Adhyaya 85

Verse 1

ऋषय ऊचुः । माधव्याः पद्मया दत्तो यः शापस्तस्य यत्फलम् । परिणामोद्भवं सर्वं श्रुतमस्माभिरद्य तत्

ঋষিগণ বললেন—পদ্মা (লক্ষ্মী) মাধবীকে যে শাপ দিয়েছিলেন, তার ফল এবং তার সমগ্র পরিণাম-প্রসঙ্গ আজ আমরা সম্পূর্ণরূপে শুনলাম।

Verse 2

तेन यत्कमला शप्ता ब्राह्मणेन महात्मना । सा कथं गज वक्त्राऽथ पुनर्जाता शुभानना

সেই মহাত্মা ব্রাহ্মণের শাপে কমলা কীভাবে গজমুখী হল, আর পরে কীভাবে শুভমুখা হয়ে পুনর্জন্ম লাভ করল?

Verse 3

सूत उवाच । शापेन तस्य विप्रस्य तत्क्षणादेव सा द्विजाः । गजवक्त्रा समुत्पन्ना महाविस्मयकारिणी

সূত বললেন—হে দ্বিজগণ! সেই ব্রাহ্মণের শাপে সে তৎক্ষণাৎ গজমুখী হয়ে উঠল; ঘটনাটি মহাবিস্ময়কর ছিল।

Verse 4

सा प्रोक्ता हरिणा तिष्ठ किञ्चित्कालांतरे शुभे । अनेनैव तु रूपेण यावत्स्याद्द्वापरक्षयः

তখন হরি তাকে বললেন—‘শুভ কালের কিছু সময় এই রূপেই থাকো, যতক্ষণ না দ্বাপরযুগের অবসান হয়।’

Verse 5

ततोऽहं मेदिनीपृष्ठे ह्यवतीर्य समुद्रजे । तपः शक्त्या करिष्यामि भूयस्त्वां तु शुभाननाम्

‘তারপর, হে সমুদ্রজা! আমি পৃথিবীর পৃষ্ঠে অবতীর্ণ হয়ে তপস্যার শক্তিতে তোমাকে আবার শুভমুখী করে দেব।’

Verse 6

अवज्ञायाथ सा तस्य तद्वाक्यं शार्ङ्गधन्विनः । शुभास्यत्वकृते तेपे तपस्तीव्रं सुहर्षिता

কিন্তু শার্ঙ্গধন্বী (বিষ্ণু)-র সেই বাক্য অগ্রাহ্য করে, সে আনন্দিত চিত্তে শুভমুখ লাভের জন্য তীব্র তপস্যা করল।

Verse 7

एतत्क्षेत्रं समासाद्य त्रिकालं स्नानमाचरत् । ब्रह्माणं तोषयामास दिवारात्रिमतंद्रिता

এই পুণ্যক্ষেত্রে উপস্থিত হয়ে সে ত্রিকালে স্নান করত। দিনরাত অক্লান্ত ভক্তিনিয়মে সে ব্রহ্মাকে সন্তুষ্ট করল॥

Verse 8

तामुवाच ततो ब्रह्मा वर्षांते तुष्टिमागतः । वरं प्रार्थय तुष्टोऽहं तव केशववल्लभे

বছরের শেষে সম্পূর্ণ তুষ্ট ব্রহ্মা তাকে বললেন— “হে কেশবপ্রিয়া! বর প্রার্থনা কর; আমি তোমার প্রতি সন্তুষ্ট।”

Verse 9

लक्ष्मीरुवाच । गजास्याहं कृता देव शापं दत्त्वा सुदारुणम् । ब्राह्मणेन सुक्रुद्धेन कस्मिश्चित्कारणांतरे

লক্ষ্মী বললেন— “হে দেব! কোনো এক কারণে অত্যন্ত ক্রুদ্ধ এক ব্রাহ্মণ আমাকে ভয়ংকর শাপ দিয়েছিল, তাই আমি গজমুখী হয়ে গেলাম।”

Verse 10

तस्मात्तद्रूपिणीं भूयो मां कुरुष्व पितामह । यदि मे तुष्टिमापन्नो नान्यत्किंचिद्वृणोम्यहम्

“অতএব হে পিতামহ! আমাকে আবার সেই পূর্বরূপে প্রতিষ্ঠিত করুন। আপনি যদি তুষ্ট হন, আমি আর কিছুই চাই না।”

Verse 11

ब्रह्मोवाच । भविष्यति शुभं वक्त्रं मत्प्रसादादसंशयम् । तव भद्रे विशेषेण तस्मात्त्वं स्वगृहं व्रज

ব্রহ্মা বললেন— “আমার প্রসাদে নিঃসন্দেহে তোমার মুখ আবার শুভ হবে, হে ভদ্রে, বিশেষত। অতএব তুমি নিজ গৃহে ফিরে যাও।”

Verse 12

महत्त्वं ते मया दत्तमद्यप्रभृति शोभने । महालक्ष्मीति ते नाम तस्मादत्र भविष्यति

হে শোভনে! আজ থেকে আমি তোমাকে মহিমা দান করলাম; অতএব এখানে তোমার নাম হবে ‘মহালক্ষ্মী’।

Verse 13

गजवक्त्रां नरो यस्त्वां पूजयिष्यति भक्तितः । स गजाधिपतिर्भूपो भविष्यति च भूतले

যে ব্যক্তি ভক্তিভরে তোমাকে গজমুখী রূপে পূজা করবে, সে পৃথিবীতে গজাধিপতি রাজা হবে।

Verse 14

द्वितीयादिवसे यस्त्वां महालक्ष्मीरिति ब्रुवन् । श्रीसूक्तेन सुभक्त्याऽथ देवि संपूजयिष्यति

হে দেবি! যে দ্বিতীয় দিন থেকে ‘মহালক্ষ্মী’ বলে, শ্রীসূক্ত দ্বারা গভীর ভক্তিতে তোমার সম্যক পূজা করবে।

Verse 15

सप्तजन्मांतराण्येव न भविष्यति सोऽधनः । एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रो विरराम ततः परम्

সাত জন্মান্তর পর্যন্ত সে দরিদ্র হবে না। এ কথা বলে চতুর্মুখ ব্রহ্মা তারপর নীরব হলেন।

Verse 16

साऽपि हृष्टा गता देवी यत्र तिष्ठति केशवः

সেই দেবীও আনন্দিত হয়ে যেখানে কেশব বিরাজ করেন, সেখানে গমন করলেন।