Adhyaya 142
Adhyāya 142: Cyavana, the Devas’ Arrogance, and Vāyu’s Counsel on Protecting Brāhmaṇas
Upa-parva: Anuśāsana Instructional Cycle on Brāhmaṇa-Dharma and Kṣatra Protection (Contextual Episode)
Bhīṣma continues the didactic frame: Arjuna remains silent as Pavana (Vāyu) resumes instruction, urging the listener (Janādhipa) to understand the ‘chief duty’ concerning Brāhmaṇas. An exemplum follows: when the devas, including Indra, become intoxicated with pride, Cyavana deprives them of their earthly domain, and (by the chapter’s phrasing) their heaven is also imperiled; distressed, they approach Brahmā for refuge. Brahmā directs them to seek Brāhmaṇas and regain both worlds through appeasement. The devas approach the Brāhmaṇas, but the exchange escalates into a contest framed as victory over the ‘kapas’; the Brāhmaṇas initiate a destructive rite, and a wealthy emissary attempts conciliation by praising the Brāhmaṇas’ virtues—Vedic learning, sacrificial discipline, truthfulness, restraint, non-exploitative conduct, care for dependents, and regulated habits. The Brāhmaṇas refuse, asserting superiority; conflict ensues, and ritual fire—described as Brahmā-created ‘havyabhuj’—consumes the opposing party, after which the devas’ power and status are restored. Returning to the frame, Arjuna replies with reverence, affirming lifelong service to Brāhmaṇas and crediting Dattātreya’s grace for his fame. Vāyu concludes with a directive: protect Brāhmaṇas according to kṣatra-dharma, restrain the senses, and note a future grave danger associated with the Bhṛgus.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के मन में दान और प्रायश्चित्त के सूक्ष्म नियमों को लेकर शंका उठती है—‘ग्रहसूतक’ जैसे शब्दों का सही अर्थ क्या है, और अशौच/अपवित्रता की स्थितियों में धर्म का आचरण कैसे हो? → भीष्म उत्तर देते हुए राजाओं और महर्षियों के उदाहरणों की शृंखला खोलते हैं—तप, दान, और धर्मसम्मत दण्ड-नीति से किन-किन ने ‘अनुत्तम लोक’ प्राप्त किए। हर कथा एक नया मानदण्ड रखती है: कहीं यज्ञार्थ दान, कहीं कन्यादान, कहीं न्यायपूर्ण दण्ड। → उदाहरणों का शिखर उस बोध में आता है कि केवल दान की मात्रा नहीं, उसका ‘धर्म-नियत’ स्वरूप (पात्र, काल, विधि, और शुद्ध भाव) ही लोक-प्राप्ति का कारण बनता है—देवावृध का यज्ञार्थ दिव्य दान, सुद्युम्न का धर्मतः दण्ड, और भगीरथ/मदिराश्व/लोमपाद के कन्यादान—सब एक ही सिद्धान्त को उजागर करते हैं। → भीष्म संकेत करते हैं कि शास्त्रीय निर्णय में संध्या-काल की मर्यादा भी धर्म है; अतः वे कहते हैं कि जहाँ शंका होगी, उसका उत्तर वे अगले प्रातः स्पष्ट करेंगे। → भीष्म का वचन—‘कल प्रभात में बताऊँगा’—युधिष्ठिर की शंकाओं को अगले उपदेश के लिए खुला छोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
2: बछ। अकाल - कुछ लोग 'ग्रहसूतकयो:” का अर्थ करते हैं "कारागारस्थाशौचवतो” इसके अनुसार जो जेलमें रह आया हो तथा जो जनन-मरण-सम्बन्धी अशौचसे युक्त हो ऐसे लोगोंका दिया हुआ क्षेत्रदान स्वीकार करनेपर तीन रात उपवास करनेसे प्रतिग्रह-दोषसे छुटकारा मिलता है। सप्तत्रिशर्दाधिकशततमोब< ध्याय: दानसे स्वर्गलोकमें जानेवाले राजाओंका वर्णन युधिछिर उवाच दानेन वर्ततेत्याह तपसा चैव भारत । तदेतन्मे मनोदु:खं व्यपोह त्वं पितामह । किंस्वित् पृथिव्यां होतन्मे भवान् शंसितुमरहति
যুধিষ্ঠির বললেন— হে ভারত! আপনি বলেছেন, দান করেও মানুষ স্বর্গলোক লাভ করে, আর তপস্যার দ্বারাও। কিন্তু সংশয়জাত দুঃখ আমার মনকে পীড়া দিচ্ছে—হে পিতামহ, তা দূর করুন। এই পৃথিবীতে আমার জন্য সত্যিই কোনটি শ্রেষ্ঠ—দান না তপস্যা? অনুগ্রহ করে বলুন।
Verse 2
भीष्म उवाच शृणु यैर्धर्मनिरतैस्तपसा भावितात्मभि: । लोका हासंशयं प्राप्ता दानपुण्यरतैर्नुपै:
ভীষ্ম বললেন— যুধিষ্ঠির! ধর্মে নিবিষ্ট এবং তপস্যায় পরিশুদ্ধচিত্ত যে রাজারা দান-পুণ্যে রত থেকে নিঃসন্দেহে উত্তম লোক লাভ করেছেন—তাঁদের কথা শোনো।
Verse 3
सत्कृतश्न तथा<<त्रेय: शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम् । उपदिश्य तदा राजन् गतो लोकाननुत्तमान्,राजन्! लोकसम्मानित महर्षि आत्रेय अपने शिष्योंको निर्गुण ब्रह्मका उपदेश देकर उत्तम लोकोंमें गये हैं
হে রাজন! লোকসম্মানিত মহর্ষি আত্রেয় শিষ্যদের নির্গুণ ব্রহ্মের উপদেশ দিলেন; সেই পরম উপদেশ দান করে তিনি অনুত্তম লোকসমূহে গমন করলেন।
Verse 4
शिबिरौशीनर: प्राणान् प्रियस्य तनयस्य च । ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गत:
উশীনরবংশীয় রাজা শিবি ব্রাহ্মণের উদ্দেশ্যে নিজের প্রাণ এবং প্রিয় পুত্রের প্রাণও উৎসর্গ করলেন; এবং এখান থেকে স্বর্গলোকে গমন করলেন।
Verse 5
उशीनरकुमार शिवि अपने प्यारे पुत्रके प्राणोंको ब्राह्मणके लिये निछावर करके यहाँसे स्वर्गलोकमें चले गये ।।
উশীনরকুমার শিবি ব্রাহ্মণের জন্য প্রিয় পুত্রের প্রাণ উৎসর্গ করে এখান থেকে স্বর্গলোকে গমন করলেন। তদ্রূপ কাশীর অধিপতি প্রতর্দন নিজের পুত্রকে ব্রাহ্মণের সেবায় অর্পণ করেছিলেন; ফলে তিনি এলোকে অতুল কীর্তি লাভ করেন এবং পরলোকে অক্ষয় আনন্দ ভোগ করেন।
Verse 6
रन्तिदेवश्व सांकृत्यो वसिष्ठाय महात्मने । अर्घ्य प्रदाय विधिवल्लेभे लोकाननुत्तमान्
ভীষ্ম বললেন—সাংকৃত্যের পুত্র রাজা রন্তিদেব মহাত্মা বশিষ্ঠ মুনিকে বিধিপূর্বক অর্ঘ্য নিবেদন করে অতুলনীয় শ্রেষ্ঠ লোকসমূহ লাভ করেছিলেন।
Verse 7
दिव्यं शतशलाकं च यज्ञार्थ काउचनं शुभम् | छत्र॑ देवावृधो दत्त्वा ब्राह्मणायास्थितो दिवम्
ভীষ্ম বললেন—দেবাবৃধ নামে রাজা যজ্ঞকার্যে ব্যবহারের জন্য শতশলাকা-যুক্ত দিব্য, শুভ, স্বর্ণময় ছত্র এক ব্রাহ্মণকে দান করে স্বর্গে গমন করেছিলেন।
Verse 8
भगवानम्बरीष श्च ब्राह्मणायामितौजसे । प्रदाय सकल राष्ट्र सुरलोकमवाप्तवान्,ऐश्वर्यशशाली राजा अम्बरीष अमित तेजस्वी ब्राह्मणको अपना सारा राज्य सौंपकर देवलोकको प्राप्त हुए
ভীষ্ম বললেন—প্রতাপশালী রাজা অম্বरीষ অমিত তেজস্বী এক ব্রাহ্মণকে সমগ্র রাজ্য দান করে দেবলোক লাভ করেছিলেন।
Verse 9
सावित्र: कुण्डलं दिव्यं यानं च जनमेजय: । ब्राह्मणाय च गा दत्त्वा गतो लोकाननुत्तमान्,सूर्यपुत्र कर्ण अपना दिव्य कुण्डल देकर तथा महाराजा जनमेजय ब्राह्मणको सवारी और गौ दान करके उत्तम लोकोंमें गये हैं
ভীষ্ম বললেন—সাবিত্র তার দিব্য কুণ্ডল দান করেছিলেন; আর রাজা জনমেজয় এক ব্রাহ্মণকে বাহন ও গাভী দান করে—উভয়েই অনুত্তম শ্রেষ্ঠ লোকসমূহে গমন করেছিলেন।
Verse 10
वृषादर्भिश्न राजर्षी रत्नानि विविधानि च । रम्यांक्षावसथान् दत्त्वा द्विजेभ्यो दिवमागत:,राजर्षि वृषादर्भिने ब्राह्मणोंको नाना प्रकारके रत्न तथा रमणीय गृह प्रदान करके स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त किया है
ভীষ্ম বললেন—রাজর্ষি বৃষাদর্ভিষ্ণ দ্বিজদের (ব্রাহ্মণদের) নানাবিধ রত্ন ও মনোরম গৃহ দান করে স্বর্গে গমন করেছিলেন।
Verse 11
निमी राष्ट्रं च वैदर्भि: कन्यां दत्त्वा महात्मने । अगस्त्याय गतः स्वर्ग सपुत्रपशुबान्धव:
ভীষ্ম বললেন— বিদর্ভের রাজা নিমি মহাত্মা অগস্ত্য মুনিকে রাজ্য ও কন্যা দান করে, পুত্র, পশু ও স্বজনসহ স্বর্গলোকে গমন করলেন।
Verse 12
जामदग्न्यश्न विप्राय भूमिं दत््वा महायशा: । रामो3क्षयांस्तथा लोकान् जगाम मनसो5डघिकान्
ভীষ্ম বললেন— মহাযশস্বী জামদগ্ন্য রাম (পরশুরাম) ব্রাহ্মণকে ভূমিদান করে এমন অক্ষয় লোক লাভ করলেন, যা মনেও সহজে কল্পনা করা যায় না।
Verse 13
अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि देवराट् । वसिष्ठो जीवयामास येन यातो$क्षयां गतिम्
ভীষ্ম বললেন— যখন বৃষ্টি না হয়ে সকল প্রাণী কষ্ট পেল, তখন মুনিবর বশিষ্ঠ তাদের জীবন দান করে পুনর্জীবিত করলেন; সেই কর্মফলে তিনি অক্ষয় গতি লাভ করলেন।
Verse 14
रामो दाशरथिश्वैव हुत्वा यज्ञेषु वै वसु । स गतो हाक्षयाँललोकान् यस्य लोके महद् यश:
ভীষ্ম বললেন— দশরথনন্দন রাম যজ্ঞে প্রচুর ধন আহুতি দিয়ে এই জগতে মহাযশ প্রতিষ্ঠা করে পরে অক্ষয় লোকসমূহে গমন করলেন।
Verse 15
कक्षसेनश्न् राजर्षिवेसिष्ठाय महात्मने । न्यासं यथावत् संन््यस्थ जगाम सुमहायशा:,महायशस्वी राजर्षि कक्षसेन महात्मा वसिष्ठको अपना सर्वस्व समर्पण करके स्वर्गलोकमें गये हैं
ভীষ্ম বললেন— মহাযশস্বী রাজর্ষি কক্ষসেন যথাবিধি মহাত্মা বশিষ্ঠের নিকট নিজের সর্বস্ব ন্যাসরূপে অর্পণ করে স্বর্গলোকে গমন করলেন।
Verse 16
करन्धमस्य पौत्रस्तु मरुत्तोडविक्षित: सुतः । कन्यामांगिरसे दत्त्वा दिवमाशु जगाम सः:
ভীষ্ম বললেন— করন্ধমের পৌত্র ও অবিক্ষিতের পুত্র মহারাজ মরুত্ত আঙ্গিরস-বংশীয়কে কন্যাদান করে অচিরেই স্বর্গলোকে গমন করেছিলেন।
Verse 17
ब्रह्मदत्तश्न पाज्चाल्यो राजा धर्मभृतां वर: । निर्धि शड्खमनुज्ञाप्प जगाम परमां गतिम्,पाञ्चालदेशके राजा धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ ब्रह्मदत्तने ब्राह्यणको शंखनामक निधि प्रदान करके परम गति प्राप्त कर ली थी
ভীষ্ম বললেন— পাঞ্চালের রাজা, ধর্মধারীদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ ব্রহ্মদত্ত ‘শঙ্খ’ নামে এক নিধি ব্রাহ্মণকে দান করে পরম গতি লাভ করেছিলেন।
Verse 18
राजा मित्रसहश्चैव वसिष्ठाय महात्मने । मदयमन्तीं प्रियां भार्या दत्त्वा च त्रिदिवं गत:,राजा मित्रसह महात्मा वसिष्ठ मुनिको अपनी प्यारी पत्नी मदयन्ती सेवाके लिये देकर स्वर्गलोकमें चले गये
ভীষ্ম বললেন— রাজা মিত্রসহ মহাত্মা বশিষ্ঠকে সেবার জন্য তাঁর প্রিয় পত্নী মদয়ন্তীকে অর্পণ করে ত্রিদিবে (স্বর্গে) গমন করেছিলেন।
Verse 19
मनो: पुत्रश्न सुद्युम्नो लिखिताय महात्मने । दण्डमुद्धृत्य धर्मेण गतो लोकाननुत्तमान्,मनुपुत्र राजा सुद्युम्न महात्मा लिखितको धर्मतः दण्ड देकर परम उत्तम लोकोंमें गये
ভীষ্ম বললেন— মনুর পুত্র রাজা সুদ্যুম্ন মহাত্মা লিখিতের প্রসঙ্গে ধর্মানুসারে দণ্ড প্রয়োগ করে অতুলনীয় লোকসমূহ লাভ করেছিলেন।
Verse 20
सहस्रचित्यो: राजर्षि: प्राणानिष्टान् महायशा: । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुच्तमान्
ভীষ্ম বললেন— মহাযশস্বী রাজর্ষি সহস্রচিত্য এক ব্রাহ্মণের কল্যাণার্থে নিজের প্রিয় প্রাণ পর্যন্ত ত্যাগ করে অতুলনীয় লোকসমূহ লাভ করেছিলেন।
Verse 21
महान् यशस्वी राजर्षि सहस्नचित्य ब्राह्मणके लिये अपने प्यारे प्राणोंकी बलि देकर श्रेष्ठ लोकोंमें गये हैं ।।
ভীষ্ম বললেন—মহীপতি শতদ্যুম্ন ব্রাহ্মণ মৌদ্গল্যকে সকল কামনায় পরিপূর্ণ স্বর্ণময় গৃহ দান করে স্বর্গ লাভ করেছিলেন। এই প্রসঙ্গ শিক্ষা দেয়—যোগ্য পাত্রকে নিঃস্বার্থ ও সম্পূর্ণ দান রাজধর্ম; তাতে শ্রেষ্ঠ লোকপ্রাপ্তি হয়।
Verse 22
भ्क्ष्यभोज्यस्य च कृतान् राशय: पर्वतोपमान् | शाण्डिल्याय पुरा दत्त्वा सुमन्युर्दिवमास्थित:
ভীষ্ম বললেন—রাজর্ষি সুমন্যু পূর্বকালে শাণ্ডিল্যকে ভক্ষ্য ও ভোজ্য—প্রস্তুত খাদ্যের—পর্বতসম স্তূপ দান করে পরে স্বর্গে অধিষ্ঠিত হয়েছিলেন।
Verse 23
राजा सुमन्युने भक्ष्य, भोज्य पदार्थोंके पर्वत-जैसे कितने ही ढेर लगाकर उन्हें शाण्डिल्यको दान दिया था। जिससे उन्होंने स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त कर लिया ।।
ভীষ্ম বললেন—রাজা সুমন্যু ভক্ষ্য-ভোজ্য দ্রব্যের পর্বতসম স্তূপ শাণ্ডিল্যকে দান করে সেই পুণ্যে স্বর্গলোকে স্থান লাভ করেছিলেন। তদ্রূপ মহাতেজস্বী শাল্বরাজ দ্যুতিমান মহর্ষি ঋচীককে রাজ্য অর্পণ করে অনুত্তম লোকসমূহে গমন করেছিলেন। এই প্রসঙ্গ দান ও রাজ্যত্যাগ—উভয়ের মহিমা প্রকাশ করে, যা পরম কল্যাণে নিয়ে যায়।
Verse 24
मदिराश्चश्व राजर्षिददत््वा कन्यां सुमध्यमाम् | हिरण्यहस्ताय गतो लोकान् देवैरधिष्ठितान्
ভীষ্ম বললেন—রাজর্ষি মদিরাশ্বও হিরণ্যহস্তকে সুমধ্যা কন্যা প্রদান করে দেবতাদের অধিষ্ঠিত লোকসমূহে গমন করেছিলেন। এটি ধর্মসম্মত দান ও বিধিপূর্বক বৈवाहিক সংযোগের ফল।
Verse 25
राजर्षि मदिराश्व अपनी सुन्दरी कन्या विप्रवर हिरण्यहस्तको देकर देवताओंके लोकमें चले गये ।।
ভীষ্ম বললেন—রাজর্ষি মদিরাশ্ব তাঁর সুন্দরী কন্যাকে শ্রেষ্ঠ ব্রাহ্মণ হিরণ্যহস্তকে প্রদান করে দেবলোকে গমন করেছিলেন। আর প্রভাবশালী রাজর্ষি লোমপাদ শान्तা নামের কন্যাকে মুনিবর ঋষ্যশৃঙ্গকে বিবাহে দান করে বিপুল সমৃদ্ধিতে যুক্ত হয়েছিলেন এবং তাঁর সকল উদ্দেশ্য পূর্ণ হয়েছিল। এতে বোঝা যায়—সৎপুরুষকে সম্মান ও তপস্বীকে সহায়তা করলে ইহলোক-পরলোক উভয়েই মঙ্গল হয়।
Verse 26
कौत्साय दत्त्वा कन्यां तु हंसीं नाम यशस्विनीम् | गतो$क्षयानतो लोकानू् राजर्षिश्ष भगीरथ:,राजर्षि भगीरथ अपनी यशस्विनी कन्या हंसीका कौत्स ऋषिको दान करके अक्षय लोकोंमें गये हैं
ভীষ্ম বললেন—রাজর্ষি ভাগীরথ তাঁর যশস্বিনী কন্যা ‘হংসী’-কে ঋষি কৌৎসের সঙ্গে ধর্মানুসারে বিবাহ-দান করে অবিনশ্বর লোকসমূহ লাভ করেছিলেন।
Verse 27
दत्त्वा शतसहस्र॑ तु गवां राजा भगीरथ: । सवत्सानां कोहलाय गतो लोकाननुत्तमान्,राजा भगीरथने कोहल नामक ब्राह्णको एक लाख सवत्सा गौएँ दान कीं, जिससे उन्हें उत्तम लोकोंकी प्राप्ति हुई
ভীষ্ম বললেন—রাজা ভাগীরথ কোহল নামক ব্রাহ্মণকে বাছুরসহ এক লক্ষ গাভী দান করে অনুত্তম (সর্বোচ্চ) লোকসমূহ লাভ করেছিলেন।
Verse 28
एते चान्ये च बहवो दानेन तपसा च ह । युधिष्ठिर गताः स्वर्ग विवर्तन्ते पुनः पुन:
ভীষ্ম বললেন—হে যুধিষ্ঠির! এরা এবং আরও বহু রাজা দান ও তপস্যার প্রভাবে স্বর্গে যান, কিন্তু সেখান থেকে বারবার আবার এই লোকেই ফিরে আসেন।
Verse 29
तेषां प्रतिष्ठिता कीर्तियावत् स्थास्यति मेदिनी । गृहस्थैर्दानतपसा यैलोंका वै विनिर्जिता:
ভীষ্ম বললেন—যে গৃহস্থেরা দান ও তপস্যার দ্বারা উত্তম লোকসমূহ জয় করেছেন, তাঁদের কীর্তি এই জগতে ততদিন প্রতিষ্ঠিত থাকবে, যতদিন পৃথিবী স্থির থাকবে।
Verse 30
शिष्टानां चरितं होतत् कीर्तितं मे युधिष्ठिर । दानयज्ञप्रजासगैरेते हि दिवमास्थिता:
ভীষ্ম বললেন—হে যুধিষ্ঠির! আমি শিষ্ট ও ধার্মিকদের এই আচরণ বর্ণনা করলাম। দান, যজ্ঞ এবং প্রজাসৃষ্টি (সন্তানধারণ) দ্বারা এই রাজারা স্বর্গে প্রতিষ্ঠিত হয়েছেন।
Verse 31
दत्त्वा तु सततं ते5स्तु कौरवाणां धुरन्धर | दानयज्ञक्रियायुक्ता बुद्धिर्धमोपचायिनी,कौरवधुरंधर! तुम भी सदा दान करते रहो। तुम्हारी बुद्धि दान और यज्ञकी क्रियामें संलग्न हो धर्मकी उन्नति करती रहे
ভীষ্ম বললেন—হে কৌরবধুরন্ধর! তুমি সর্বদা দান করে যাও। দান ও যজ্ঞকর্মে নিয়োজিত তোমার বুদ্ধি যেন সদা ধর্মের বৃদ্ধি সাধন করে।
Verse 32
यत्र ते नृपशार्दूल संदेहो वै भविष्यति । श्वः प्रभाते हि वक्ष्यामि संध्या हि समुपस्थिता,नृपश्रेष्ठी अब तुम्हें जिस विषयमें संदेह होगा, उसे मैं कल सबेरे बताऊँगा; क्योंकि इस समय संध्याकाल उपस्थित है
ভীষ্ম বললেন—হে নৃপশার্দূল! যে বিষয়ে তোমার সন্দেহ হবে, তা আমি আগামী প্রভাতে ব্যাখ্যা করব; কারণ এখন সন্ধ্যাকাল উপস্থিত।
Verse 136
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें प्रायक्षित्तविधि नामक एक सौ छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইভাবে শ্রীমহাভারতের অনুশাসনপর্বের অন্তর্গত দানধর্মপর্বে ‘প্রায়শ্চিত্তবিধি’ নামক একশ ছত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হল।
Verse 137
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तत्रिंशदधिकशततमो ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें एक सौ सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইভাবে শ্রীমহাভারতের অনুশাসনপর্বের অন্তর্গত দানধর্মপর্বে একশ সাঁইত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হল।
Frequently Asked Questions
The tension is between power asserted through pride and power disciplined by dharma: the devas’ arrogance leads to loss, while restoration depends on seeking refuge, honoring Brāhmaṇical authority, and acting with restraint rather than entitlement.
A ruler (and warrior) should protect Brāhmaṇas through kṣatra-dharma and simultaneously cultivate indriya-nigraha; social order is sustained by disciplined force aligned with reverence for sacred learning.
No explicit phalaśruti formula is stated in these verses; instead, the chapter implies consequential ‘fruit’ through the exemplum—loss from pride and restoration through appeasement and dharmic discipline.