HomeRig VedaMandala 1Sukta 164Mantra 12
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 12

Sukta 1.164

Rishi: Dīrghatamas Āucathya
Devata: Cosmic Father/Heaven principle; the higher seer-power (vicakṣaṇa)
Chandas: Jagatī

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उपरे विचक्षणं सप्तचक्रे षळर आहुरर्पितम् ॥

पञ्च॑पादं पि॒तरं॒ द्वाद॑शाकृतिं दि॒व आ॑हु॒: परे॒ अर्धे॑ पुरी॒षिण॑म् । अथे॒मे अ॒न्य उप॑रे विचक्ष॒णं स॒प्तच॑क्रे॒ षळ॑र आहु॒रर्पि॑तम् ॥

páñcapādaṁ pitáraṁ dvādaśā́kṛtiṁ divá āhuḥ páre árdhe purīṣíṇam | áthemē anyá úpare vicakṣáṇaṁ saptácakre ṣáḷara āhur árpitam ||

Den Vater des Himmels nennen sie fünffüßig und zwölfförmig, erfüllt in der ferneren Hälfte. Andere sprechen von dem, der oben ist, als dem klar Schauenden, fest eingesetzt in einer siebenrädrigen, sechsspeichigen Ordnung.

पञ्च॑ऽपादम् । पि॒तर॑म् । द्वाद॑शऽआकृतिम् । दि॒वः । आ॒हुः॒ । परे॑ । अर्धे॑ । पु॒री॒षिण॑म् । अथ॑ । इ॒मे । अ॒न्ये । उप॑रे । वि॒ऽच॒क्ष॒णम् । स॒प्तऽच॑क्रे । षट्ऽअ॑रे । आ॒हुः॒ । अर्पि॑तम् ॥पञ्चपादम् । पितरम् । द्वादशआकृतिम् । दिवः । आहुः । परे । अर्धे । पुरीषिणम् । अथ । इमे । अन्ये । उपरे । विचक्षणम् । सप्तचक्रे । षट्अरे । आहुः । अर्पितम् ॥pañca-pādam | pitaram | dvādaśa-ākṛtim | divaḥ | āhuḥ | pare | ardhe | purīṣiṇam | atha | ime | anye | upare | vi-cakṣaṇam | sapta-cakre | ṣaṭ-are | āhuḥ | arpitam

पञ्चपादम्five-footed
पञ्चपादम्:
कर्म (आहुः इति वाक्ये—यम् आहुः)
TypeAdjective
Rootपञ्च + पाद (प्रातिपदिक) → पञ्चपाद (बहुव्रीहि/कर्मधारय-समास)
पितरम्father
पितरम्:
कर्म (आहुः—whom they call)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
द्वादशाकृतिम्having twelve forms
द्वादशाकृतिम्:
कर्म (पितरम् विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootद्वादश + आकृति (प्रातिपदिक) → द्वादशाकृति (समास)
दिवःof heaven
दिवः:
सम्बन्ध (genitive: ‘of heaven’)
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौ (प्रातिपदिक: दिव्/द्यौ ‘sky’)
आहुःthey have said / they call
आहुः:
क्रिया
TypeVerb
Rootअह् (धातु) / ब्रू (अर्थे ‘कथने’; वैदिके ‘आह’)
परेin the farther
परे:
अधिकारण (locative: ‘in the farther…’)
TypeAdjective
Rootपर (प्रातिपदिक)
अर्धेhalf / region
अर्धे:
अधिकारण
TypeNoun
Rootअर्ध (प्रातिपदिक)
पुरीषिणम्abounding in purīṣa (rich, fertile)
पुरीषिणम्:
कर्म (पितरम् विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootपुरीषिन् (प्रातिपदिक; ‘with purīṣa’)
अथthen / moreover
अथ:
सम्बन्ध/अन्वय (discourse connector)
TypeIndeclinable
Rootअथ (निपात)
इमेthese
इमे:
कर्तृ (आहुः—‘these (they)’)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम)
अन्येothers
अन्ये:
कर्तृ
TypeAdjective/Pronoun
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
उपरेin the upper (region)
उपरे:
अधिकारण (locative sense: ‘in/at the upper…’)
TypeAdjective
Rootउपर (प्रातिपदिक)
विचक्षणम्the discerning one
विचक्षणम्:
कर्म (यम् आहुः)
TypeAdjective
Rootवि + चक्ष् (धातु ‘to see’) → विचक्षण (कृदन्त-प्रातिपदिक ‘discerning’)
सप्तचक्रेin/with seven wheels
सप्तचक्रे:
अधिकारण (locative: ‘in/with seven wheels’)
TypeAdjective
Rootसप्त + चक्र (प्रातिपदिक) → सप्तचक्र (समास)
षळरम्having six spokes
षळरम्:
कर्म (विचक्षणम् विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootषट् + अर (प्रातिपदिक ‘spoke’) → षळर (समास)
आहुःthey have said / they call
आहुः:
क्रिया
TypeVerb
Rootअह् (धातु) / ब्रू (कथने; वैदिक ‘आह’)
अर्पितम्set/fastened, fixed
अर्पितम्:
कर्म/विशेषण (विचक्षणम्/चक्र-रूपस्य विशेषणम्)
TypeParticiple (Adjective)
Rootअर्प् (धातु ‘to set, fix, offer’) → अर्पित (क्त-प्रत्यय)