apposition/समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootसम् + नि + धा (धातु) → संनिधान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन
प्रजापतेःof Prajāpati
प्रजापतेः:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootप्रजापति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी एकवचन

Sūta (deduced)

Tirtha: Puṣkara

Type: kund

Scene: Puṣkara lake under a vast sky: Gaṅgā’s current symbolically arriving first at Puṣkara; Prajāpati/Brahmā’s presence suggested by a lotus-seat motif; the words ‘sky’ and ‘water’ visually mirrored.

G
Gaṅgā
P
Puṣkara
P
Prajāpati

FAQs

Sacred places are not merely locations but ‘saṃnidhāna’—living zones of divine presence, understood through Purāṇic meaning and story.

Puṣkara is praised as the presence-place of Prajāpati and as a key station in the sacred course of the divine river.

No explicit rite is commanded here; it provides the theological basis for Puṣkara’s tīrtha-status (worthy of snāna and worship).