Shloka 19
Adhyāya 76: Kuṇḍina-praveśaḥ, Bhīmena satkāraḥ, Ṛtuparṇa-kṣamā, Aśvahṛdaya-pratyarpanam
Nala’s Reception and Reconciliation
स मच्छरीरे त्वच्छापाद् दह्मुमानो&$वसत् कलि: । त्वच्छापदग्ध: सततं सो5ग्नावग्निरिवाहित:,“पहले जब तुम वनमें दुखी होकर दिन-रात मेरे लिये शोक करती थी और उस समय धर्मसंकटमें पड़नेपर तुमने जिसे शाप दे दिया था, वही कलियुग मेरे शरीरमें तुम्हारी शापग्निसे दग्ध होता हुआ निवास करता था, जैसे आगमें रखी हुई आग हो; उसी प्रकार वह कलि तुम्हारे शापसे दग्ध हो सदा मेरे भीतर रहता था
sa maccharīre tvacchāpād dahyamāno ’vasat kaliḥ | tvacchāpadagdhaḥ satataṃ so ’gnāv agnir ivāhitaḥ ||
Bṛhadaśva sprach: „Jener Kali, vom Feuer deines Fluches versengt, wohnte in meinem eigenen Leib. Unablässig von deiner Verwünschung verbrannt, blieb er in mir festgesetzt—wie Feuer, das in Feuer gelegt ist. In jenen früheren Tagen, als du im Wald Tag und Nacht um mich trauertest und, in eine Krise des Dharma geraten, ihn verfluchtest, erduldet derselbe Kali seitdem die Glut dieser Macht in mir.“
बृहदश्चव उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral weight of a śāpa (curse) and the inevitability of consequences: harmful forces may persist, but they can also be restrained and made to suffer by the power of righteous speech uttered in a dharma-crisis. It also underscores how inner affliction can be the hidden seat of outward misfortune.
Bṛhadaśva explains that the being named Kali—previously cursed by the listener during a forest episode—has been residing within Bṛhadaśva’s body, continually burning from that curse, ‘like fire within fire.’ This accounts for Kali’s constrained yet persistent presence and influence.