Previous Verse
Next Verse

Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 166

Mahāviṣṇu-Mantras: Aṣṭākṣarī, Sudarśana-Astra, Nyāsa Systems, Āvaraṇa-Pūjā, and Prayogas

हृषीकेशेति संप्रोच्याप्रतिरूपादिशब्दतः । मम्नथानंतरं सर्वस्त्रीणां हृदयमीरयेत् ॥ १६६ ॥

hṛṣīkeśeti saṃprocyāpratirūpādiśabdataḥ | mamnathānaṃtaraṃ sarvastrīṇāṃ hṛdayamīrayet || 166 ||

Nachdem man «Hṛṣīkeśa» (Herr der Sinne) ausgesprochen und sodann gemäß Vorschrift die mit «pratirūpa» beginnenden Silben artikuliert hat, soll man als Nächstes die Herzen aller Frauen in Bewegung setzen—das heißt Anziehung bewirken—durch das nachfolgende Mantra-Verfahren.

हृषीकेश-इति(the word) ‘Hṛṣīkeśa’ (thus)
हृषीकेश-इति:
Karma (कर्म)
TypeIndeclinable
Rootहृषीकेश (प्रातिपदिक) + इति (अव्यय)
Form‘इति’ इत्यनेन मन्त्रपद-निर्देशः (quotative); हृषीकेश = पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन (मन्त्रपद-रूपे)
सम्प्रोच्यhaving uttered
सम्प्रोच्य:
Kriya (क्रिया-पूर्वक)
TypeIndeclinable
Rootसम् + प्र + वच् (धातु) → सम्प्रोच्य (कृदन्त, ल्यप्/क्त्वा-प्राय)
Formल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययीभाव (gerund/absolutive): ‘उक्त्वा’ (having uttered)
अप्रतिरूप-आदि-शब्दतःfrom the word beginning with ‘apratirūpa’
अप्रतिरूप-आदि-शब्दतः:
Apadana (अपादान)
TypeIndeclinable
Rootअ-प्रतिरूप (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक) + शब्द (प्रातिपदिक) + तः (अव्यय/तसिल्)
Formपञ्चमी-अर्थे तसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival): ‘...शब्दात्/शब्दतः’ = from the word; समास: ‘अप्रतिरूपादि’ (beginning with ‘apratirūpa’)
मम्नथchurn/agitate (as a mantra-command)
मम्नथ:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootमन्थ् (धातु)
Formलोट् (imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; रूपम्: मम्नथ (आदेश/अभ्यासयुक्त)
अनन्तरम्immediately after
अनन्तरम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअनन्तर (प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् प्रयोग (adverb): immediately after
सर्व-स्त्रीणाम्of all women
सर्व-स्त्रीणाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक) + स्त्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/genitive), बहुवचन; तत्पुरुष: ‘सर्वासां स्त्रीणाम्’
हृदयम्heart
हृदयम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootहृदय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/accusative), एकवचन
ईरयेत्should set in motion/utter/recite
ईरयेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootईर् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Narada (teaching a technical mantra-prayoga within the Vedanga/auxiliary-science context)

Vrata: none

Primary Rasa: raudra

Secondary Rasa: bhayanaka

V
Vishnu (Hṛṣīkeśa)

FAQs

It frames a technical mantra-prayoga around the divine name “Hṛṣīkeśa,” implying that even applied procedures are anchored in invoking Viṣṇu as the controller of the senses.

Bhakti appears indirectly through reliance on a Viṣṇu-nāma (“Hṛṣīkeśa”); the verse suggests efficacy begins with remembrance/utterance of the Lord before any subsequent procedural steps.

It highlights mantra-prayoga structure—ordered recitation, use of specific syllable/word sequences, and the principle that precise utterance (linked to śikṣā/phonetics and vyākaraṇa/word-form) is central to ritual technique.