Shloka 41
Dhaumya’s Counsel on Incognito Conduct in a Royal Household (राजवसतौ आचरण-निति)
प्रत्यक्ष च परोक्षं च गुणवादी विचक्षण: । उपजीवी भवेद् राज्ञो विषये योडपि वा भवेत्,यदि कोई मन्त्री पहले राजाका कृपापात्र रहा हो और पीछे अकारण उसे दण्ड भोगना पड़ा हो, उस दशामें भी जो राजाकी निन्दा नहीं करता, वह पुनः अपने पूर्व वैभवको प्राप्त कर लेता है। जो बुद्धिमान् राजाके आश्रित रहकर जीवननिर्वाह अथवा उसके राज्यमें निवास करता है, उसे राजाके सामने अथवा पीठ पीछे भी उसके गुणोंकी ही चर्चा करनी चाहिये
pratyakṣaṃ ca parokṣaṃ ca guṇavādī vicakṣaṇaḥ | upajīvī bhaved rājño viṣaye yo 'pi vā bhavet ||
Dhaumya sprach: Ob in Gegenwart des Königs oder hinter seinem Rücken — der Einsichtige soll nur von den Tugenden des Königs reden. Selbst wer lediglich unter königlichem Schutz seinen Lebensunterhalt verdient oder im Reich des Königs wohnt, hat solche treue Rede zu bewahren. Die sittliche Lehre ist klar: Dankbarkeit und Zügelung der Zunge sind Pflichten des Abhängigen; man vergilt königliche Gunst nicht mit Tadel, selbst wenn man unverdient bestraft wurde, denn standhafte Loyalität kann den früheren Rang wiederherstellen.
धौग्य उवाच
Educational Q&A
A person who depends on a king—by service, livelihood, or residence in his realm—should practice disciplined speech: praise the ruler’s virtues both publicly and privately, avoiding backbiting. The verse frames this as a matter of dharma grounded in gratitude and loyalty.
Dhaumya is giving counsel on proper conduct in relation to royal authority. He emphasizes how one should speak about the king in all settings, highlighting the expected etiquette and moral duty of those who live under the king’s protection.