Adhyaya 41

Verse 1

। सूत उवाच । तस्यैवोत्तरदिग्भागे देवस्य जलशायिनः । स्थानमस्ति सुविख्यातं सर्वपातकनाशनम्

সূত বললেন— সেই অঞ্চলেরই উত্তরদিকে জলশায়ী দেবের এক সুপ্রসিদ্ধ তীর্থস্থান আছে, যা সর্বপাপ বিনাশক।

Verse 2

यस्तत्पूजयते भक्त्या शयने बोधने हरेः । उपवासपरो भूत्वा स गच्छेद्वैष्णवं पदम्

যে ব্যক্তি হরির শয়ন ও বোধনের সময় ভক্তিভরে তাঁর পূজা করে এবং উপবাসে নিয়ত থাকে, সে বৈষ্ণব পরম পদ লাভ করে।

Verse 3

अशून्यशयनानाम द्वितीया दयिता तिथिः । सदैव देवदेवस्य कृष्णा सुप्तस्य या भवेत्

‘অশূন্যশয়না’ নামে প্রিয় তিথি হলো দ্বিতীয়া; এটি সর্বদা দেবদেব শ্রীকৃষ্ণের পবিত্র নিদ্রাভাবের সঙ্গে যুক্ত।

Verse 4

तस्यां यः पूजयेत्तत्र तं देवं जलशायिनम् । शास्त्रोक्तेन विधानेन स गच्छति हरेः पदम्

সেই তিথিতে যে ব্যক্তি সেখানে শাস্ত্রোক্ত বিধানে জলশায়ী দেবের পূজা করে, সে হরির পদ লাভ করে।

Verse 5

ऋषय ऊचुः । जलशायी कथं तत्र संप्राप्तः सूतनन्दन । पूज्यते विधिना केन तत्सर्वं विस्तराद्वद

ঋষিগণ বললেন—হে সূতনন্দন! সেখানে জলশায়ী কীভাবে প্রতিষ্ঠিত হলেন? কোন বিধি-বিধানে তাঁর পূজা হয়? সবই বিস্তারে বলো।

Verse 6

सूत उवाच । पुरासीद्बाष्कलिर्नाम दानवेन्द्रो महाबलः । अजेयः सर्वदेवानां गन्धर्वोरगरक्षसाम्

সূত বললেন—প্রাচীন কালে বাষ্কলি নামে এক মহাবলী দানবেন্দ্র ছিল। সে দেবগণ, গন্ধর্ব, নাগ ও রাক্ষসদের কাছেও অজেয় ছিল।

Verse 7

अथासौ भूतलं सर्वं वशीकृत्वा महाबलः । ततो दैत्यगणैः सार्द्धं जगाम त्रिदशालयम्

তারপর সেই মহাবলী সমগ্র ভূতলকে বশ করে, দৈত্যগণের সঙ্গে ত্রিদশদের আলয়ে (দেবলোকে) গেল।

Verse 8

तत्राभवन्महायुद्धं देवासुरविनाशकम् । देवानां दानवानां च क्रुद्धानामितरेतरम्

সেখানে দেব-অসুর উভয়ের বিনাশকারী মহাযুদ্ধ শুরু হল; ক্রুদ্ধ দেবগণ ও দানবগণ পরস্পরের বিরুদ্ধে লড়ল।

Verse 9

वर्षाणामयुतं तावदहन्यहनि दारुणम् । तत्रासृक्कर्दमो जातः पर्वतश्चास्थि संभवः

দশ হাজার বছর ধরে, প্রতিদিনই সেই ভয়ংকর যুদ্ধ চলল। সেখানে কাদা রক্তে পরিণত হল, আর অস্থি থেকে এক পর্বত গড়ে উঠল।

Verse 10

ततो वर्षसहस्रांते दशमे समुपस्थिते । जितस्तेन सहस्राक्षः ससैन्यः सपरिग्रहः

অতঃপর দশম সহস্রবর্ষের অন্ত উপস্থিত হলে, তার দ্বারা সহস্রাক্ষ ইন্দ্র সেনাসহ ও সমগ্র পরিজনসহ পরাজিত হলেন।

Verse 11

ततः स्वर्गं परित्यज्य सर्वदेवगणैः सह । जगाम शरणं विष्णोः श्वेतद्वीपं प्रतिश्रयम्

তখন স্বর্গ ত্যাগ করে, সকল দেবগণের সঙ্গে, তিনি বিষ্ণুর শরণে—শ্বেতদ্বীপ নামক পবিত্র আশ্রয়ে—গমন করলেন।

Verse 12

यत्रास्ते भगवान्विष्णुर्योगनिद्रावशंगतः । शयानः शेषपर्यंके लक्ष्म्या संवाहितांघ्रियुक्

সেখানে ভগবান বিষ্ণু যোগনিদ্রার বশে, শेषনাগের শয্যায় শয়ন করেন; লক্ষ্মী দেবী তাঁর চরণযুগল কোমলভাবে সেবা করেন।

Verse 13

ततो वेदोद्भवैः सूक्तैः स्तुतिं चक्रुः समंततः । तस्य देवस्य सद्भक्ताः सर्वे देवाः सवासवाः

তখন বেদোদ্ভূত সূক্ত দ্বারা তাঁরা চারিদিক থেকে স্তব করলেন; বাসব (ইন্দ্র) সহ সকল দেবই সেই দেবতার সত্য ভক্ত ছিলেন।

Verse 14

अथोत्थाय जगन्नाथः प्रोवाच बलसूदनम् । कच्चित्क्षेमं सहस्राक्ष सांप्रतं भुवनत्रये । यत्त्वं देवगणैः सार्द्धं स्वयमेव इहागतः

তখন জগন্নাথ উঠলেন এবং বলসূদন (ইন্দ্র)-কে বললেন—“হে সহস্রাক্ষ! এখন কি ত্রিলোকে মঙ্গল ও কুশল? যে তুমি দেবগণসহ স্বয়ং এখানে এসেছ।”

Verse 15

शक्र उवाच । बाष्कलिर्नाम देत्येन्द्रो हरलब्धवरो बली । अजेयः संगरे देवैस्तेनाहं विजितो रणे

শক্র (ইন্দ্র) বললেন—‘বাষ্কলি নামে এক দৈত্যেন্দ্র আছে, হর (শিব)-প্রদত্ত বর লাভ করে সে মহাবলী হয়েছে। দেবগণও যুদ্ধে যাকে জয় করতে পারেন না, সেই আমাকে রণক্ষেত্রে পরাজিত করেছে।’

Verse 16

संस्थितिश्च कृता स्वर्गे सांप्रतं मधु सूदन । तेनैष शरणं प्राप्तो देवैः सार्द्धं सुरोत्तम

‘হে মধুসূদন! এখন সে স্বর্গে নিজের কর্তৃত্ব স্থাপন করেছে। তাই, হে সুরোত্তম, আমি দেবগণের সঙ্গে আপনার শরণ গ্রহণ করতে এসেছি।’

Verse 19

श्रीभगवानुवाच । अहं तं निग्रहीष्यामि संप्राप्ते समये स्वयम् । तस्मात्त्वं समयंयावत्कुरु शक्र तपो महत्

শ্রীভগবান বললেন—‘যথাসময়ে আমি নিজেই তাকে দমন করব। অতএব, হে শক্র, ততদিন তুমি মহাতপস্যা কর।’

Verse 20

येन ते जायते शक्तिस्तपोवीर्येण वासव । वधाय तस्य दैत्यस्य बलयुक्तस्य बाष्कलेः

‘হে বাসব! তপস্যার তেজে তোমার মধ্যে শক্তি উদ্ভূত হবে—সেই বলবান দৈত্য বাষ্কলির বধের জন্য।’

Verse 21

शक्र उवाच । कस्मिन्क्षेत्रे जगन्नाथ करोमि सुमहत्तपः । तस्य दैत्यस्य नाशार्थं तद स्माकं प्रकीर्तय

শক্র বললেন—‘হে জগন্নাথ! সেই দৈত্যের বিনাশের জন্য আমি কোন পবিত্র ক্ষেত্রে মহাতপস্যা করব? অনুগ্রহ করে তা আমাদের বলুন।’

Verse 22

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुः प्रोवाचाथ पुरंदरम् । चिरं मनसि निश्चित्य क्षेत्राण्यायतनानि च

সূত বললেন—এ কথা শুনে ভগবান বিষ্ণু তীর্থক্ষেত্র ও পবিত্র ধামসমূহ মনে দীর্ঘক্ষণ স্থির করে পুরন্দর (ইন্দ্র)-কে বললেন।

Verse 23

चमत्कारपुरं क्षेत्रं शक्र सिद्धिप्रदायकम् । तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा तद्वधार्थं तपः कुरु

চমৎকারপুর নামক ক্ষেত্র শক্র (ইন্দ্র)-কে সিদ্ধি প্রদান করে; অতএব দ্রুত সেখানে গিয়ে শত্রুবধার্থে তপস্যা কর।

Verse 24

शक्र उवाच । न वयं भवता हीना यास्यामोऽन्यत्र केशव । बाष्कलेर्दानवेन्द्रस्य भयाद्भीताः कथंचन

শক্র বললেন—হে কেশব, আপনার বিহনে আমরা অন্য কোথাও যাব না; দানবাধিপতি বাষ্কলির ভয়ে আমরা সর্বতোভাবে ভীত।

Verse 26

तस्मादागच्छ तत्र त्वं स्वयमेव सुरेश्वर । त्वया संरक्षितो येन करोमि सुमहत्तपः

অতএব, হে সুরেশ্বর, আপনি স্বয়ং সেখানে আসুন; আপনার রক্ষায় থেকে আমি মহাতপস্যা করব।

Verse 27

अथ देवगणाः सर्वे तत्र गत्वा तदाऽश्रमान् । चक्रुः पृथक्पृथग्घृष्टास्तपोऽर्थं कृतनिश्चयाः

তখন সকল দেবগণ সেখানে গিয়ে তপস্যার উদ্দেশ্যে দৃঢ়সংকল্প হয়ে আনন্দিতচিত্তে পৃথক পৃথক আশ্রম নির্মাণ করলেন।

Verse 28

वासुदेवोऽपि संस्मृत्य क्षीरोदं तत्र सागरम् । आनिनायाशु विस्तीर्णं ह्रदे तस्मिन्पुरातने

বাসুদেবও ক্ষীরসাগর স্মরণ করে সেই প্রাচীন হ্রদে তৎক্ষণাৎ সেই বিস্তীর্ণ সাগরকে এনে দিলেন।

Verse 29

चकार शयनं तत्र श्वेतद्वीपे यथा पुरा । स्तूयमानः सुरैः सर्वैः समंताद्विनयान्वितैः

সেখানে তিনি পূর্বে শ্বেতদ্বীপে যেমন করেছিলেন তেমনই শয়নস্থান স্থাপন করলেন; আর চারিদিকে বিনয়ী সকল দেবতা তাঁকে স্তব করতে লাগল।

Verse 30

अथाषाढस्य संप्राप्ते द्वितीयादिवसे शुभे । कृष्णपक्षे सहस्राक्षं स्वयमेव बृहस्पतिः । प्रोवाच वचनं श्लक्ष्णं बाष्पव्याकुल लोचनम्

তারপর আষাঢ় মাসের কৃষ্ণপক্ষের শুভ দ্বিতীয় তিথি এলে, স্বয়ং বৃহস্পতি অশ্রুসিক্ত ব্যাকুল নয়নে সহস্রাক্ষ (ইন্দ্র)-কে মৃদু বাক্য বললেন।

Verse 31

बृहस्पतिरुवाच । अशून्यशयनानाम द्वितीयाद्य पुरंदर । अतीव दयिता विष्णोः प्रसुप्तस्य जलाशये

বৃহস্পতি বললেন—হে পুরন্দর! আজ ‘অশূন্যশয়না’ নামে দ্বিতীয়া; জলাশয়ে নিদ্রিত বিষ্ণুর কাছে এটি অতিশয় প্রিয়।

Verse 32

अस्यां संपूजितो विष्णुर्यावन्मासचतुष्टयम् । ददाति सकलान्कामान्ध्यातश्चेतसि सर्वदा । शास्त्रोक्तविधिना सम्यग्व्रतस्थो जलशायिनम्

এই দিন থেকে শাস্ত্রবিধি অনুসারে ব্রত পালন করে যে ব্যক্তি চার মাস ধরে জলশায়ী বিষ্ণুর যথাযথ পূজা করে এবং হৃদয়ে সর্বদা তাঁর ধ্যান রাখে, তিনি সকল কামনা লাভ করেন।

Verse 33

एवं स चतुरो मासान्द्वितीयादिवसे हरिम् । पूजयित्वा सहस्राक्षस्तेजसा सहितोऽभवत्

এইভাবে দ্বিতীয় তিথি থেকে আরম্ভ করে চার মাস হরির পূজা করে সহস্রাক্ষ (ইন্দ্র) তেজ ও শ্রীসম্ভারে সমন্বিত হলেন।

Verse 34

तं दृष्ट्वा तेजसा युक्तं परितुष्टो जनार्दनः । प्रोवाच शक्र गच्छाद्य वधार्थं तस्य बाष्कलेः । सर्वैर्देवगणैः सार्धं विजयस्ते भविष्यति

তাঁকে তেজে সমন্বিত দেখে জনার্দন সন্তুষ্ট হয়ে বললেন— “হে শক্র, আজই যাও; সেই বাষ্কলির বধের জন্য। সকল দেবগণের সঙ্গে তোমার বিজয় নিশ্চিত হবে।”

Verse 35

शक्र उवाच । बिभेमि तस्य देवाहं दानवेन्द्रस्य दुर्मतेः । त्वया विना न गच्छामि सार्धं सर्वैः सुरैरपि

শক্র বললেন— “হে দেব, সেই দুর্মতি দানবেন্দ্রকে আমি ভয় করি। আপনার বিনা আমি যাব না, সকল সুরের সঙ্গে থাকলেও।”

Verse 36

श्रीभगवानुवाच । त्वया सह सहस्राक्ष चक्रमेतत्सुदर्शनम् । गमिष्यति वधार्थाय मदीयं सुरविद्विषाम्

শ্রীভগবান বললেন— “হে সহস্রাক্ষ, তোমার সঙ্গে আমার এই সুদর্শন চক্র দেবদ্বেষীদের বিনাশার্থে যাবে।”

Verse 37

एवमुक्त्वा हरिश्चक्रं प्रमुमोच सुदर्शनम् । वधार्थं दानवेन्द्राणां शक्रेण सहितं तदा

এ কথা বলে হরি তখন শক্রের সঙ্গে দানবেন্দ্রদের বধের জন্য সুদর্শন চক্র নিক্ষেপ করলেন।

Verse 38

शक्रोऽपि सहितस्तेन गत्वा चक्रेण कृत्स्नशः । सर्वानुत्सादयामास दानवान्रणमूर्धनि

শক্রও সেই চক্রসহ অগ্রসর হয়ে চক্রের প্রভাবে যুদ্ধের চূড়ায় সমস্ত দানবকে সম্পূর্ণরূপে চূর্ণ করলেন।

Verse 39

स चापि बाष्कलिस्तेन च्छिन्नश्चक्रेण कृत्स्नशः । पपात धरणीपृष्ठे वज्राहत इवाचलः

আর বাষ্কলিও সেই চক্রে সম্পূর্ণরূপে ছিন্ন হয়ে পৃথিবীর পৃষ্ঠে বজ্রাহত পর্বতের মতো লুটিয়ে পড়ল।

Verse 40

तथान्ये बहवः शूरा दानवा बलदर्पिताः । हत्वा सुदर्शनं चक्रं भूयः प्राप्तं हरेः करम्

তেমনি শক্তির গর্বে মত্ত বহু অন্য বীর দানবও নিহত হল; আর সुदর্শন চক্র পুনরায় হরির করতলে ফিরে এল।

Verse 41

तेऽपि शक्रादयो देवाः प्रहृष्टा गतसंशयाः । भूयो विष्णुं समेत्याथ प्रोचुर्नत्वा ततः परम्

তখন শক্র প্রমুখ দেবগণ আনন্দিত ও সংশয়মুক্ত হয়ে পুনরায় বিষ্ণুর নিকট গেলেন; প্রণাম করে পরে বললেন।

Verse 42

प्रभावात्तव देवेश हताः सर्वेऽमरारयः । प्राप्तं त्रैलोक्यराज्यं च भूयो निहतकंटकम्

হে দেবেশ! আপনার প্রভাবে অমরদের সকল শত্রু নিহত হয়েছে; এবং ত্রিলোক্যের রাজ্য পুনরায় লাভ হয়েছে, এখন তা কণ্টকমুক্ত (নির্বিঘ্ন)।

Verse 43

तस्मात्कीर्तय यत्कृत्यं तच्च श्रेयस्करं मम । सदा स्यात्पुंडरीकाक्ष तथा शत्रुभयावहम्

অতএব হে পদ্মনয়ন! আমার কল্যাণকর যে কর্তব্য, তা বলুন—যেন তা সর্বদা সিদ্ধ থাকে এবং শত্রুদের মনে ভয় জাগায়।

Verse 44

श्रीभगवानुवाच । मयात्रैव सदा स्थेयं रूपेणानेन वासव । सर्वलोकहितार्थाय ह्रदे पुण्य जलाश्रये

শ্রীভগবান বললেন—হে বাসব! আমি এই স্থানেই, এই রূপে, সর্বদা অবস্থান করব—সকল লোকের মঙ্গলের জন্য, এই পুণ্যজল-আশ্রয় হ্রদে।

Verse 45

त्वया तस्मात्समागम्य चातुर्मास्यं शचीपते । प्रयत्नेन प्रकर्तव्यमशून्यशयनं व्रतम्

অতএব হে শচীপতে! এখানে এসে তোমাকে যত্নসহকারে চাতুর্মাস্য পালন করতে হবে—অর্থাৎ ‘অশূন্য-শয়ন’ নামক ব্রত।

Verse 46

न भवंति सहस्राक्ष येन ते परि पंथिनः । तथाभीष्टफलावाप्तिर्मत्प्रसादादसंशयम्

হে সহস্রাক্ষ! তোমার পথে কোনো প্রতিপক্ষ বাধা দিতে পারবে না; আর অভীষ্ট ফললাভ আমার প্রসাদে নিঃসন্দেহে হবে।

Verse 47

अन्योऽपि यो नरो भक्त्या पूजयिष्यति मामिह । संप्राप्स्यति स तांल्लोकान्दुर्लभांस्त्रि दशैरपि

আর যে কোনো অন্য মানুষও যদি এখানে ভক্তিভরে আমার পূজা করে, সে ত্রিদশদের পক্ষেও দুর্লভ সেই লোকসমূহ লাভ করবে।

Verse 48

तस्माद्गच्छ सहस्राक्ष कुरु राज्यं त्रिविष्टपे । भूयोऽप्यत्रैव देवेश द्रष्टव्योऽस्मि न संशयः । कार्यकाले समायाते श्वेतद्वीपे यथा तथा

অতএব, হে সহস্রাক্ষ! ত্রিবিষ্টপে (স্বর্গে) গিয়ে রাজ্য কর। হে দেবেশ! কর্মকালের আগমনে তুমি নিশ্চয়ই এখানেই আমাকে আবার দর্শন করবে—যেমন শ্বেতদ্বীপে দর্শন কর।

Verse 49

सूत उवाच । ततः प्रणम्य तं दृष्ट्वा प्रजगाम शतक्रतुः । वासुदेवोऽपि तत्रैव स्थितो लोकहिताय च

সূত বললেন—তারপর শতক্রতু (ইন্দ্র) তাঁকে প্রণাম করে দর্শন করে প্রস্থান করল। আর বাসুদেবও লোকহিতের জন্য সেখানেই অবস্থান করলেন।

Verse 50

एवं तत्र द्विजश्रेष्ठा जलशायी जनार्दनः । सर्वलोकहितार्थाय संस्थितः परमेश्वरः

হে দ্বিজশ্রেষ্ঠ! এইভাবে জলশায়ী জনার্দন—পরমেশ্বর—সমস্ত লোকের কল্যাণার্থে সেখানে প্রতিষ্ঠিত থাকেন।

Verse 51

यस्तं पूजयते भक्त्या श्रद्धया परया युतः । चातुर्मास्ये विशेषेण स याति परमां गतिम्

যে কেউ পরম শ্রদ্ধায় যুক্ত হয়ে ভক্তিভরে তাঁর পূজা করে—বিশেষত চাতুর্মাস্যে—সে পরম গতি লাভ করে।

Verse 52

तथा देवगणैः सर्वैर्द्वारका तत्र सा कृता । संपूज्य तु नरा यांति चातुर्मास्ये त्रिविष्टपम्

তদ্রূপ সকল দেবগণ সেই স্থানকে সেখানে ‘দ্বারকা’ রূপে প্রতিষ্ঠা করলেন। সেখানে বিধিপূর্বক পূজা করে মানুষ চাতুর্মাস্যে ত্রিবিষ্টপে (স্বর্গে) গমন করে।

Verse 53

शेषकालेऽपि चित्तस्थान्कामान्मर्त्यः समाप्नुयात् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्या सा द्वारका नरैः । सर्वेष्वपि हि कालेषु चातुमास्ये विशेषतः

অন্য সময়েও মর্ত্য মানুষ মনে লালিত কামনা লাভ করতে পারে। অতএব সর্বপ্রযত্নে সেই দ্বারকার পূজা করা উচিত—সর্বকালে, বিশেষত চাতুর্মাস্যে।

Verse 54

एतद्वः सर्वमाख्यातं सर्वपातकनाशनम् । आख्यानं देवदेवस्य सुपुण्यं जलशायिनः

এ সবই আমি তোমাদের বললাম—যা সকল পাপ নাশ করে: দেবদেব, জলশায়ী প্রভুর পরম পুণ্যময় আখ্যান।