Previous Verse
Next Verse

Shloka 19

पुष्पकविमान-प्रस्थानम्

The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared

मांनिवर्तयितुंयोऽसौचित्रकूटमुपागतः ।शिरसायाचतोयस्यवचनं न कृतंमया ।।।।कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।गुहं च सुहृदंचैवपौरान्जनपदैस्सह ।।।।

māṃ nivartayituṃ yo 'sau citrakūṭam upāgataḥ |

śirasā yācato yasya vacanaṃ na kṛtaṃ mayā ||

kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm |

guhaṃ ca suhṛdaṃ caiva paurān janapadais saha ||

Derjenige, der nach Citrakūṭa kam, um mich zur Umkehr zu bewegen—obwohl er mit gesenktem Haupt flehte, habe ich seinem Wort nicht entsprochen. Ebenso gab ich weder Kausalyā noch Sumitrā noch der ruhmreichen Kaikeyī nach, weder meinem Freund Guha noch den Bürgern samt den Menschen vom Lande.

माम्me
माम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formद्वितीया (कर्म), एकवचन (acc. sg.)
निवर्तयितुम्to turn back/stop
निवर्तयितुम्:
Prayojana (प्रयोजन)
TypeVerb
Root√वृत् (धातु) + नि (उपसर्ग) + णिच्
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त causative infinitive (निवर्तयितुम् = to cause to return/stop)
यःwho
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (rel. pron. nom. sg.)
असौthat (man)
असौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअसद्/असौ (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (dem. pron. nom. sg.)
चित्रकूटम्Chitrakuta
चित्रकूटम्:
Gati/Karma (गति/कर्म)
TypeNoun
Rootचित्रकूट (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/गति), एकवचन (acc. sg.)
उपागतःcame, approached
उपागतः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootउप-आगत (कृदन्त; √गम्)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि (one who has come)
शिरसाwith (bowed) head
शिरसा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootशिरस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन (instr. sg.)
याचतःof (him) who was begging
याचतः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootयाचत् (कृदन्त; √याच्)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present participle), पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन (gen. sg.)
यस्यwhose
यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसक, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन (gen. sg.)
वचनम्word/request
वचनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवचन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
not
:
Nishedha (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक अव्यय
कृतम्done, complied with
कृतम्:
Kriya (क्रिया)
TypeAdjective
Rootकृत (कृदन्त; √कृ)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (वचनम् ... कृतम्)
मयाby me
मया:
Kartr-karana (कर्तृ/करण)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतृतीया (करण/कर्तृ), एकवचन (instr. sg.)
कौसल्याम्Kausalya
कौसल्याम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकौसल्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन (acc. sg.)
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
सुमित्राम्Sumitra
सुमित्राम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसुमित्रा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
कैकेयीम्Kaikeyi
कैकेयीम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकैकेयी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
यशस्विनीम्illustrious
यशस्विनीम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootयशस्विनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (fem. acc. sg.)
गुहम्Guha
गुहम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootगुह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
सुहृदम्friend
सुहृदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसुहृद् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (acc. sg.)
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
एवindeed
एव:
Avadharana (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक अव्यय (indeed/just)
पौरान्citizens
पौरान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपौर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन (acc. pl.)
जनपदैःwith the countryfolk
जनपदैः:
Sahakari (सहकारी)
TypeNoun
Rootजनपद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन (instr. pl.)
सहtogether with
सह:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootसह (अव्यय)
Formअव्यय; सहार्थकः (with)

"He came to Chitrakuta and on reaching bent down obediently, begged me by his words to return which I did not do. Kausalya, Sumithra and Kaikeyi and Guha also requested and the request of the citizens has been turned down.

R
Rāma
B
Bharata
C
Citrakūṭa
K
Kausalyā
S
Sumitrā
K
Kaikeyī
G
Guha
C
Citizens (paurāḥ)

FAQs

Satya and steadfastness: Rāma recalls refusing even the most heartfelt pleas, because dharma required him to uphold the exile-vow and his father’s word.

Rāma explains to Vibhīṣaṇa the intensity of his wish to see Bharata, recalling Bharata’s earlier attempt at Citrakūṭa to bring him back.

Rāma’s unwavering commitment to vows; Bharata’s humility and devotion (begging with bowed head).