Adhyaya 172

Verse 1

। सूत उवाच । ततःप्रभृति च्छिद्राणि विश्वामित्रो निरीक्षयन् । वसिष्ठस्य वधार्थाय संस्थितो द्विजसत्तमाः

সূত বললেন—তখন থেকে দ্বিজশ্রেষ্ঠ বিশ্বামিত্র বশিষ্ঠকে বধ করার উদ্দেশ্যে দুর্বলতা খুঁজে খুঁজে সতর্কভাবে অবস্থান করতে লাগলেন।

Verse 2

आत्मशक्तिप्रभावेन मशकस्य यथा गजः । अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते विश्वामित्रेण सा नदी

নিজ শক্তির প্রভাবে, যেমন মশা হাতি হয়ে ওঠে; অন্য এক দিনে বিশ্বামিত্র উপস্থিত হলে, সেই নদী…

Verse 3

समाहूता समायाता द्रुतं सा स्त्रीस्वरूपिणी । अब्रवीत्प्रांजलिर्भूत्वा आदेशो दीयतां मम । ब्रह्मर्षे येन कार्येण समाहूतास्मि सांप्रतम्

আহ্বান করা হলে তিনি স্ত্রী-রূপ ধারণ করে দ্রুত এসে উপস্থিত হলেন। করজোড়ে বললেন—হে ব্রহ্মর্ষি, আমাকে আদেশ দিন; কোন কার্যে আমাকে এখন ডাকা হয়েছে?

Verse 4

विश्वामित्र उवाच । यदा निमज्जनं कुर्यात्तव तोये महानदि । परमं वेगमास्थाय तदाऽनय ममांतिकम्

বিশ্বামিত্র বললেন—হে মহানদী! যখন বশিষ্ঠ তোমার জলে নিমজ্জন করবেন, তখন পরম বেগ ধারণ করে তাঁকে আমার নিকটে নিয়ে এসো।

Verse 5

पूर्णश्रोत्रं जले नैव व्याकुलांगं व्यवस्थितम् । निहन्मि येन शीघ्रं च नान्यच्छिद्रं प्रलक्षये

তিনি জলে দাঁড়িয়ে আছেন, কান জলভর্তি, অঙ্গপ্রত্যঙ্গ ব্যাকুল ও অস্থির। ‘কোন উপায়ে আমি দ্রুত আঘাত করব? অন্য কোনো ছিদ্র (দুর্বল স্থান) আমি দেখতে পাচ্ছি না।’

Verse 6

एवमुक्ता तदा तेन विश्वामित्रेण सा नदी । वित्रस्ता भयसंयुक्ता शापाद्वाक्यमुवाच सा

বিশ্বামিত্রের এমন কথায় নদীটি ভয়ে কাঁপতে লাগল; শাপের আশঙ্কায় ভীত হয়ে সে প্রত্যুত্তরে কথা বলল।

Verse 7

नाहं द्रोहं करिष्यामि वसिष्ठस्य महात्मनः । ब्रह्मर्षे न च ते युक्तं कर्तुं वै ब्रह्मणो वधम्

আমি মহাত্মা বশিষ্ঠের প্রতি দ्रोহ করব না। হে ব্রহ্মর্ষি! তোমার পক্ষে ব্রাহ্মণবধ করা কখনোই যথোচিত নয়।

Verse 8

यदि त्वं ब्रह्मणा प्रोक्तो ब्रह्मर्षिः स्वयमेव तु । कामान्नायं वसिष्ठस्तु तस्मात्कोपं परित्यज

যদি স্বয়ং ব্রহ্মা তোমাকে ব্রহ্মর্ষি বলে ঘোষণা করে থাকেন, তবে কামনার বশে পড়ো না। এই বশিষ্ঠ বিরোধের যোগ্য নন; অতএব ক্রোধ ত্যাগ করো।

Verse 9

मनसापि वधं यस्तु ब्राह्मणस्य विचिंतयेत् । तप्तकृच्छ्रेण मुच्येत मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्

যে কেবল মনে মনে ব্রাহ্মণবধের চিন্তা করে, স্বয়ম্ভূব মনু বলেছেন—সে পাপ থেকে কেবল ‘তপ্তকৃচ্ছ্র’ নামক কঠোর প্রায়শ্চিত্তে মুক্ত হয়।

Verse 10

वाचया प्रवदेद्यस्तु ब्राह्मणस्य वधं नरः । चांद्रायणेन शुद्धिः स्यात्तस्य देवोऽब्रवीदिदम्

যে মানুষ মুখে ব্রাহ্মণবধের কথা উচ্চারণ করে, তার শুদ্ধি ‘চান্দ্রায়ণ’ ব্রতে হয়—এ কথা দেববাণী ঘোষণা করেছে।

Verse 11

तस्मान्नाहं करिष्यामि तव वाक्यं कथंचन । वसिष्ठार्थं तु यत्प्रोक्तं कुरु यत्तव रोचते

অতএব আমি তোমার আদেশ কোনোভাবেই পালন করব না। বশিষ্ঠের বিষয়ে যা করণীয়, তুমি নিজে যেমন উপযুক্ত মনে করো তেমনই করো।

Verse 12

तच्छ्रुत्वा कुपितस्तस्या विश्वामित्रो द्विजोत्तमाः । शशाप तां नदीं श्रेष्ठां यत्तद्वक्ष्यामि श्रूयताम्

এ কথা শুনে দ্বিজশ্রেষ্ঠ বিশ্বামিত্র ক্রুদ্ধ হলেন এবং সেই শ্রেষ্ঠ নদীকে শাপ দিলেন। “এখন আমি যা বলব, তা শোনো।”

Verse 13

यस्मात्पापे वचो मह्यं न कृतं कुनदि त्वया । तस्माद्रक्तप्रवाहस्ते जलजोऽयं भविष्यति

হে পাপিনী নদী! তুমি আমার কথা পালন করোনি, তাই তোমার এই জলজাত স্রোত রক্তধারায় পরিণত হবে।

Verse 14

एवमुक्त्वा करात्तोयं सप्तवाराभिमंत्रितम् । चिक्षेपाथ जले तस्याः क्रोधसंरक्तलोचनः

এ কথা বলে, ক্রোধে রক্তবর্ণ নয়নধারী সে করতলে জল নিয়ে সাতবার মন্ত্রে অভিমন্ত্রিত করে, তারপর তা তার জলে নিক্ষেপ করল।

Verse 15

ततश्च तत्क्षणाज्जातं तत्तोयं रुधिरं द्विजाः । सारस्वतं सुपुण्यं च यदासीच्छंखसंनिभम्

তৎক্ষণাৎ, হে দ্বিজগণ, সেই জল রক্ত হয়ে গেল—যদিও তা ছিল অতিপুণ্যময় সারস্বত জল, যা আগে শঙ্খের ন্যায় দীপ্ত ছিল।

Verse 16

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता भूतप्रेतनिशाचराः । पीत्वापीत्वा प्रनृत्यंति गायंति च हसंति च

এই ফাঁকে ভূত, প্রেত ও নিশাচররা সেখানে এসে পড়ল; বারবার পান করে তারা নাচতে লাগল, গাইতে লাগল এবং হাসতে লাগল।

Verse 17

ये तत्र तापसाः केचित्तटे तस्या व्यवस्थिताः । ते सर्वेऽपि च तां त्यक्ता दूरदेशं समाश्रिताः

যে ক’জন তপস্বী সেখানে তার তটে অবস্থান করতেন, তারা সকলেই সেই স্থান ত্যাগ করে দূর দেশে আশ্রয় নিলেন।

Verse 18

बहिर्वासाश्च ये तत्र नागराः समवस्थिताः । चण्डशर्म प्रभृतयस्तेऽपि याताः सुदूरतः

আর সেখানে উপকণ্ঠে বসবাসকারী নাগরবাসীরা—চণ্ডশর্ম প্রভৃতি—তারাও অতি দূরে চলে গেল।

Verse 19

वसिष्ठोऽपि मुनिश्रेष्ठो जगामार्बुदपर्वतम् । विश्वामित्रस्तु विप्रर्षिश्चमत्कारपुरं गतः

মুনিশ্রেষ্ঠ বশিষ্ঠও অর্বুদ পর্বতে গমন করলেন; আর ব্রহ্মর্ষি বিশ্বামিত্র চমৎকারপুরে গেলেন।

Verse 20

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यत्स्थितं विप्रसंकुलम् । तत्राश्रमपदं कृत्वा तपस्तेपे सुदारुणम्

হাটকেশ্বরের পবিত্র ক্ষেত্রে, যা ব্রাহ্মণসমূহে পরিপূর্ণ ছিল, সেখানে আশ্রম স্থাপন করে তিনি অতি কঠোর তপস্যা করলেন।

Verse 21

येन सृष्टिक्षमो जातः स्पर्धते ब्रह्मणा सह । एतद्वः सर्वमाख्यातं यथा सारस्वतं जलम्

যার দ্বারা তিনি সৃষ্টিক্ষম হলেন এবং ব্রহ্মার সঙ্গেও প্রতিযোগিতা করলেন—সারস্বত জল যেমন হয়েছে, সে সম্বন্ধে সবই তোমাদের বললাম।

Verse 22

रुधिरत्वमनुप्राप्तं विश्वामित्रस्य शापतः । चंडशर्मादयो विप्रा यथा देशांतरं गताः

বিশ্বামিত্রের শাপে তা রক্তরূপ প্রাপ্ত হল; আর চণ্ডশর্মা প্রভৃতি ব্রাহ্মণেরা যেমন অন্য দেশে গমন করলেন—তাও বলা হয়েছে।