Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 18
Devanagari script
स्थंडिलं हस्तमात्रं च स्थंडिले प्रत्यकल्पयत् । अग्निमीऌएतिमंत्रेण ततोऽग्निं स निधाय च
Transliteration
sthaṃḍilaṃ hastamātraṃ ca sthaṃḍile pratyakalpayat | agnimīḷetimaṃtreṇa tato'gniṃ sa nidhāya ca
Translation
Er formte ein sthaṇḍila in der Größe einer Handspanne und richtete darauf den Ritus ein; dann setzte er mit dem Mantra, das mit „Agnim īḷe…“ beginnt, das heilige Feuer ein.
Word by Word
स्थण्डिलम्altar-ground; a prepared earthen spot
स्थण्डिलम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootस्थण्डिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन
हस्तमात्रम्of hand-measure size
हस्तमात्रम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootहस्त (प्रातिपदिक) + मात्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; परिमाणवाचक-विशेषण (measure)
चand
च:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
स्थण्डिलेon the altar-ground
स्थण्डिले:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootस्थण्डिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन
प्रत्यकल्पयत्he arranged/prepared (there)
प्रत्यकल्पयत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्रति + √कॢप् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
अग्निमीळेति“agnim īḷe” (the mantra phrase)
अग्निमीळेति:
Sambandha (Quotation marker/उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootअग्निम् (अग्नि-प्रातिपदिक) + ईळे (√ईळ्/√ईड् धातु, वैदिक-प्रयोग) + इति (अव्यय)
Formमन्त्र-उद्धरणरूप अव्यय-समूह; इति-प्रयोग (quotative)
मन्त्रेणby/with the mantra
मन्त्रेण:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootमन्त्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन
ततःthen; thereafter
ततः:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय, क्रम/अनन्तरार्थक (then/thereafter)
अग्निम्fire
अग्निम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन; सर्वनाम
निधायhaving placed
निधाय:
Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootनि + √धा (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (gerund/absolutive), पूर्वक्रिया (having placed)
चand
च:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
Speaker
Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced)
Characters & Entities
A
AgniṚ
Ṛgveda (Agnim īḷe)FAQs
Sacred order (vidhi) sanctifies action: even the fire is approached through measured preparation and Vedic invocation.
The verse is part of Nāgarakhaṇḍa’s tīrtha-māhātmya chapter, but it is a procedural instruction not naming the site here.
Construct a hand-measure sthaṇḍila and install Agni using the Ṛgvedic “Agnim īḷe…” mantra.