Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 48

Devanagari script

इंद्रियार्थेषु वैराग्यं संप्राप्तं जन्मनः फलम् । देशेऽस्मिन्भारते जन्म प्राप्य मानुष्यमध्रुवम्

Transliteration

iṃdriyārtheṣu vairāgyaṃ saṃprāptaṃ janmanaḥ phalam | deśe'sminbhārate janma prāpya mānuṣyamadhruvam

Translation

Entsagung gegenüber den Sinnesobjekten (Vairāgya) ist die wahre Frucht der Geburt. Da man in diesem Land Bhārata geboren wurde und ein unbeständiges Menschenleben erlangt hat, soll man nach dem höheren Ziel streben.

Word by Word

• इन्द्रियार्थेषु: in the objects of the senses
• इन्द्रियार्थेषु: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: इन्द्रिय + अर्थ (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (इन्द्रियाणाम् अर्थाः)

• वैराग्यम्: dispassion, detachment
• वैराग्यम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वैराग्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सम्प्राप्तम्: attained, obtained
• सम्प्राप्तम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम्+प्राप्त (कृदन्त; √आप् धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; भूतकाले क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle)

• जन्मनः: of birth
• जन्मनः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जन्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• फलम्: fruit, result
• फलम्: Samanaadhikarana (Predicate nominal/समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: फल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• देशे: in the land
• देशे: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: देश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• अस्मिन्: in this
• अस्मिन्: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• भारते: in Bhārata (India)
• भारते: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भारत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• जन्म: birth
• जन्म: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जन्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• प्राप्य: having obtained
• प्राप्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: प्र+√आप् (धातु)
• Form: अव्यय-भावे क्त्वा/ल्यप्-प्रत्ययान्त (gerund/absolutive)

• मानुष्यम्: human state; humanity
• मानुष्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मानुष्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अध्रुवम्: impermanent, unstable
• अध्रुवम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अध्रुव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (मानुष्यम् इति)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) addressing the sages (deduced from Māheśvarakhaṇḍa frame)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Bhārata-varṣa (as karma-bhūmi)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A map-like allegory of Bhārata-varṣa as a sacred field; a human figure stands at a crossroads labeled ‘anitya mānuṣya’, turning away from glittering sense-objects toward a luminous path of vairāgya leading to a distant Śiva-liṅga/peak.

Characters & Entities

• Bhārata
• Vairāgya
• Indriya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The highest gain of human birth—especially in Bhārata—is cultivating vairāgya (dispassion) and aiming beyond transient pleasures.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single tīrtha is named; Bhārata is praised broadly as a spiritually significant land.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific ritual is stated; the instruction is inner discipline—dispassion toward sense-objects.