Shloka 11

पुष्पकविमान-प्रस्थानम्

The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared

Devanagari script

तदिदंमेघसङ्काशंविमानमिहतिष्ठति ।तेनयास्यसियानेनत्वमयोध्यांगतज्वरः ।।।।

Transliteration

tad idaṃ meghasaṅkāśaṃ vimānam iha tiṣṭhati |

tena yāsyasi yānena tvam ayodhyāṃ gatajvaraḥ ||

Translation

Hier steht dieses wolkengleiche Luftgefährt; mit diesem Wagen wirst du nach Ayodhyā reisen, frei von fiebriger Sorge.

Word by Word

• तत्: that
• तत्: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; deictic 'that'

• इदम्: this
• इदम्: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; appositional 'this'

• मेघसङ्काशम्: like a cloud
• मेघसङ्काशम्: कर्मविशेषण (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मेघ + सङ्काश (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (मेघस्य सङ्काशम्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; 'cloud-like'

• विमानम्: the aerial car
• विमानम्: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विमान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन

• इह: here
• इह: देशाधिकरण (Place/देशाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb)

• तिष्ठति: stands/remains
• तिष्ठति: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु)
• Form: लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• तेन: by that
• तेन: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, तृतीया-एकवचन; 'by/with that'

• यास्यसि: you will go
• यास्यसि: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लृट् (Simple future/भविष्यत्), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• यानेन: by the vehicle
• यानेन: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-एकवचन; 'by the vehicle'

• त्वम्: you
• त्वम्: कर्ता (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-एकवचन

• अयोध्याम्: to Ayodhya
• अयोध्याम्: कर्म (Goal as object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अयोध्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; destination

• गतज्वरः: free from distress
• गतज्वरः: कर्तृविशेषण (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गत + ज्वर (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि (गतः ज्वरः यस्य), पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; 'free from fever/anguish'

Context

"This aerial car which waits here which resembles a cloud, will take you to Ayodhya. Be fearless."

Characters & Entities

• Vibhīṣaṇa
• Rāma
• Ayodhyā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma after victory includes reassurance and orderly restoration—helping the righteous king return home and resume rightful rule without turmoil.

What is the narrative situation?

Vibhīṣaṇa points out the Puṣpaka Vimāna and tells Rāma it will carry him to Ayodhyā safely and calmly.

Which character virtue is emphasized?

Supportive loyalty—Vibhīṣaṇa actively facilitates Rāma’s return and relief from strain.