Mantra 13
Sukta 1.164
Rishi: Dīrghatamas Āucathya
Devata: Ṛta as sustaining axis; implicit cosmic wheel
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने तस्मिन्ना तस्थुर्भुवनानि विश्वा । तस्य नाक्षस्तप्यते भूरिभारः सनादेव न शीर्यते सनाभिः ॥
Transliteration
pañcā́re cakré parivártamāne tásminnā́ tasthur bhúvanāni víśvā | tásya nákṣas tapyate bhū́ribharāḥ sanā́d eva ná śīryate sánābhiḥ ||
Translation
Im fünfspeichigen Rad, das sich dreht, haben alle Welten ihren Stand genommen. Seine Achse brennt nicht, obgleich sie eine mächtige Last trägt; von alters her zerbricht die Nabe nicht, gegründet im Ewigen.
Word by Word
पञ्चfive
पञ्च:
विशेषण (कर्म/कर्तृ-सम्बन्धे)
TypeAdjective/Numeral
Rootपञ्चन् (संख्या-प्रातिपदिक) अथवा पञ्च (अव्यय-रूप)
अरेin/with the spoke(s)
अरे:
Adhikaraṇa (स्थित्यधिकरणम्) / Karaṇa (साधनभावः) संदर्भानुसार
TypeNoun
Rootअर (प्रातिपदिक) ‘spoke’
चक्रेin the wheel
चक्रे:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक) ‘wheel’
परिaround, all about
परि:
—
TypeIndeclinable
Rootपरि (उपसर्ग/अव्यय)
वर्तमानेturning, revolving
वर्तमाने:
Adhikaraṇa-विशेषणम्
TypeVerb (Participle)
Root√वृत् (वर्तते) + शानच् (वर्तमान-कृदन्त)
तस्मिन्in that (wheel)
तस्मिन्:
Adhikaraṇa
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
नnot
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (निषेध-अव्यय)
अ(particle; often untranslatable)
अ:
—
TypeIndeclinable
Rootअ (वेदिक-निपातः; पदपूरण/उद्गार)
तस्थुःstood, remained
तस्थुः:
Kartā (भुवनानि विश्वा) के क्रियापदेन सह
TypeVerb
Root√स्था (तिष्ठति)
भुवनानिthe worlds/realms
भुवनानि:
Kartā
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक) ‘worlds, beings/realms’
विश्वाall
विश्वा:
Kartā-विशेषणम्
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक) ‘all’
तस्यof it, its
तस्य:
सम्बन्ध (Genitive) — ‘of it/of that’
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
नाक्षःthe axle (at the nave), hub-axle
नाक्षः:
Kartā (तप्यते इति क्रियायाः)
TypeNoun
Rootनाभि + अक्ष (समासः: नाभ्याक्ष- ‘hub-axle’/‘axle at the nave’)
तप्यतेheats up, is heated/strained
तप्यते:
— (अकर्मक/भावे) ; कर्ता = नाक्षः
TypeVerb
Root√तप् (तप्यते)
भूरिmuch, abundant
भूरि:
विशेषणम् (भारः इति)
TypeAdjective/Indeclinable
Rootभूरि (अव्यय/विशेषण-प्रातिपदिक) ‘much, abundant’
भारःburden, load
भारः:
Kartā (शी॑र्यते इति) / अथवा तप्यते इत्यस्य हेतु-भावः (कारणम्) संदर्भानुसार
TypeNoun
Rootभार (प्रातिपदिक) ‘load, burden’
सनात्from of old, eternally
सनात्:
Adhikaraṇa (कालाधिकरणम्)
TypeIndeclinable
Rootसनात् (अव्यय) ‘from of old, since ancient times’
एवindeed, just
एव:
—
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
नnot
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (निषेध-अव्यय)
शी॑र्यतेbreaks, decays, is shattered
शी॑र्यते:
— (अकर्मक/भावे) ; कर्ता = (नाक्षः/भारः) सन्दर्भे
TypeVerb
Root√शॄ/शीर् (शी॑र्यते) ‘to break, decay, be shattered’
सना॑भिःwith the nave intact; having a (sound) hub
सना॑भिः:
Karaṇa (सह/साधनभावः) / विशेषणम्
TypeAdjective
Rootस-नाभि (बहुव्रीहि/कर्मधारय-समासः) ‘having the same nave; with the nave intact’