Adhyaya 29

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । अथान्यच्च प्रवक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं महत् । द्वारकायाः परं पुण्यं माहात्म्यं ह्युत्तमोत्तमम्

প্রহ্লাদ বললেন—এখন আমি আরেকটি কথা বলব, যা গোপনেরও অধিক গোপন ও মহান: দ্বারকার পরম পুণ্য, তার সর্বোত্তম মাহাত্ম্য।

Verse 2

इतिहासं पुरावृत्तं वर्णयिष्ये मनोहरम् । तीर्थक्षेत्रादिदेवानामृषीणां संशयापहम्

আমি এক মনোহর প্রাচীন ইতিহাস বর্ণনা করব, যা তীর্থ, ক্ষেত্র ও অধিষ্ঠাত্রী দেবতাদের বিষয়ে ঋষিদের সংশয় দূর করে।

Verse 3

सौभाम्यमतुलं दृष्ट्वा सिंहराशिगते गुरौ । गोदावर्य्यां द्विजश्रेष्ठा नारदो भगवत्प्रियः

গুরু (বৃহস্পতি) সিংহরাশিতে প্রবেশ করলে অতুল সৌভাগ্য দর্শন করে, ভগবানের প্রিয় দ্বিজশ্রেষ্ঠ নারদ গোদাবরীতে উপস্থিত হলেন।

Verse 4

गौतमस्याऽभितो दृष्ट्वा त्रैलोक्यसंभवानि वै । तीर्थानि सरितः सर्वा विस्मयं परमं गतः

গৌতমের চারদিকে ত্রিলোকসম্ভূত বলে খ্যাত তীর্থ ও সকল নদী দেখে তিনি পরম বিস্ময়ে অভিভূত হলেন।

Verse 5

तत्र काशी कुरुक्षेत्रमयोध्या मथुरापुरी । माया कांची ह्यवंती च अरण्यान्याश्रमैः सह

সেখানে কাশী, কুরুক্ষেত্র, অযোধ্যা ও মথুরাপুরী ছিল; মায়া (হরিদ্বার), কাঞ্চী ও অবন্তীও—অরণ্যসমূহ ও আশ্রমসহ—বিদ্যমান ছিল।

Verse 6

हरिक्षेत्रं गया मिश्रक्षेत्रं च पुरुषोत्तमम् । प्रभासादीनि पुण्यानि मुक्तिक्षेत्राण्यशेषतः

হরিক্ষেত্র, গয়া, প্রসিদ্ধ মিশ্রক্ষেত্র ও পুরুষোত্তম; আর প্রভাস প্রভৃতি সকল পুণ্যতীর্থ—সবই নিঃশেষে মোক্ষদায়ক ক্ষেত্র।

Verse 7

जाह्नवी यमुना रेवा तत्र पुण्या सरस्वती । सरयूर्गंडकी तापी पयोष्णी सरितां वरा

জাহ্নবী (গঙ্গা), যমুনা, রেবা (নর্মদা) এবং সেখানে পুণ্যা সরস্বতী; সরযূ, গণ্ডকী, তাপী ও পয়োষ্ণী—এরা নদীগণের মধ্যে শ্রেষ্ঠ।

Verse 8

कृष्णा भीमरथी पुण्या कावेर्य्याद्याः सरिद्वराः । स्वर्गे मर्त्ये च पाताले वर्त्तमानाः सतीर्थकाः

কৃষ্ণা, পুণ্যা ভীমরথী এবং কাবেরী প্রভৃতি শ্রেষ্ঠ নদীগণ—পবিত্র তীর্থসহ—স্বর্গে, মর্ত্যে ও পাতালে বিদ্যমান।

Verse 9

स्थिता गोदावरीतीरे सिंहराशिं गते गुरौ । तथा च पुष्करादीनि सप्तसिंधुसरांसि च

যখন গুরু (বৃহস্পতি) সিংহরাশিতে প্রবেশ করেন, তখন তাঁরা গোদাবরী-তীরে অবস্থান করেন; তদ্রূপ পুষ্করাদি ও সপ্তসিন্ধুর সরোবরসমূহেও (গমন করেন)।

Verse 10

मेर्वादिपर्वताः पुण्या दर्शनात्पापनाशनाः । तीर्थराज प्रयागश्च सर्वतीर्थसमन्वितः

মেরু প্রভৃতি পর্বতসমূহ পবিত্র; তাদের দর্শনমাত্রেই পাপ নাশ হয়। আর তীর্থরাজ প্রয়াগে সর্ব তীর্থের সমাবেশ বিদ্যমান।

Verse 11

वेदोपवेदाः शास्त्राणि पुराणानि च सर्वशः । सिद्धा मुनिगणाः सर्वे देवर्षिपितृदेवताः

বেদ-উপবেদ, শাস্ত্র এবং নানাবিধ পুরাণ; আর সিদ্ধগণ, সকল মুনিসমূহ, দেবর্ষি, পিতৃগণ ও দেবতারা—সকলেই সেখানে উপস্থিত ছিলেন।

Verse 12

चंद्रादित्यौ सुरगणाः सिंहस्थे च बृहस्पतौ । स्थिता गोदावरीतीरे वर्षमेकं प्रहर्षिताः

বৃহস্পতি যখন সিংহ রাশিতে স্থিত ছিলেন, তখন চন্দ্র-সূর্য ও দেবগণসহ সবাই গোদাবরী তীরে এক বছর আনন্দে অবস্থান করেছিলেন।

Verse 13

यानि कानि च पुण्यानि तीर्थक्षेत्राणि संति वै । त्रैलोक्ये तानि सर्वाणि गौतम्यां वीक्ष्य विस्मिताः

ত্রিলোকে যত পুণ্য তীর্থ ও ক্ষেত্র আছে, সেগুলো সবই যেন গৌতমীতে একত্র দেখা গেল—এ দেখে তারা বিস্মিত হলেন।

Verse 14

देवर्षिर्नारदस्तत्र मुनिभिर्मुदितोऽवसत् । सिंहस्यांते च सर्वाणि स्वस्थानगमनाय वै

সেখানে দেবর্ষি নারদ মুনিদের সান্নিধ্যে আনন্দিত হয়ে বাস করলেন; আর সিংহ-কালের শেষে সবাই নিজ নিজ ধামে গমন করতে উদ্যত হলেন।

Verse 15

आमन्त्र्य गौतमीं देवीं स्थितानि पुरतस्ततः । सर्वेषां शृण्वतां विप्रा गौतमी खिन्नमानसा । तप्ता दुर्जनसंसर्गान्नारदं दुःखिताऽब्रवीत्

দেবী গৌতমীকে বিদায় জানিয়ে তারা তাঁর সম্মুখে দাঁড়াল। তখন সকল ব্রাহ্মণের শ্রবণে, মনে ব্যথিত ও দুর্জনসঙ্গের দাহে দগ্ধ গৌতমী দুঃখভরে নারদকে বললেন।

Verse 16

गौतम्युवाच । पश्यैतानि सुतीर्थानि गंगाद्याः सरितोऽमलाः । सागरा गिरयः पुण्या गयात्रितयमेव च

গৌতমী বললেন—“দেখো, এই সকল শ্রেষ্ঠ তীর্থ; গঙ্গা প্রভৃতি নির্মল নদী, সাগর, পুণ্য পর্বত, এবং ত্রিবিধ গয়াও এখানে উপস্থিত।”

Verse 17

क्षेत्राणि मोक्षदान्यंग त्रैलोक्यजानि नारद । देवाश्च पितरः सिद्धा ऋषयो मानवादयः

“প্রিয়, এই ক্ষেত্রসমূহ মোক্ষদায়ক, হে নারদ—ত্রিলোকে প্রসিদ্ধ। এখানে দেবগণ, পিতৃগণ, সিদ্ধগণ, ঋষিগণ এবং মানব প্রভৃতিও আছেন।”

Verse 18

तीर्थ राज प्रयागश्च सर्वतीर्थसमन्वितः । एतेषामेव सर्वेषां मत्संसर्गान्महामुने । विशुद्धानां प्रकाशेन राजते भुवनत्रयम्

“আর তীর্থরাজ প্রয়াগ—সর্ব তীর্থে সমন্বিত। হে মহামুনি, আমার সংস্পর্শে এরা সকলেই বিশুদ্ধ হয়; বিশুদ্ধদের জ্যোতিতে ত্রিভুবন দীপ্তিমান হয়।”

Verse 19

प्रयांति तानि सर्वाणि स्वंस्वं स्थानं प्रति प्रभो । अधुनाऽहं परिश्रांता दह्यमाना त्वहर्निशम्

“হে প্রভো, তারা সকলেই নিজ নিজ স্থানে প্রস্থান করছে। আর এখন আমি অতিশয় ক্লান্ত, যেন দিনরাত দগ্ধ হচ্ছি।”

Verse 20

दुर्जनानां सुसंपर्काद्भृशं पापात्मना प्रभो । सौभण्यमधुना प्राप्तं सत्संसर्गेण नारद

হে প্রভু! দুর্জনের ঘন সঙ্গের ফলে আমি গভীর পাপী হয়ে পড়েছিলাম। কিন্তু এখন, হে নারদ, সৎসঙ্গের দ্বারা আমি কল্যাণ ও মঙ্গল লাভ করেছি।

Verse 21

प्रयांत्येतानि सर्वाणि स्वस्थानं मुदितानि च

এরা সকলেই নিজেদের নিজ নিজ ধামে গমন করে, এবং আনন্দিত চিত্তে অগ্রসর হয়।

Verse 22

एतानि मत्प्रसादेन पुण्यानि कथितानि च । कथय श्रमशांत्यर्थं दुःखि ता किं करोम्यहम्

আপনার কৃপায় এই পুণ্য কথা বলা হল। এখন আমার ক্লান্তি নিবারণের জন্য বলুন—দুঃখে পীড়িত আমি কী করব?

Verse 23

प्रह्लाद उवाच । गोदावर्य्या वचः श्रुत्वा भगवान्नारदो द्विजाः । क्षणं ध्यात्वा तु दुःखार्त्तः प्राह संशयमानसः

প্রহ্লাদ বললেন—হে ব্রাহ্মণগণ! গোদাবরীর বাক্য শুনে ভগবান নারদ ক্ষণমাত্র ধ্যান করলেন; তারপর দুঃখাকুল হয়ে সংশয়পূর্ণ মনে কথা বললেন।

Verse 24

नारद उवाच । अहो अत्यद्भुतं ह्येतद्गौतम्या व्यसनं महत् । पश्यन्त्वसंशयं देवास्तीर्थक्षेत्रसरिद्वराः

নারদ বললেন—আহা! গৌতমীর এই মহাবিপদ কতই না আশ্চর্য। দেবগণ এবং তীর্থ, ক্ষেত্র ও নদীগণের শ্রেষ্ঠেরা—নিঃসন্দেহে একে দেখুন।

Verse 25

सत्पुण्यनिचयो यस्यां युष्माकं समभूद्ध्रुवम् । तस्याः पापाग्निशमनं कथं स्यादिति चिन्त्यताम्

যার মধ্যে তোমাদের সত্যপুণ্যের সঞ্চয় নিশ্চয়ই উদিত হয়েছে, তার পাপরূপ অগ্নি কীভাবে নিবৃত্ত হবে—এ কথা চিন্তা করো।

Verse 26

श्रीप्रह्लाद उवाच । तदा चिन्तयतां तेषां सर्वेषां भावितात्मनाम् । गौतमो भगवांस्तत्र समायातो मुनीश्वराः

শ্রীপ্রহ্লাদ বললেন—তাঁরা সকলেই ভাবিতাত্মা হয়ে যখন চিন্তায় নিমগ্ন ছিলেন, তখন ভগবান মুনিশ্রেষ্ঠ গৌতম সেখানে উপস্থিত হলেন।

Verse 27

दृष्ट्वा तमृषयो देवा यथोचितमपूजयन् । जाह्नवी यमुना पुण्या नर्मदा च सरस्वती

তাঁকে দেখে ঋষি ও দেবগণ যথোচিতভাবে পূজা করলেন; সেখানে জাহ্নবী (গঙ্গা), যমুনা, পবিত্র নর্মদা ও সরস্বতীও উপস্থিত ছিলেন।

Verse 28

अन्याश्च सर्वाः सरितस्त्रैलोक्यमनुवर्तिताः । वाराणसी कुरुक्षेत्र प्रमुखान्याश्रमैः सह । युगपत्तानि सर्वाणि संपूज्य मुनिमबुवन्

আর অন্যান্য সকল নদীও—ত্রিলোকে অনুসৃত ও পূজিত—বারাণসী, কুরুক্ষেত্র প্রভৃতি প্রধান তীর্থ ও তাদের আশ্রমসমেত; তারা সকলেই একযোগে মুনিকে যথাযথ পূজা করে তাঁকে বলল।

Verse 29

त्वत्प्रसादेन वै त्राताः सम्यक्छुद्धा महामुने । यदानीता त्वया गंगा गौतमी भूतलं प्रति

হে মহামুনে! আপনার প্রসাদে আমরা রক্ষা পেয়েছি ও সম্পূর্ণ শুদ্ধ হয়েছি, কারণ আপনি গঙ্গাকে গৌতমী রূপে ভূতলে এনেছেন।

Verse 30

कृतार्था मानवाः सर्वे सर्वपापविवर्जिताः । किंतु दुर्जनसंपर्कात्संतप्ता गौतमी भृशम्

সকল মানুষ কৃতার্থ হয়ে সর্বপাপমুক্ত হল; কিন্তু দুর্জনের সংসর্গদোষে গৌতমী নদী অত্যন্ত ক্লিষ্ট হল।

Verse 31

कथं पापैर्विनिर्मुक्ता परमानन्दसंप्लुता । सुप्रभा जायते देवी तद्गौतम विचिन्त्यताम्

সে দেবী (নদী) কীভাবে ‘সুপ্রভা’ হবে—পাপমুক্ত হয়ে পরমানন্দে প্লাবিত? হে গৌতম, এ বিষয়ে চিন্তা করা হোক।

Verse 32

प्रह्लाद उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तैस्तु चिन्ताकुलितमानसः । नारदस्य मुखं वीक्ष्य प्रहसन्गौतमोऽब्रवीत्

প্রহ্লাদ বললেন—তাঁরা এভাবে বললে মুনির মন চিন্তায় ব্যাকুল হল। নারদের মুখের দিকে চেয়ে গৌতম হাসলেন এবং বললেন।

Verse 33

गौतम उवाच । सर्वेषां क्षेत्रतीर्थानां महाशुभविनाशिनी । गौतमीयं महाभागा अस्यास्तापः क्व शाम्यति

গৌতম বললেন—হে মহাভাগে! এই গৌতমী সকল ক্ষেত্র-তীর্থের মহা অশুভনাশিনী; তবে তার তাপ কোথায় শান্ত হবে?

Verse 34

नास्ति लोकत्रये तीर्थं स्नातुं सिंहगते गुरौ । यद्वै नायाति गौतम्यां क्षेत्रं चापि विशुद्धये । काशीप्रयागमुख्यानि राजंते यत्प्रसादतः

ত্রিলোকে এমন কোনো তীর্থ নেই যেখানে গুরু সিংহরাশিতে থাকলে স্নান হয় এবং যা গৌতমীতে এসে মিলিত হয় না; শুদ্ধির জন্য এমন কোনো ক্ষেত্রও নেই যা সেখানে আসে না। কাশী, প্রয়াগ প্রভৃতি প্রধান তীর্থ তার প্রসাদে দীপ্তিমান।

Verse 35

वदंतु मुनयः सर्वे क्षेत्रतीर्थसमाश्रिताः । शुद्धं विचार्यं यत्कार्य्यं मयाऽस्मिञ्जातसंकटे

ক্ষেত্র ও তীর্থে আশ্রিত সকল মুনি তাঁদের উপদেশ দিন। এই উদ্ভূত সংকটে আমার করণীয় কী, তা শুদ্ধ বিবেচনায় নির্ণীত হোক।

Verse 36

प्रह्लाद उवाच । इत्युक्त्वा मुनयः सर्वे नोचुः किञ्चिद्विमोहिताः । तत्रोपायमविज्ञाय गौतमीं गौतमोऽब्रवीत्

প্রহ্লাদ বললেন: এ কথা বলে সকল মুনি বিমূঢ় হয়ে নীরব রইলেন, কিছুই বললেন না। তখন কোনো উপায় না জেনে গৌতম গৌতমীকে সম্বোধন করলেন।

Verse 37

गौतम उवाच । आनीतासि मया देवि तपसाऽराध्य शंकरम् । वदिष्यति स चोपायमित्युक्त्वाऽचिन्तयत्तदा

গৌতম বললেন: হে দেবী, তপস্যায় শংকরকে আরাধনা করে আমি তোমাকে এখানে এনেছি। ‘তিনি অবশ্যই উপায় বলবেন’—এ কথা বলে তিনি তখন গভীর চিন্তায় নিমগ্ন হলেন।

Verse 38

गौतमः श्रद्धया भक्त्या गंगामौलिमखंडधीः । तदाऽभून्महदाश्चर्यं शृण्वंतु ऋषयोऽमलाः

গঙ্গামৌলি ভগবানের প্রতি শ্রদ্ধা-ভক্তিতে স্থিরবুদ্ধি গৌতম তখন এক মহা আশ্চর্য দেখলেন। “নির্মল ঋষিগণ শুনুন,”—এমন বলা হলো।

Verse 39

ध्यायमाने महादेवे गौतमेन महात्मना । अकस्मादभवद्वाणी हर्षयन्ती जगत्त्रयम्

মহাত্মা গৌতম মহাদেবকে ধ্যান করতেই হঠাৎ এক দিব্য বাণী উদ্ভূত হলো, যা ত্রিলোককে আনন্দিত করল।

Verse 40

नादयन्ती दिशः सर्वा आब्रह्मभुवनं द्विजाः । अरूपलक्षणाकारा विषादशमनी शुभा

হে দ্বিজগণ! সেই ধ্বনি সকল দিক জুড়ে ব্রহ্মলোক পর্যন্ত প্রতিধ্বনিত হল—শুভ, বিষাদ-শমনকারী, এবং রূপ-লক্ষণ-আকারহীন।

Verse 41

दिव्यवाण्युवाच । अहो बत महाश्चर्य्यं सर्वेषां सुखदे शुभे । प्रसंगेऽत्र महाक्षेत्रे मग्ना दुःखार्णवे बुधाः

দিব্যবাণী বলল—“আহা! কী মহা আশ্চর্য! সকলকে সুখদানকারী এই শুভ মহাক্ষেত্রে প্রসঙ্গবশত জ্ঞানীরা দুঃখ-সমুদ্রে নিমগ্ন হয়েছে।”

Verse 42

अहो हे गौतमाचार्य्य ऋषयो नारदादयः । शृण्वंतु तीर्थक्षेत्राणि कृपया संवदाम्यहम्

“আহা! হে গৌতমাচার্য, এবং নারদ প্রমুখ ঋষিগণ—শুনুন। করুণাবশে আমি তীর্থ ও পবিত্র ক্ষেত্রসমূহের কথা বলছি।”

Verse 43

पश्चिमस्य समुद्रस्य तीरमाश्रित्य वर्तते । अस्माच्च दिशि वायव्यां द्वारकाक्षेत्रमुत्तमम्

“পশ্চিম সমুদ্রের তট আশ্রয় করে, এখান থেকে উত্তর-পশ্চিম দিকে দ্বারকার উত্তম ক্ষেত্র অবস্থিত।”

Verse 44

यत्राऽस्ते गोमती पुण्या सागरेण समन्विता । पश्चिमाभिमुखो यत्र महाविष्णुः सदा स्थितः

“সেখানে পুণ্যা গোমতী নদী সাগরের সঙ্গে মিলিত; এবং সেখানেই পশ্চিমমুখী মহাবিষ্ণু সদা বিরাজমান।”

Verse 45

अनेकपापराशीनामुग्राणामपि सर्वदा । दाहस्थान समाख्यातमिन्धनानां यथाऽनलः

এ স্থানটি সর্বদা ‘দাহস্থান’ নামে প্রসিদ্ধ—উগ্র পাপের স্তূপকেও যেমন অগ্নি ইন্ধন দগ্ধ করে, তেমনি ভস্ম করে।

Verse 46

देवविश्वद्रुहो यत्र दग्ध्वा पातकमद्भुतम् । लोकत्रयवधाज्जातं विराजतेऽर्कवत्सदा

সেখানে দেবদ্রোহ ও ত্রিলোক-বধ থেকে উৎপন্ন আশ্চর্য পাপও দগ্ধ হয়ে যায়; আর সেই পবিত্র ধাম সর্বদা সূর্যের ন্যায় দীপ্তিমান।

Verse 47

तद्गम्यतां महाभागा गोमतीमघदाहकाम् । गोदावरीं पुरस्कृत्य क्षेत्रतीर्थसमन्विताम्

অতএব, হে মহাভাগ্যবানগণ, পাপদাহিনী গোমতীর শরণে গমন কর; এবং ক্ষেত্র-তীর্থসমন্বিতা গোদাবরীকে অগ্রে স্থাপন করে সম্মান কর।

Verse 48

प्राप्य द्वारवतीं पुण्यां मत्प्रसादाद्द्विजोत्तमाः । प्रभावाद्द्वारकायाश्च सत्यमाविर्भविष्यति

হে দ্বিজশ্রেষ্ঠগণ, আমার প্রসাদে পুণ্যা দ্বারবতীতে পৌঁছে—এবং দ্বারকার প্রভাবে—সত্য প্রকাশিত হবে।

Verse 49

प्रह्लाद उवाच । इत्युक्ते सति ते सर्वे हर्ष निर्भरमानसाः । श्रुत्वा सर्वोत्तमं क्षेत्रं जगर्जुर्हरिनामभिः

প্রহ্লাদ বললেন—এ কথা শুনে তারা সকলেই আনন্দে পরিপূর্ণ হল; সেই সর্বোত্তম ক্ষেত্রের কথা শ্রবণ করে, হরিনামের ধ্বনি উচ্চস্বরে গর্জে উঠল।

Verse 50

जितं भो जितमस्भाभिर्धन्या धन्यतमा वयम् । दैवादपगतो मोहो ज्ञातं तीर्थोत्तमोत्तमम्

জয়—হ্যাঁ, জয় আমাদেরই! আমরা ধন্য, অতিশয় ধন্য। দৈববিধানে আমাদের মোহ দূর হয়েছে, এবং আমরা তীর্থসমূহের মধ্যে পরমোত্তম তীর্থকে জেনেছি।

Verse 51

तदा सर्वाणि तीर्थानि क्षेत्रारण्याश्रमैः सह । वाराणसीप्रयागादि सरांसि सिन्धवो नगाः

তখন সকল তীর্থ, পবিত্র ক্ষেত্র, অরণ্য ও আশ্রমসহ—বারাণসী, প্রয়াগ প্রভৃতি; সরোবর, নদী ও পর্বত—সবই (উদ্দীপিত হয়ে) সাড়া দিল।

Verse 52

गया च देवखातानि पितरो देवमानवाः । श्रुत्वा प्रमुदिता वाचं प्रोचुर्जयजयेति च

গয়া, দেবখনিত পবিত্র কুণ্ডসমূহ, পিতৃগণ, দেবতা ও মানুষ—সেই আনন্দদায়ক বাক্য শুনে—‘জয়! জয়!’ বলে ঘোষণা করল।

Verse 54

श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रुत्वा सर्वोत्तमं क्षेत्रं तीर्थं सर्वोत्तमोत्तमम् । देवोत्तमोत्तमं देवं श्रीकृष्णं क्लेशनाशनम्

শ্রীপ্রহ্লাদ বললেন—সর্বোত্তম ক্ষেত্র, তীর্থসমূহের মধ্যে পরমোত্তম তীর্থ, এবং দেবগণের মধ্যে শ্রেষ্ঠতম দেব—ক্লেশনাশক শ্রীকৃষ্ণ—এর কথা শুনে—

Verse 55

उत्कण्ठा ह्यभवत्तेषां तीर्थादीनां ह्यनुत्तमा । प्रोचुरन्योन्यतो वाचं सर्वाणि युगपत्तदा

তখন সেই তীর্থাদি সকলের মধ্যে অতুল আকুলতা জাগল; এবং তারা সবাই একসঙ্গে পরস্পরকে কথা বলতে লাগল।

Verse 56

ऋषितीर्थदेवा ऊचुः । कदा द्रक्ष्यामहे पुण्यां द्वारकां कृष्णपालिताम् । श्रीकृष्णदेवमूर्तिं च कृष्णवक्त्रं सुशोभितम्

ঋষি, তীর্থ ও দেবগণ বললেন—কবে আমরা পুণ্যধাম, শ্রীকৃষ্ণ-রক্ষিত দ্বারকা দর্শন করব? আর কবে শ্রীকৃষ্ণের দিব্য মূর্তি ও তাঁর সুদীপ্ত, শোভাময় মুখমণ্ডল দেখব?

Verse 57

कदा नु गोमतीस्नानमस्माकं तु भविष्यति । चक्रतीर्थे कदा स्नात्वा कृष्णदेवस्य मंदिरम् । द्रक्ष्यामः सुमहापुण्यं मुक्तिद्वारमपावृतम्

আমাদের গোमतीতে পবিত্র স্নান কবে হবে? আর চক্রতীর্থে স্নান করে কবে আমরা ভগবান কৃষ্ণের সেই মহাপুণ্যময় মন্দির দর্শন করব, যা যেন মুক্তির দ্বার উন্মুক্ত?

Verse 58

दुर्ल्लभो द्वारकावासो दुर्ल्लभं कृष्णदर्शनम् । दुर्ल्लभं गोमती स्नानं रुक्मिणीदर्शनं द्विजाः

দ্বারকায় বাস দুর্লভ, ভগবান কৃষ্ণের দর্শন দুর্লভ। গোমতীতে স্নান দুর্লভ, আর হে দ্বিজগণ—রুক্মিণীর দর্শনও দুর্লভ।

Verse 93

अहो सर्वोत्तमं क्षेत्रं सर्वेषां नोऽघनाशनम् । राजानं तीर्थराजानं द्वारकां शिरसा नमः

আহা! দ্বারকা সর্বোত্তম ক্ষেত্র, আমাদের সকল পাপ নাশকারী। তীর্থরাজ, রাজাধিরাজ দ্বারকাকে আমরা শির নত করে প্রণাম করি।