Jyotiṣa-saṅgraha: Varga-vibhāga, Bala-nirṇaya, Garbha-phala, Āyuḥ-gaṇanā
त्रिधानुपवृतिर्हास्यरुचिज्ञः श्लिष्टवाक्तथा । पिंगके श्लक्षणो दीर्घः कफीधीमान्गुरुर्मतः ॥ ९९ ॥
tridhānupavṛtirhāsyarucijñaḥ śliṣṭavāktathā | piṃgake ślakṣaṇo dīrghaḥ kaphīdhīmāngururmataḥ || 99 ||
যাঁর আচরণ ত্রিবিধ নিয়মে সংযত, যিনি হাস্যে কী প্রিয় তা বোঝেন এবং যাঁর বাক্য সুসংবদ্ধ ও পরিশীলিত; যাঁর চোখ পিঙ্গল, দেহ সুগঠিত ও মনোহর, উচ্চতা দীর্ঘ, প্রকৃতি কফপ্রধান এবং বুদ্ধি তীক্ষ্ণ—তাঁকেই ‘গুরু’ বলা হয়।
Sanatkumara (teaching Narada in the Moksha-dharma dialogue)
Vrata: none
Primary Rasa: shanta
Secondary Rasa: bhakti
It defines ‘guru-lakṣaṇa’—the marks of a reliable teacher—emphasizing disciplined conduct, refined speech, and clear intellect, so a seeker can choose guidance that supports mokṣa.
Bhakti requires trustworthy instruction; by describing the qualities of a guru (self-regulated, discerning, and articulate), the verse indirectly safeguards the devotee’s path from confusion and misguidance.
The stress on śliṣṭa-vāk (well-formed speech) aligns with Vyākaraṇa and Śikṣā ideals—clarity, correctness, and disciplined expression as practical tools for teaching and transmitting śāstra.