Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 57

Devanagari script

ईश्वर उवाच । अक्षरत्रयसंयुक्तो मन्त्रोऽयं सकृदक्षरः । माघमासहितश्चायममाक्षोहेनश्चायममायो विश्वपावनः । विष्णुगम्यो विष्णु मध्यो मन्त्रत्रयसमन्वितः । तुरीयकलयाऽशेषब्रह्मांडगणसेवितः

Transliteration

īśvara uvāca | akṣaratrayasaṃyukto mantro'yaṃ sakṛdakṣaraḥ | māghamāsahitaścāyamamākṣohenaścāyamamāyo viśvapāvanaḥ | viṣṇugamyo viṣṇu madhyo mantratrayasamanvitaḥ | turīyakalayā'śeṣabrahmāṃḍagaṇasevitaḥ

Translation

Īśvara sprach: Dieses Mantra ist mit drei Silben verbunden und ist doch ein einziger unvergänglicher Laut, der einmal ausgesprochen wird. Es ist dem Monat Māgha zugeordnet; es ist unermesslich groß, frei von māyā und reinigt die ganze Welt. Es führt zu Viṣṇu, hat Viṣṇu in seiner Mitte und ist mit einer Triade von Mantras ausgestattet. Durch die Kraft des vierten Zustands (turīya) wird es von allen Scharen in den unzähligen kosmischen Sphären verehrt.

Word by Word

• ईश्वरः: Īśvara (Lord Śiva)
• ईश्वरः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (परिपूर्णभूत/Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद; ‘said’

• अक्षरत्रयसंयुक्तः: joined with three syllables
• अक्षरत्रयसंयुक्तः: Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अक्षर (प्रातिपदिक) + त्रय (प्रातिपदिक) + संयुक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘अक्षराणां त्रयम्’ इति षष्ठी-तत्पुरुषः, तेन ‘संयुक्त’ (क्त) = ‘joined with three syllables’

• मन्त्रः: the mantra
• मन्त्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मन्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अयम्: this
• अयम्: Karta (Deictic/कर्ता-सूचक)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• सकृत्: once
• सकृत्: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सकृत् (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb) = ‘once’

• अक्षरः: a single syllable / imperishable
• अक्षरः: Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अक्षर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘imperishable / syllabic’—here ‘one-syllabled’ as predicate

• माघमासहितः: associated with the month of Māgha
• माघमासहितः: Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: माघ (प्रातिपदिक) + मास (प्रातिपदिक) + सहित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘माघमास’ इति षष्ठी-तत्पुरुषः, ‘सहित’ (क्त) = ‘accompanied by/associated with’

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• अयम्: this
• अयम्: Karta (Deictic/कर्ता-सूचक)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अमाक्षोहेनः: unagitating/undisturbed (reading uncertain)
• अमाक्षोहेनः: Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अम (प्रातिपदिक) + अक्षोभ्य/अक्षोभ (प्रातिपदिक) + एन (प्रातिपदिक/प्रत्ययान्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; पाठदोष/दुर्लभ-रूपः—समासरूपेण ‘अम-अक्षोभ्य-एन’ इव, अर्थतः ‘unagitated/undisturbing’ इति ग्रहणीयम्

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• अयम्: this
• अयम्: Karta (Deictic/कर्ता-सूचक)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अमायः: free from deceit/illusion
• अमायः: Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अमाय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘without māyā/deceit; straightforward’

• विश्वपावनः: purifier of the world
• विश्वपावनः: Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विश्व (प्रातिपदिक) + पावन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘विश्वस्य पावनः’ इति षष्ठी-तत्पुरुषः

• विष्णुगम्यः: attainable by Viṣṇu / leading to Viṣṇu
• विष्णुगम्यः: Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक) + गम्य (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘विष्णुना गम्यः/विष्णोः गम्यः’ इति तत्पुरुषः; गम्-धातोः यत्-प्रत्यय (गम्य) = ‘attainable/approachable’

• विष्णु: Viṣṇu
• विष्णु: Sambandha (Compound member/समासाङ्ग)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासाङ्गत्वेन ‘विष्णु-मध्यः’ इत्यत्र पूर्वपदम्

• मध्यः: having (Viṣṇu) in the middle / centered on Viṣṇu
• मध्यः: Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मध्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘middle/centered’—समासे उत्तरपदम्

• मन्त्रत्रयसमन्वितः: endowed with a triad of mantras
• मन्त्रत्रयसमन्वितः: Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मन्त्र (प्रातिपदिक) + त्रय (प्रातिपदिक) + समन्वित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘मन्त्राणां त्रयम्’ इति षष्ठी-तत्पुरुषः, ‘समन्वित’ (क्त) = ‘endowed with three mantras’

• तुरीयकलया: by/with the fourth (transcendent) portion
• तुरीयकलया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तुरीय (प्रातिपदिक) + कला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/Instrumental), एकवचन; ‘तुरीयस्य कला’ इति षष्ठी-तत्पुरुषः

• अशेषब्रह्माण्डगणसेवितः: served by hosts from all universes
• अशेषब्रह्माण्डगणसेवितः: Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अशेष (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक) + गण (प्रातिपदिक) + सेवित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘अशेष-ब्रह्माण्ड-गण’ इति बहुपद-तत्पुरुषः, ‘सेवित’ (क्त) = ‘served/worshipped by’

Speaker

Śiva (Īśvara)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Īśvara as teacher revealing a radiant mantra-form: three syllables shining like three flames, Viṣṇu enthroned at the center of a mandala, and above them the turīya as a pure white orb; countless brahmāṇḍas as miniature cosmic eggs offering worship.

Characters & Entities

• Śiva (Īśvara)
• Māgha-māsa
• Viṣṇu
• turīya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Mantra is portrayed as a universal purifier and a bridge across sectarian boundaries—centered in ultimate consciousness (turīya).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single named tīrtha is specified in this verse; it functions as mantra-mahātmya within the broader tīrtha discourse.

What ritualistic prescription is mentioned?

Mantra-japa/recitation (even once, per the verse’s emphasis) especially connected with Māgha-māsa, supported by higher-state (turīya) contemplation.