Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 15

Devanagari script

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । मार्कण्डेश्वरनाम्ना वै विष्णुं त्रिभुवनेश्वरम्

Transliteration

tasmiṃstīrthe naraḥ snātvā pūjayetparameśvaram | mārkaṇḍeśvaranāmnā vai viṣṇuṃ tribhuvaneśvaram

Translation

An jenem Tīrtha soll der Mensch, nachdem er gebadet hat, den Höchsten Herrn verehren—Viṣṇu, den Herrn der drei Welten—der dort unter dem Namen „Mārkaṇḍeśvara“ bekannt ist.

Word by Word

• तस्मिन्: in that
• तस्मिन्: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग; एकवचन; सप्तमी (Locative, Singular)

• तीर्थे: at the sacred ford/place of pilgrimage
• तीर्थे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; एकवचन; सप्तमी (Locative, Singular)

• नरः: a man
• नरः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा (Nominative, Singular)

• स्नात्वा: having bathed
• स्नात्वा: Kriya (क्रिया; पूर्वकर्म)
• Type: Verb
• Root: स्ना (धातु) → स्नात्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund); पूर्वकालिक—having bathed

• पूजयेत्: should worship
• पूजयेत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पूज् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative); परस्मैपद; प्रथमपुरुष; एकवचन (he should worship)

• परमेश्वरम्: the Supreme Lord
• परमेश्वरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: परम + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: समासः तत्पुरुषः (परमः ईश्वरः); पुंलिङ्ग; एकवचन; द्वितीया (Accusative, Singular)

• मार्कण्डेश्वरनाम्ना: by the name ‘Mārkaṇḍeśvara’
• मार्कण्डेश्वरनाम्ना: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: मार्कण्डेय + ईश्वर (प्रातिपदिक) + नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: समासः तत्पुरुषः (‘मार्कण्डेश्वर’ + ‘नाम्ना’ = ‘मार्कण्डेश्वर-नाम्ना’); नपुंसकलिङ्ग ‘नामन्’; एकवचन; तृतीया (Instrumental, Singular)

• वै: indeed
• वै: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक-निपात (emphatic particle)

• विष्णुम्: Viṣṇu
• विष्णुम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; एकवचन; द्वितीया (Accusative, Singular)

• त्रिभुवनेश्वरम्: Lord of the three worlds
• त्रिभुवनेश्वरम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक) + भुवन (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: समासः तत्पुरुषः (त्रिभुवनस्य ईश्वरः); पुंलिङ्ग; एकवचन; द्वितीया (Accusative, Singular); ‘विष्णुम्’ का विशेषण/अप्पोज़िशन

Speaker

Mārkaṇḍeya (narrating to Yudhiṣṭhira, inferred)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Mārkaṇḍeśvara-tīrtha

Type: ghat

Visual Art Cues

Scene: Pilgrim at a Narmadā-side tīrtha completes a bath and approaches a shrine of Viṣṇu revered as Mārkaṇḍeśvara, offering flowers and incense.

Characters & Entities

• Tīrtha
• Viṣṇu
• Mārkaṇḍeśvara
• Tribhuvaneśvara
• Narmadā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage is completed by purification (snāna) and worship (pūjā) of the Lord who presides over the place.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Mārkaṇḍeśvara tīrtha in the Revā Khaṇḍa (on/near the Narmadā).

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna (ritual bath) at the tīrtha followed by pūjā (worship) of Viṣṇu known there as Mārkaṇḍeśvara.