Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 22

Devanagari script

सनातन ऋषिश्रेष्ठो ह्यगस्त्यश्च महातपाः । एते याम्यदिशि द्वारं रक्षन्ति सुसमाहिताः

Transliteration

sanātana ṛṣiśreṣṭho hyagastyaśca mahātapāḥ | ete yāmyadiśi dvāraṃ rakṣanti susamāhitāḥ

Translation

Sanātana, der erhabenste unter den ṛṣis, und Agastya, von großer Askese—sie, in vollkommener Sammlung und Wachsamkeit, behüten das Tor in der südlichen (Yāmya) Richtung.

Word by Word

• सनातनः: Sanātana (proper name)
• सनातनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सनातन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (ऋषिनाम)

• ऋषिश्रेष्ठः: best of sages
• ऋषिश्रेष्ठः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक) + श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (ऋषीणां श्रेष्ठः)

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात-अव्यय (particle: indeed)

• अगस्त्यः: Agastya
• अगस्त्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अगस्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• महातपाः: great ascetic
• महातपाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय-समास (महान् तपाः/महातपाः = महान् तपस्वी)

• एते: these (persons)
• एते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• याम्यदिशि: in the southern direction
• याम्यदिशि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: याम्य (प्रातिपदिक) + दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; कर्मधारय/तत्पुरुष-भाव (याम्या दिशा)

• द्वारम्: gate
• द्वारम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: द्वार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• रक्षन्ति: protect; guard
• रक्षन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: रक्ष् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष (3rd person), बहुवचन

• सुसमाहिताः: well-composed; attentive
• सुसमाहिताः: Karta (Subject-Qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु (उपसर्ग/अव्यय) + सम्-आ-धा (धातु) → समाहित (कृदन्त, क्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle, क्त); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (qualifies एते)

Speaker

Skanda (deduced from Dvārakā Māhātmya narrative style within Skanda Purāṇa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dvārakā

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: dvijāḥ (twice-born pilgrims/listeners)

Visual Art Cues

Scene: At the southern gate of Dvārakā, the venerable ṛṣis Sanātana and Agastya stand in meditative vigilance, forming a protective threshold with ascetic radiance.

Characters & Entities

• Sanātana (ṛṣi)
• Agastya
• Yāmya diś (south)
• Dvārakā (context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Austerity and steadiness (tapas, samādhāna) are portrayed as protective powers that uphold the sanctity of a holy place.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dvārakā, whose southern quarter is said to be guarded by great sages.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit prescription; the verse underscores the contemplative readiness (su-samāhitāḥ) of the sage-guardians.