Adhyaya 18

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तदशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अहन्यहनि कर्तव्यं ब्राह्मणानां महामुने / तदाचक्ष्वाखिलं कर्म येन मुच्येत बन्धनात्

এইভাবে শ্রীকূর্মপুরাণের ষট্সাহস্ত্রী সংহিতার উপরিভাগে সপ্তদশ অধ্যায় আরম্ভ। ঋষিগণ বললেন—হে মহামুনে, ব্রাহ্মণদের প্রতিদিন করণীয় সকল কর্ম সম্পূর্ণভাবে বলুন, যাতে বন্ধন থেকে মুক্তি হয়।

Verse 2

व्यास उवाच वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं गदतो मम / अहन्यहनि कर्तव्यं ब्राह्मणानां क्रमाद् विधिम्

ব্যাস বললেন—তোমরা একাগ্র হয়ে আমার কথা শোনো। আমি ক্রমানুসারে ব্রাহ্মণদের প্রতিদিনের আচরণ-বিধি বর্ণনা করব।

Verse 3

ब्राह्मे मुहूर्ते तूत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत् / कायक्लेशं तदुद्भूतं ध्यायीत मनसेश्वरम्

ব্রাহ্মমুহূর্তে উঠে ধর্ম ও অর্থ চিন্তা করবে; এবং তদুদ্ভূত দেহক্লেশ স্মরণ করে মনের ঈশ্বরের ধ্যান করবে।

Verse 4

उषः काले ऽथ संप्राप्ते कृत्वा चावश्यकं बुधः / स्नायान्नदीषु सुद्धासु शौचं कृत्वा यथाविधि

উষাকাল উপস্থিত হলে জ্ঞানী ব্যক্তি আবশ্যক কর্ম সম্পন্ন করে, পবিত্র নদীতে স্নান করবে এবং বিধিমতো শৌচ-শুদ্ধি সম্পূর্ণ করবে।

Verse 5

प्रातः स्नानेन पूयन्ते ये ऽपि पापकृतो जनाः / तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्रातः स्नानं समाचरेत्

প্রভাতস্নানে পাপকর্মী লোকেরাও শুদ্ধ হয়; অতএব সর্বপ্রযত্নে নিত্য প্রভাতস্নান আচরণ করা উচিত।

Verse 6

प्रातः स्नानं प्रशंसन्ति दृष्टादृष्टकरं शुभम् / ऋषीणामृषिता नित्यं प्रातः स्नानान्न संशयः

তাঁরা প্রভাতস্নানকে শুভ বলে প্রশংসা করেন—এটি দৃশ্য ও অদৃশ্য উভয় ফল দেয়। ঋষিদের কাছে এটি নিত্য প্রতিষ্ঠিত আচরণ; প্রভাতস্নান বিষয়ে কোনো সন্দেহ নেই।

Verse 7

मुखे सुप्तस्य सततं लाला याः संस्त्रवन्ति हि / ततो नैवाचरेत् कर्म अकृत्वा स्नानमादितः

ঘুমন্ত মানুষের মুখে সর্বদা লালা ঝরে; তাই প্রথমে স্নান না করে কোনো কর্ম (বিশেষত ধর্মকর্ম) করা উচিত নয়।

Verse 8

अलक्ष्मीः कालकर्णो च दुः स्वप्नं दुर्विचिन्तितम् / प्रातः स्नानेन पापानि पूयन्ते नात्र संशयः

অলক্ষ্মী, কালকর্ণ, দুঃস্বপ্ন ও অশুভ/দূষিত চিন্তা—প্রভাতস্নানে পাপ শুদ্ধ হয়; এতে সন্দেহ নেই।

Verse 9

न च स्नानं विना पुंसां पावनं कर्म सुस्मृतम् / होमे जप्ये विशेषेण तस्मात् स्नानं समाचरेत्

স্নান ছাড়া মানুষের কোনো শুদ্ধিকর্মই সত্য শুদ্ধিকারক বলে স্মৃতিতে মানা হয় না। বিশেষত হোম ও জপে, তাই স্নান অবশ্যই করা উচিত।

Verse 10

अशक्तावशिरस्कं वा स्नानमस्य विधीयते / आर्द्रेण वाससा वाथ मार्जनं कापिलं स्मृतम्

যে পূর্ণ বিধি পালনে অক্ষম বা যার মস্তকে কেশ নেই, তার জন্য স্নান বিধেয়; অথবা ভেজা বস্ত্র দিয়ে দেহ মুছাও ‘কাপিল’ শৌচ বলে স্মৃত।

Verse 11

असामर्थ्ये समुत्पन्ने स्नानमेवं समाचरेत् / ब्राह्मादीनि यथाशक्तौ स्नानान्याहुर्मनीषिणः

অক্ষমতা উপস্থিত হলে এইরূপেই স্নান করবে। মনীষীরা বলেন, ব্রাহ্ম-স্নান প্রভৃতি উচ্চতর স্নানসমূহ সাধ্য অনুযায়ী করা উচিত।

Verse 12

ब्राह्ममाग्नेयमुद्दिष्टं वायव्यं दिव्यमेव च / वारुणं यौगिकं तद्वत् षोढा स्नानं प्रकीर्तितम्

ব্রাহ্ম-স্নান ও আগ্নেয়-স্নান নির্দেশিত; তদ্রূপ বায়ব্য, দিব্য, বারুণ এবং যোগিক—এইভাবে স্নান ছয় প্রকার বলে কীর্তিত।

Verse 13

ब्राह्मं तु मार्जनं मन्त्रैः कुशैः सोदकबिन्दुभिः / आग्नेयं भस्मना पादमस्तकाद्देहधूलनम्

ব্রাহ্ম শৌচ হলো মন্ত্রসহ কুশা ও জলবিন্দু দ্বারা মার্জন (ছিটানো); আগ্নেয় শৌচ হলো ভস্ম দিয়ে পাদ থেকে মস্তক পর্যন্ত দেহশোধন।

Verse 14

गवां हि रजसा प्रोक्तं वायव्यं स्नानमुत्तमम् / यत्तु सातपवर्षेण स्नानं तद् दिव्यमुच्यते

গোরজ (গাভীর খুরে উড়া ধূলি) উত্তম বায়ব্য স্নান বলে কথিত; আর রৌদ্র ও বৃষ্টির দ্বারা যে স্নান হয়, তা ‘দিব্য’ স্নান নামে উচ্য।

Verse 15

वारुणं चावगाहस्तु मानसं त्वात्मवेदनम् / यौगिकं स्नानमाख्यातं योगो विष्णुविचिन्तनम्

জলে অবগাহনকে ‘বারুণ-স্নান’ বলা হয়। আত্মার প্রত্যক্ষ উপলব্ধিই ‘মানস-স্নান’। আর ‘যোগিক স্নান’ হলো যোগ—নিত্য বিষ্ণু-চিন্তন।

Verse 16

आत्मतीर्थमिति ख्यातं सेवितं ब्रह्मवादिभिः / मनः शुचिकरं पुंसां नित्यं तत् स्नानमाचरेत्

এটি ‘আত্ম-তীর্থ’ নামে প্রসিদ্ধ, ব্রহ্মবাদীদের দ্বারা সেবিত। যেহেতু এটি মানুষের মনকে শুচি করে, তাই সেই অন্তঃস্নান নিত্য করা উচিত।

Verse 17

शक्तश्चेद् वारुणं विद्वान् प्राजापत्यं तथैव च / प्रक्षाल्य दन्तकाष्ठं वै भक्षयित्वा विधानतः

যদি বিদ্বান সক্ষম হন, তবে তিনি বিধিপূর্বক বারুণ-কর্ম এবং প্রাজাপত্য প্রায়শ্চিত্তও করবেন। তারপর দন্তকাষ্ঠ ধুয়ে নিয়মমতো তা চর্বণ/ব্যবহার করবেন।

Verse 18

आचम्य प्रयतो नित्यं स्नानं प्रातः समाचरेत् / मध्याङ्गुलिसमस्थौल्यं द्वादशाङ्गुलसंमितम्

আচমন করে সংযত হয়ে নিত্য প্রাতঃস্নান করা উচিত। (স্নানস্থল/জলের পরিমাপ) মধ্যমা আঙুলের সমান পুরু এবং বারো আঙুল পরিমিত।

Verse 19

सत्वचं दन्तकाष्ठं स्यात् तदग्रेण तु धावयेत् / क्षीरवृक्षसमुद्भूतं मालतीसंभवं शुभम् / अपामार्गं च बिल्वं च करवीरं विशेषतः

দন্তকাষ্ঠ ছালসহ হওয়া উচিত; তার অগ্রভাগ দিয়ে দাঁত পরিষ্কার করবে। ক্ষীরবৃক্ষজাত এবং মালতীজাত কাষ্ঠ শুভ; বিশেষত অপামার্গ, বিল্ব ও করবীর।

Verse 20

वर्जयित्वा निन्दितानि गृहीत्वैकं यथोदितम् / परिहृत्य दिनं पापं भक्षयेद् वै विधानवित्

নিন্দিত বস্তুসমূহ পরিত্যাগ করে শাস্ত্রোক্ত সেই একমাত্র অনুমোদিত বস্তু গ্রহণ করবে। পাপময় দিন বর্জন করে বিধিবিদ্ ব্যক্তি নিয়মানুসারে ভোজন করবে।

Verse 21

नोत्पाटयेद्दन्तकाष्टंनाङ्गुल्या धावयेत् क्वचित् / प्रक्षाल्य भङ्क्त्वा तज्जह्याच्छुचौदेशे समाहितः

দন্তকাষ্ঠ টেনে উপড়ে তুলবে না, আর কখনও আঙুল দিয়ে দাঁত ঘষবে না। তা ধুয়ে ভেঙে, মন সংযত রেখে শুচি স্থানে ত্যাগ করবে।

Verse 22

स्नात्वा संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा / आचम्य मन्त्रवन्नित्यं पुनराचम्य वाग्यतः

স্নান করে দেবতা, ঋষি ও পিতৃগণকে বিধিপূর্বক তৃপ্ত করবে। প্রতিদিন মন্ত্রসহ আচমন করে পুনরায় আচমন করে বাক্ সংযত রাখবে।

Verse 23

संमार्ज्य मन्त्रैरात्मानं कुशैः सोदकबिन्दुभिः / आपो हिष्ठा व्याहृतिभिः सावित्र्या वारुणैः शुभैः

জলবিন্দু-সিঞ্চিত কুশ দিয়ে মন্ত্রপূর্বক নিজেকে পরিমার্জন করবে। পরে ‘আপো হিষ্ঠা’ সূক্ত, ব্যাহৃতি, সাবিত্রী (গায়ত্রী) ও শুভ বারুণ মন্ত্রে শুদ্ধি সাধন করবে।

Verse 24

ओङ्कारव्याहृतियुतां गायत्रीं वेदमातरम् / जप्त्वा जलाञ्जलिं दद्याद् भास्करं प्रति तन्मनाः

ওঙ্কার ও ব্যাহৃতি-সহ বেদমাতা গায়ত্রী জপ করে, তারপর মনকে তাতে স্থির রেখে ভাস্কর (সূর্য) দেবের উদ্দেশে জলাঞ্জলি অর্পণ করবে।

Verse 25

प्राक्कूलेषु समासीनो दर्भेषु सुसमाहितः / प्राणायामत्रयं कृत्वा ध्यायेत् संध्यामिति श्रुतिः

পূর্বমুখে নদীতটে দর্ভাসনে সুসংযতচিত্তে বসে, ত্রিবিধ প্রाणায়াম সম্পন্ন করে পরে সন্ধ্যার ধ্যান কর—এমনই শ্রুতি নির্দেশ করে।

Verse 26

या संध्या सा जगत्सूतिर्मायातीता हि निष्कला / ऐश्वरी तु पराशक्तिस्तत्त्वत्रयसमुद्भवा

যে ‘সন্ধ্যা’—সেই জগতের জননী; মায়াতীত, নিষ্কল ও সীমাহীন। তিনিই ঐশ্বর্যরূপা পরাশক্তি, যাঁহা থেকে তত্ত্বত্রয় উদ্ভূত হয়।

Verse 27

ध्यात्वार्ऽकमण्डलगतां सावित्रीं वै जपन् बुधः / प्राङ्मुखः सततं विप्रः संध्योपासनमाचरेत्

সূর্যমণ্ডলে অধিষ্ঠিতা সাবিত্রীকে ধ্যান করে জপ করতে করতে, জ্ঞানী বিপ্র সর্বদা পূর্বমুখে থেকে সন্ধ্যোপাসনা পালন করবে।

Verse 28

संध्याहीनो ऽशुचिर्नित्यमनर्हः सर्वकर्मसु / यदन्यत् कुरुते किञ्चिन्न तस्य फलमाप्नुयात्

যে সন্ধ্যা-অনুষ্ঠান ত্যাগ করে, সে সর্বদা অশুচি ও সকল কর্মে অনধিকারী হয়; সে অন্য যা-ই করুক, তার ফল লাভ করে না।

Verse 29

अनन्यचेतसः शान्ता ब्राह्मणा वेदपारगाः / उपास्य विधिवत् संध्यां प्राप्ताः पूर्वं परां गतिम्

একাগ্রচিত্ত, শান্ত, বেদপারগ ব্রাহ্মণগণ বিধিপূর্বক সন্ধ্যার উপাসনা করে পূর্বে পরম গতি লাভ করেছিলেন।

Verse 30

यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नं धर्मकार्ये द्विजोत्तमः / विहाय संध्याप्रणतिं स याति नरकायुतम्

যে শ্রেষ্ঠ দ্বিজ ধর্মকার্যে সংধ্যা-প্রণতি ত্যাগ করে অন্যত্র চেষ্টা করে, সে বহু নরকে পতিত হয়।

Verse 31

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन संध्योपासनमाचरेत् / उपासितो भवेत् तेन देवो योगतनुः परः

অতএব সর্বপ্রযত্নে সংধ্যা-উপাসনা করা উচিত; তাতে যোগস্বরূপ পরম দেব সত্যই উপাসিত হন।

Verse 32

सहस्रपरमां नित्यं शतमध्यां दशावराम् / सावित्ररिं वै जपेद् विद्वान् प्राङ्मुखः प्रयतः स्थितः

বিদ্বান ব্যক্তি নিত্য সাৱিত্রী (গায়ত্রী) জপ করবে—উত্তমে সহস্রবার, মধ্যমে শতবার, আর ন্যূনতমে দশবার—শুচি ও সংযত হয়ে পূর্বমুখে দাঁড়িয়ে।

Verse 33

अथोपतिष्ठेदादित्यमुदयन्तं समाहितः / मन्त्रैस्तु विविधैः सौरेरृग्यजुः सामसंभवैः

তারপর মন সংযত করে উদীয়মান আদিত্যের সম্মুখে উপস্থিত হয়ে, ঋগ্-যজুঃ-সামজাত নানা সৌর মন্ত্রে তাঁর পূজা করবে।

Verse 34

उपस्थाय महायोगं देवदेवं दिवाकरम् / कुर्वोत प्रणतिं भूमौ मूर्ध्ना तेनैव मन्त्रतः

মহাযোগী দেবদেব দিবাকরের নিকটে উপস্থিত হয়ে, সেই মন্ত্রসহ ভূমিতে মস্তক রেখে সাষ্টাঙ্গ প্রণাম করবে।

Verse 35

ॐ खखोल्काय शान्ताय कारणत्रयहेतवे / निवेदयामि चात्मानं नमस्ते ज्ञानरूपिणे / नमस्ते घृणिने तुभ्यं सूर्याय ब्रह्मरूपिणे

ॐ। হে সর্বব্যাপী শান্ত স্বরূপ, ত্রিবিধ কারণের হেতু! আমি আমার আত্মাকে আপনাকে নিবেদন করি—জ্ঞানস্বরূপ আপনাকে নমস্কার। করুণাময় দীপ্তিমান সূর্য, ব্রহ্মস্বরূপ আপনাকে নমস্কার।

Verse 36

त्वमेव ब्रह्म परममापो ज्योती रसो ऽमृतम् / भूर्भुवः स्वस्त्वमोङ्कारः सर्वे रुद्राः सनातनाः / पुरुषः सन्महो ऽतस्त्वां प्रणमामि कपर्दिनम्

আপনিই পরম ব্রহ্ম—জল, জ্যোতি, রস ও অমৃত। আপনিই ভূঃ, ভুবঃ, স্বঃ এবং ওঁকার। সকল সনাতন রুদ্রই আপনি। আপনি পুরুষ, সত্য ও মহান; তাই হে কপর্দিন, আমি আপনাকে প্রণাম করি।

Verse 37

त्वमेव विश्वं बहुधा सदसत् सूयते च यत् / नमो रुद्राय सूर्याय त्वामहं शरणं गतः

আপনিই এই সমগ্র বিশ্ব, যা নানাভাবে সৎ-অসৎ রূপে এবং যা কিছু উৎপন্ন হয় তা-ই। রুদ্ররূপে ও সূর্যরূপে আপনাকে নমস্কার; আমি আপনার শরণ গ্রহণ করেছি।

Verse 38

प्रचेतसे नमस्तुभ्यं नमो मीढुष्टमाय ते / नमो नमस्ते रुद्राय त्वामहं शरणं गतः

হে প্রচেতস, আপনাকে নমস্কার; হে পরম দানশীল দাতা, আপনাকে নমস্কার। রুদ্রকে বারংবার নমস্কার; আমি আপনার শরণ গ্রহণ করেছি।

Verse 39

हिरण्यबाहवे तुभ्यं हिरण्यपतये नमः / अम्बिकापतये तुभ्यमुमायाः पतये नमः

হে হিরণ্যবাহু, আপনাকে নমস্কার; হে হিরণ্যপতি, ঐশ্বর্যের অধিপতি, আপনাকে নমস্কার। হে অম্বিকাপতি, আপনাকে নমস্কার; হে উমার পতি, আপনাকে নমস্কার।

Verse 40

नमो ऽस्तु नीलग्रीवाय नमस्तुभ्यं पिनाकिने / विलोहिताय भर्गाय सहस्राक्षाय ते नमः

নীলগ্রীবকে নমস্কার; পিনাকধারী আপনাকে নমস্কার। রক্তবর্ণ, ভর্গ (পাপহর দীপ্তিমান) ও সহস্রাক্ষ প্রভুকে প্রণাম।

Verse 41

नमो हंसाय ते नित्यमादित्याय नमो ऽस्तु ते / नमस्ते वज्रहस्ताय त्र्यम्बकाय नमो ऽस्तु ते

হংস-রূপে আপনাকে নিত্য নমস্কার; আদিত্য-রূপে আপনাকে নমস্কার। বজ্রহস্তকে নমস্কার; ত্র্যম্বক (ত্রিনেত্র) প্রভুকে নমস্কার।

Verse 42

प्रपद्ये त्वां विरूपाक्षं महान्तं परमेश्वरम् / हिरण्मयं गृहे गुप्तमात्मानं सर्वदेहिनाम्

আমি আপনার শরণ গ্রহণ করি—বিরূপাক্ষ, মহান পরমেশ্বর—যিনি স্বর্ণময় তত্ত্ব হয়ে দেহ-গৃহে গোপনে সকল দেহধারীর আত্মা রূপে বিরাজমান।

Verse 43

नमस्यामि परं ज्योतिर्ब्रह्माणं त्वां परां गतिम् / विश्वं पशुपतिं भीमं नरनारीशरीरिणम्

আমি আপনাকে প্রণাম করি—পরম জ্যোতি, ব্রহ্ম, পরম গতি। আপনিই বিশ্ব; আপনিই পশুপতি, ভীম প্রভু, যাঁর দেহ নর-নারী উভয় রূপে।

Verse 44

नमः सूर्याय रुद्राय भास्वते परमेष्ठिने / उग्राय सर्वभक्ताय त्वां प्रपद्ये सदैव हि

সূর্য-রূপ রুদ্র, দীপ্তিমান পরমেষ্ঠীকে নমস্কার। উগ্র, সর্বভক্ত (সকলের প্রতি ভক্তিসম করুণ) প্রভু—আমি চিরকাল আপনার শরণ গ্রহণ করি।

Verse 45

एतद् वै सूर्यहृदयं जप्त्वा स्तवमनुत्तमम् / प्रातः काले ऽथ मध्याह्ने नमस्कुर्याद् दिवाकरम्

এই ‘সূর্যহৃদয়’ নামে অতুল স্তব জপ করে, প্রাতে ও মধ্যাহ্নে ভক্তিভরে দিবাকরকে প্রণাম করা উচিত।

Verse 46

इदं पुत्राय शिष्याय धार्मिकाय द्विजातये / प्रदेयं सूर्यहृदयं ब्रह्मणा तु प्रदर्शितम्

ব্রহ্মা প্রদর্শিত এই সূর্যহৃদয় কেবল পুত্র বা শিষ্য—ধার্মিক দ্বিজ—কে প্রদানীয়, অন্যকে নয়।

Verse 47

सर्वपापप्रशमनं वेदसारसमुद्भवम् / ब्राह्मणानां हितं पुण्यमृषिसङ्घैर्निषेवितम्

এটি সর্বপাপ-প্রশমনকারী, বেদের সার থেকে উদ্ভূত; পুণ্যময় ও মঙ্গলকর, ব্রাহ্মণদের হিতসাধক এবং ঋষিসঙ্ঘ দ্বারা অনুশীলিত।

Verse 48

अथागम्य गृहं विप्रः समाचम्य यथाविधि / प्रज्वाल्य विह्निं विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम्

তারপর গৃহে ফিরে ব্রাহ্মণ বিধিমতো আচমন করবে; পরে অগ্নি প্রজ্বালিত করে, বিধিপূর্বক জাতবেদ (অগ্নি)-তে আহুতি দেবে।

Verse 49

ऋत्विक्पुत्रो ऽथ पत्नी वा शिष्यो वापि सहोदरः / प्राप्यानुज्ञां विशेषेण जुहुयुर्वा यताविधि

বিশেষ অনুমতি লাভ করে, ঋত্বিকের পুত্র—অথবা পত্নী, শিষ্য কিংবা সহোদর ভ্রাতা—বিধিমতো আহুতি দিতে পারে।

Verse 50

पवित्रपाणिः पूतात्मा शुक्लाम्बरधरोत्तरः / अनन्यमानसो वह्निं जुहुयात् संयतेन्द्रियः

পবিত্রকৃত হস্ত ও শুদ্ধ অন্তঃকরণে, নির্মল শ্বেত বস্ত্র ধারণ করে, বিধিপূর্বক আসনে স্থির থেকে, একাগ্র মন ও সংযত ইন্দ্রিয়সহ পবিত্র অগ্নিতে আহুতি প্রদান করবে।

Verse 51

विना दर्भेण यत्कर्म विना सूत्रेण वा पुनः / राक्षसं तद्भवेत् सर्वं नामुत्रेह फलप्रदम्

দর্ভা-ঘাস ছাড়া, অথবা যজ্ঞোপবীত (পবিত্র সূত্র) ছাড়া যে কর্ম করা হয়, তা সম্পূর্ণ রাক্ষসীয় স্বভাবের হয় এবং ইহলোকে বা পরলোকে কোনো ফল প্রদান করে না।

Verse 52

दैवतानि नमस्कुर्याद् देयसारान्निवेदयेत् / दद्यात् पुष्पादिकं तेषां वृद्धांश्चैवाभिवादयेत्

দেবতাদের প্রণাম করবে, অর্পণযোগ্য দ্রব্যের শ্রেষ্ঠ অংশ নিবেদন করবে, তাদের পুষ্পাদি অর্পণ করবে এবং বৃদ্ধজনদেরও শ্রদ্ধাভরে অভিবাদন করবে।

Verse 53

गुरुं चैवाप्युपासीत हितं चास्य समाचरेत् / वेदाभ्यासं ततः कुर्यात् प्रयत्नाच्छक्तितो द्विजः

দ্বিজের উচিত গুরুর সেবা-উপাসনা করা এবং তাঁর কল্যাণকর কাজ সম্পাদন করা; তারপর যথাসাধ্য পরিশ্রম করে বেদের অধ্যয়ন ও পাঠাভ্যাস করা।

Verse 54

जपेदध्यापयेच्छिष्यान् धारयेच्च विचारयेत् / अवेक्षेत च शास्त्राणि धर्मादीनि द्विजोत्तमः / वैदिकांश्चैव निगमान् वेदाङ्गानि वेशिषतः

শ্রেষ্ঠ দ্বিজ জপ করবে, শিষ্যদের অধ্যাপন করাবে, (শাস্ত্রবাণী) ধারণ করবে ও তার উপর চিন্তা করবে। সে ধর্মাদি শাস্ত্রসমূহ পর্যালোচনা করবে, বিশেষত বৈদিক নিগম ও বেদাঙ্গসমূহ।

Verse 55

उपेयादीश्वरं चाथ योगक्षेमप्रसिद्धये / साधयेद् विविधानर्थान् कुटुम्बार्थे ततो द्विजः

তখন যোগ-ক্ষেমের নিশ্চিত সিদ্ধির জন্য দ্বিজের উচিত ঈশ্বরের শরণ নেওয়া; এরপর পরিবার-পালনের জন্য ধর্মসম্মত উপায়ে নানাবিধ অর্থোপার্জন করা।

Verse 56

ततो मध्याह्नसमये स्नानार्थं मृदमाहरेत् / पुष्पाक्षतान् कुशतिलान् गोमयं शुद्धमेव च

তারপর মধ্যাহ্নসময়ে স্নানের জন্য শুদ্ধিকারী মাটি সংগ্রহ করবে; সঙ্গে ফুল, অক্ষত, কুশ, তিল এবং বিশুদ্ধ গোবরও নেবে।

Verse 57

नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च / स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्तप्रस्त्रवणेषु च

নদীতে, দেবখাত/পবিত্র খালে, পুকুরে ও সরোবরে, এবং জলভরা গর্ত ও প্রাকৃতিক ঝরনা-ধারায় প্রতিদিন স্নান করা উচিত।

Verse 58

परकीयनिपानेषु न स्नायाद् वै कदाचन / पञ्चपिण्डान् समुद्धृत्य स्नायाद् वासंभवे पुनः

অন্যের জলপান-স্থান বা ঘাটে কখনও স্নান করবে না। যদি অপবিত্র স্পর্শে আবার স্নান করতে হয়, তবে আগে মাটির পাঁচটি পিণ্ড তুলে নিয়ে পুনরায় স্নান করবে।

Verse 59

मृदैकया शिरः क्षाल्यं द्वाभ्यां नाभेस्तथोपरि / अधश्च तिसृभिः कायं पादौ षड्भिस्तथैव च

একবার মাটি দিয়ে মাথা ধোবে; দু’বার নাভির ঊর্ধ্বাংশ; তিনবার নাভির নিম্নাংশের দেহ; এবং তদ্রূপ ছয়বার পা ধোবে।

Verse 60

मृत्तिका च समुद्दिष्टा त्वार्द्रामलकमात्रिका / गोमयस्य प्रमाणं तत् तेनाङ्गं लेपयेत् ततः

মাটিও বিধিতে নির্দিষ্ট—ভেজা আমলকীর সমান পরিমাণ। গোবরেরও সেই মাপ; তা দিয়ে দেহে লেপ করে পরে বিধি পালন করবে।

Verse 61

लेपयित्वा तु तीरस्थस्तल्लिङ्गैरेव मन्त्रतः / प्रक्षाल्याचम्य विधिवत् ततः स्नायात् समाहितः

তীর্থতটে দাঁড়িয়ে, সেই লিঙ্গ-চিহ্নসমেত মন্ত্রোচ্চারণে লেপ লাগিয়ে, পরে তা ধুয়ে, বিধিমতো আচমন করে; তারপর একাগ্রচিত্তে স্নান করবে।

Verse 62

अभिमन्त्र्य जलं मन्त्रैस्तल्लिङ्गैर्वारुणैः शुभैः / भावपूतस्तदव्यक्तं ध्यायन् वै विष्णुमव्ययम्

শুভ বারুণ-মন্ত্রে—সেই লিঙ্গ-চিহ্নসমেত—জলকে অভিমন্ত্রিত করে, যার অন্তর্ভাব শুদ্ধ হয়েছে, সে সেই অব্যক্ত তত্ত্ব, অর্থাৎ অবিনশ্বর বিষ্ণুর ধ্যান করবে।

Verse 63

आपो नारायणोद्भूतास्ता एवास्यायनं पुनः / तस्मान्नारायणं देवं स्नानकाले स्मरेद् बुधः

জল নারায়ণ থেকে উৎপন্ন, এবং সেই জলই আবার তাঁরই আয়ন—আশ্রয়। অতএব স্নানের সময় জ্ঞানী ব্যক্তি দেব নারায়ণকে স্মরণ করবে।

Verse 64

प्रोच्य सोंकारमादित्यं त्रिर्निमज्जेज्जलाशये / आचान्तः पुनराचामेन्मन्त्रेणानेन मन्त्रवित्

আদিত্যসহ পবিত্র ‘ওঁ’ উচ্চারণ করে, জলাশয়ে তিনবার নিমজ্জন করবে। আচমন করে, মন্ত্রবিদ এই মন্ত্রেই পুনরায় আচমন করবে।

Verse 65

अन्तश्चरसि भूतेषु गुहायां विश्वतो मुखः / त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कार आपो ज्योती रसो ऽमृतम्

আপনি সকল ভূতের অন্তরে বিচরণ করেন, হৃদয়-গুহায় অধিষ্ঠিত, সর্বদিকমুখ। আপনিই যজ্ঞ, আপনিই বষট্কার; আপনিই জল, আপনিই জ্যোতি, আপনিই রস এবং অমৃত।

Verse 66

द्रुपदां वा त्रिरभ्यस्येद् व्याहृतिप्रणवान्विताम् / सावित्रीं वा जपेद् विद्वान् तथा चैवाघमर्षणम्

অথবা ব্যাহৃতি (ভূঃ, ভুবঃ, স্বঃ) ও প্রণব (ওঁ) সহ ত্রিপদা গায়ত্রী তিনবার পাঠ করবে। কিংবা বিদ্বান ব্যক্তি সাবিত্রী (গায়ত্রী-মন্ত্র) জপ করবে, এবং তদ্রূপ অঘমর্ষণও।

Verse 67

ततः संमार्जनं कुर्यादापो हि ष्ठा मयोभुवः / इदमापः प्रवहत व्याहृतिभिस्तथैव च

তারপর ‘আপো হি ষ্ঠা ময়োভুবঃ’ উচ্চারণ করে সংমার্জন (ছিটানো ও মুছা) করবে, কারণ জলই আনন্দদায়ক ও প্রাণদায়িনী। ‘ইদমাপঃ প্রবহত’ বলে, ব্যাহৃতিসহ তদ্রূপ ক্রিয়া করবে।

Verse 68

ततो ऽभिमन्त्र्य तत् तीर्थमापो हिष्ठादिमन्त्रकैः / अन्तर्जलगतो मग्नो जपेत् त्रिरघमर्षणम्

তারপর ‘আপো হিষ্ঠা’ প্রভৃতি জল-মন্ত্র দ্বারা সেই তীর্থকে অভিমন্ত্রিত করবে। এরপর জলের মধ্যে নিমজ্জিত হয়ে, নিমগ্ন অবস্থায় পাপনাশক অঘমর্ষণ তিনবার জপ করবে।

Verse 69

त्रिपदां वाथ सावित्रीं तद्विष्णोः परमं पदम् / आवर्तयेद् वा प्रणवं देवं वा संस्मरेद्धरिम्

অথবা ত্রিপদা সাবিত্রী (গায়ত্রী)— ‘তদ্বিষ্ণোঃ পরমং পদম্’— পাঠ করবে। কিংবা প্রণব (ওঁ) আবৃত্তি করবে, অথবা দেব হরির স্মরণ-ধ্যান করবে।

Verse 70

द्रुपदादिव यो मन्त्रो यजुर्वेदे प्रतिष्ठितः / अन्तर्जले त्रिरावर्त्य सर्वपापैः प्रमुच्यते

যজুর্বেদে প্রতিষ্ঠিত ‘দ্রুপদা…’ দিয়ে আরম্ভ সেই মন্ত্র, জলে নিমজ্জিত হয়ে তিনবার জপ করলে সাধক সর্বপাপ থেকে মুক্ত হয়।

Verse 71

अपः पाणौ समादाय जप्त्वा वै मार्जने कृते / विन्यस्य मूर्ध्नि तत् तोयं मुच्यते सर्वपातकैः

হাতে জল নিয়ে মার্জন-বিধির নির্দিষ্ট মন্ত্র জপ করে, সেই পবিত্র জল মাথার শিখরে স্থাপন করলে মানুষ সর্ব পাপ থেকে মুক্ত হয়।

Verse 72

यथाश्वमेधः क्रतुराट् सर्वपापापनोदनः / तथाघमर्षणं सूक्तं सर्वपापापनोदनम्

যেমন অশ্বমেধ—যজ্ঞসমূহের রাজা—সর্ব পাপ নাশ করে, তেমনি অঘমর্ষণ সূক্তও সর্ব পাপ অপনোদন করে।

Verse 73

अथोपतिष्ठेदादित्यं मूर्ध्नि पुष्पान्विताञ्जलिम् / प्रक्षिप्यालोकयेद् देवमुद्वयं तमसस्परि

তারপর আদিত্যদেবের সেবায় দাঁড়াবে; মাথার উপর ফুলভরা অঞ্জলি ধারণ করবে। ফুল অর্পণ করে, অন্ধকারের ঊর্ধ্বে উদিত দেবকে দর্শন করবে।

Verse 74

उदुत्यं चित्रमित्येते तच्चक्षुरिति मन्त्रतः / हंसः शुचिषदेतेन सावित्र्या च विशेषतः

‘উদুত্যং চিত্রম্…’ এবং ‘তচ্চক্ষুঃ…’—এগুলোই মন্ত্র। এদের দ্বারা, আর বিশেষত সাবিত্রী (গায়ত্রী) দ্বারা, শুচিধামে অধিষ্ঠিত হংস-স্বরূপ (সো’হম্) পরমাত্মাকে ধ্যান করবে।

Verse 75

अन्यैश्च वैदिकैर्मन्त्रैः सौरैः पापप्रणाशनैः / सावित्रीं वै जपेत् पश्चाज्जपयज्ञः स वै स्मृतः

অন্যান্য বৈদিক, সূর্য-সম্পর্কিত ও পাপ-নাশক মন্ত্রসমূহ জপ করে, পরে সাবিত্রী (গায়ত্রী) জপ করবে। এটিই জপ-যজ্ঞ বলে স্মৃত।

Verse 76

विविधानि पवित्राणि गुह्यविद्यास्तथैव च / शतरुद्रीयमथर्वशिरः सौरांश्च शक्तितः

তিনি নানাবিধ পবিত্রকরণ-কর্ম এবং গুহ্য মন্ত্রবিদ্যাও শিক্ষা দেন; আর সামর্থ্য অনুযায়ী শতরুদ্রীয়, অথর্বশির ও সौर স্তোত্রসমূহও।

Verse 77

प्राक्कूलेषु समासीनः कुशेषु प्राङ्मुखः शुचिः / तिष्ठंश्चेदीक्षमाणोर्ऽकं जप्यं कुर्यात् समाहितः

পূর্বমুখী তটে কুশাসনে বসে, পূর্বদিকে মুখ করে শুচি হয়ে—প্রয়োজনে দাঁড়িয়েও—সূর্যের দিকে দৃষ্টি রেখে, সমাহিতচিত্তে নির্দিষ্ট জপ করবে।

Verse 78

स्फाटिकेन्द्राक्षरुद्राक्षैः पुत्रजीवसमुद्भवः / कर्तव्या त्वक्षमाला स्यादुत्तरादुत्तमा स्मृता

স্ফটিক, ইন্দ্রাক্ষ ও রুদ্রাক্ষ দানা দিয়ে, এবং পুত্রজীবকে মূল/মুখ্য মণি করে অক্ষমালা নির্মাণ করা উচিত; তা ‘উত্তমেরও উত্তম’ বলে স্মৃত।

Verse 79

जपकाले न भाषेत नान्यानि प्रेक्षयेद् बुधः / न कम्पयेच्छिरोग्रीवां दन्तान्नैव प्रकाशयेत्

জপকালে জ্ঞানী সাধক কথা বলবে না এবং এদিক-ওদিক অন্য কিছু দেখবে না। সে মাথা-ঘাড় নাড়াবে না, আর দাঁতও প্রকাশ করবে না।

Verse 80

गुह्यका राक्षसा सिद्धा हरन्ति प्रसभं यतः / एकान्ते सुशुभे देशे तस्माज्जप्यं समाचरेत्

গুহ্যক, রাক্ষস ও কতিপয় সিদ্ধ জোর করে সাধনার ফল হরণ করতে পারে; তাই একান্ত ও অতি শুভ স্থানে মন্ত্রজপ করা উচিত।

Verse 81

चण्डालाशौचपतितान् दृष्ट्वाचम्य पुनर्जपेत् / तैरेव भाषणं कृत्वा स्नात्वा चैव जपेत् पुनः

চণ্ডাল, অশুচি বা পতিত ব্যক্তিকে দেখলে আচমন করে পুনরায় জপ করবে; কিন্তু তাদের সঙ্গে কথা বললে স্নান করে তবেই আবার জপ করবে।

Verse 82

आचम्य प्रयतो नित्यं जपेदशुचिदर्शने / सौरान् मन्त्रान् शक्तितो वै पावमानीस्तु कामतः

অশুচি কিছু দেখলে নিত্য সংযমসহ আচমন করে জপ করবে। সামর্থ্য অনুযায়ী সৌর মন্ত্র এবং ইচ্ছামতো পাৱমানী শুদ্ধিসূক্তও জপ করবে।

Verse 83

यदि स्यात् क्लिन्नवासा वै वारिमध्यगतो जपेत् / अन्यथा तु शुचौ भूम्यां दर्भेषु सुसमाहितः

যদি বস্ত্র ভিজে থাকে তবে জলের মধ্যে দাঁড়িয়ে জপ করবে; নচেৎ শুচি ভূমিতে দর্ভাসনে বসে মন একাগ্র করে জপ করবে।

Verse 84

प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कृत्वा ततः क्षितौ / आचम्य च यथाशास्त्रं शक्त्या स्वाध्यायमाचरेत्

প্রদক্ষিণা সমাপ্ত করে পরে ভূমিতে প্রণাম করবে; এবং শাস্ত্রবিধি অনুযায়ী আচমন করে সামর্থ্য মতো স্বাধ্যায় ও জপ করবে।

Verse 85

ततः संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा / अदावोङ्कारमुच्चार्य नमो ऽन्ते तर्पयामि वः

তদনন্তর দেবগণ, ঋষিগণ ও পিতৃগণকে তर्पণ দেবে। শুরুতে ‘ওঁ’ উচ্চারণ করে শেষে বলবে—“নমো, শেষে আমি আপনাদের তৃপ্ত করছি।”

Verse 86

देवान् ब्रह्मःऋषींश्चैव तर्पयेदक्षतोदकैः / तिलोदकैः पितॄन् भक्त्या स्वसूत्रोक्तविधानतः

দেবগণ ও ব্রহ্মর্ষিদের অক্ষত (অখণ্ড চাল) মিশ্রিত জলে তर्पণ দেবে। পিতৃদের তিলমিশ্রিত জলে ভক্তিসহ তৃপ্ত করবে—নিজ গৃহ্যসূত্রে বর্ণিত বিধান অনুসারে।

Verse 87

अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु / देवर्षोस्तर्पयेद् धीमानुदकाञ्जलिभिः पितन्

বাম হাতকে সহায় করে রেখে ডান হাতে, জ্ঞানী ব্যক্তি অঞ্জলিভরা জল দিয়ে দেবর্ষি ও পিতৃদের তৃপ্ত করবে।

Verse 88

यज्ञोपवीती देवानां निवीती ऋषीतर्पणे / प्राचीनावीती पित्र्ये तु स्वेन तीर्थेन भावतः

দেবকার্যে যজ্ঞোপবীত উপবীতভাবে ধারণ করবে; ঋষিতর্পণে নিবীতভাবে; আর পিতৃকার্যে প্রাচীনাবীতভাবে—নিজ নিজ তীর্থে ও যথাযথ ভক্তিভাবে।

Verse 89

निष्पीड्य स्नानवस्त्रं तु समाचम्य च वाग्यतः / स्वैर्मन्त्रैरर्चयेद् देवान् पुष्पैः पत्रैरथाम्बुभिः

স্নানবস্ত্র নিংড়ে নিয়ে, বাকসংযম রেখে আচমন করবে। তারপর নিজের মন্ত্রে দেবতাদের অর্চনা করবে—ফুল, পত্র বা এমনকি জল দিয়েও।

Verse 90

ब्रह्माणं शङ्करं सूर्यं तथैव मधुसूदनम् / अन्यांश्चाभिमतान् देवान् भक्त्या चाक्रोधनो ऽत्वरः

ভক্তিসহ—ক্রোধমুক্ত ও অত্বরা হয়ে—ব্রহ্মা, শঙ্কর, সূর্য ও মধুসূদন (বিষ্ণু)-কে, এবং নিজের অভিমত অন্যান্য দেবতাকেও যথাযথভাবে পূজা করা উচিত।

Verse 91

प्रदद्याद् वाथ पुष्पाणि सूक्तेन पौरुषेण तु / आपो वा देवताः सर्वास्तेन सम्यक् समर्चिताः

অথবা পুরুষসূক্ত পাঠ করে পুষ্প অর্পণ করা উচিত। সত্যই ‘আপঃ’ (জলতত্ত্ব) সকল দেবতা; সেই দ্বারা তাঁরা সকলেই সম্পূর্ণভাবে সম্যক্ পূজিত হন।

Verse 92

ध्यात्वा प्रणवपूर्वं वै दैवतानि समाहितः / नमस्कारेण पुष्पाणि विन्यसेद् वै पृथक् पृथक्

প্রণব (ॐ) পূর্বক মন সংযত করে দেবতাদের ধ্যান করে, নমস্কারসহ প্রত্যেকের জন্য পৃথক পৃথক পুষ্প নিবেদন করা উচিত।

Verse 93

न विष्ण्वाराधनात् पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम् / तस्मादनादिमध्यान्तं नित्यमाराधयेद्धरिम्

বিষ্ণুর আরাধনার সমান পুণ্যদায়ক কোনো বৈদিক কর্ম নেই। অতএব যিনি আদি-মধ্য-অন্তহীন, সেই হরির নিত্য আরাধনা করা উচিত।

Verse 94

तद्विष्णोरिति मन्त्रेण सूक्तेन पुरुषेण तु / नैताभ्यां सदृशो मन्त्रो सूक्तेन पुरुषेण तु / नैताभ्यां सदृशो मन्त्रो वेदेषूक्तश्चतुर्ष्वपि

“তদ্বিষ্ণোঃ” মন্ত্র এবং পুরুষসূক্ত—এই দুইটির সমান কোনো মন্ত্র চার বেদেও নেই; বৈদিক বাণীতে এদের তুলনা নেই।

Verse 95

निवेदयेत स्वात्मानं विष्णावमलतेजसि / तदात्मा तन्मनाः शान्तस्तद्विष्णोरिति मन्त्रतः

নিজ আত্মাকে নির্মল তেজস্বী বিষ্ণুতে সমর্পণ করুক। আত্মা-মন তাঁতেই লীন করে শান্ত হয়ে মন্ত্রে বলুক—‘এটি বিষ্ণুরই’।

Verse 96

अथवा देवमीशानं भगवन्तं सनातनम् / आराधयेन्महादेवं भावपूतो महेश्वरम्

অথবা ভক্তিভাবে পবিত্রচিত্ত হয়ে ঈশান—ভগবান সনাতন—মহাদেব মহেশ্বরের আরাধনা করুক।

Verse 97

मन्त्रेण रुद्रागायत्र्या प्रणवेनाथ वा पुनः / ईशानेनाथ वा रुद्रैस्त्र्यम्बकेन समाहितः

অন্তর্মুখী সমাহিত হয়ে রুদ্রগায়ত্রী মন্ত্রে, অথবা প্রণব ‘ওঁ’-এ, কিংবা ঈশান মন্ত্রে, অথবা রুদ্র-নাম/মন্ত্রে—বিশেষত ত্র্যম্বক মন্ত্রে—ধ্যানে প্রবেশ করুক।

Verse 98

पुष्पैः पत्रैरथाद्भिर्वा चन्दनाद्यैर्महेश्वरम् / उक्त्वा नमः शिवायेति मन्त्रेणानेन योजयेत्

ফুল, পত্র বা জল—চন্দনাদি সহ—মহেশ্বরের পূজা করুক; এবং ‘নমঃ শিবায়’ উচ্চারণ করে এই মন্ত্রসহ প্রতিটি অর্ঘ্য অর্পণ করুক।

Verse 99

नमस्कुर्यान्महादेवं ऋतं सत्यमितिश्वरम् / निवेदयीत स्वात्मानं यो ब्रह्माणमितीश्वरम्

মহাদেবকে প্রণাম করুক—যিনি ‘ঋত’ ও ‘সত্য’ নামে ঘোষিত ঈশ্বর; এবং তাঁকেই ব্রহ্ম জেনে নিজের আত্মাকেও নিবেদন করুক।

Verse 100

प्रदक्षिणं द्विजः कुर्यात् पञ्च ब्रह्माणि वै जपन् / ध्यायीत देवमीशानं व्योममध्यगतं शिवम्

দ্বিজ পঞ্চ-ব্রহ্ম মন্ত্র জপ করে প্রদক্ষিণা করবে। এবং আকাশ-মধ্যস্থিত ঈশান-রূপ শিবদেবের ধ্যান করবে।

Verse 101

अथावलोकयेदर्कं हंसः सुचिषदित्यृचा / कुर्यात् पञ्च महायज्ञान् गृहं गत्वा समाहितः

তারপর মন স্থির করে সূর্যদর্শন করবে এবং ‘হংসঃ সুচিষদ্…’ দিয়ে শুরু আদিত্য-ঋচা জপ করবে। পরে গৃহে ফিরে বিধিমতে পঞ্চ মহাযজ্ঞ সম্পন্ন করবে।

Verse 102

देवयज्ञं पितृयज्ञं भूतयज्ञं तथैव च / मानुष्यं ब्रह्मयज्ञं च पञ्च यज्ञान् प्रचक्षते

দেবযজ্ঞ, পিতৃযজ্ঞ, ভূতযজ্ঞ, মানুষ্যযজ্ঞ এবং ব্রহ্মযজ্ঞ—এই পাঁচ যজ্ঞকে শাস্ত্রে পঞ্চ যজ্ঞ বলা হয়।

Verse 103

यदि स्यात् तर्पणादर्वाक् ब्रह्मयज्ञः कृतो न हि / कृत्वा मनुष्ययज्ञं वै ततः स्वाध्यायमाचरेत्

যদি তर्पণের আগে ব্রহ্মযজ্ঞ (স্বাধ্যায়) সত্যিই না করা হয়ে থাকে, তবে আগে মানুষ্যযজ্ঞ সম্পন্ন করে পরে স্বাধ্যায় করবে।

Verse 104

अग्नेः पश्चिमतो देशे भूतयज्ञान्त एव वा / कुशपुञ्जे समासीनः कुशपाणिः समाहितः

অগ্নির পশ্চিম দিকে, অথবা ভূতযজ্ঞের শেষে, কুশের স্তূপে বসে, হাতে কুশ ধারণ করে, মন সমাহিত রাখবে।

Verse 105

शालाग्नौ लौकिके वाग्नौ जले भूभ्यामथापिवा / वैश्वदेवं ततः कुर्याद् देवयज्ञः स वै स्मृतः

তারপর শালাগ্নিতে, অথবা গৃহস্থের সাধারণ অগ্নিতে, কিংবা জলেতে বা ভূমিতেও, বৈশ্বদেব অর্ঘ্য-হোম করিবে; ইহাই দেবযজ্ঞ বলিয়া স্মৃত।

Verse 106

यदि स्याल्लौकिके पक्वं ततो ऽन्नं तत्र हूयते / शालाग्नौ तत्र देवान्नं विधिरेष सनातनः

যদি সাধারণ অগ্নিতে অন্ন পাক হয়, তবে সেই অন্নই সেখানে হোম করিবে; শালাগ্নিতে তাহাই দেবান্ন—এই বিধি সনাতন।

Verse 107

देवेभ्यस्तु हुतादन्नाच्छेषाद् भूतबलिं हरेत् / भूतयज्ञः स वै ज्ञेयो भूतिदः सर्वदेहिनाम्

দেবগণের উদ্দেশে অন্ন হোম করিয়া, অবশিষ্টাংশ হইতে ভূতদের জন্য বলি নিবে; ইহাই ভূতযজ্ঞ, যাহা সকল দেহধারীর মঙ্গলদাতা।

Verse 108

श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च पतितादिभ्य एव च / दद्याद् भूमौ बलिं त्वन्नं पक्षिभ्यो ऽथ द्विजोत्तमः

আর দ্বিজোত্তম ভূমিতে অন্নের বলি রাখিবে—কুকুরকে, শ্বপচকে, পতিত প্রভৃতিকে দান করিবে; পরে পক্ষীদেরও অন্ন দিবে।

Verse 109

सायं चान्नस्य सिद्धस्य पत्न्यमन्त्रं बलिं हरेत् / भूतयज्ञस्त्वयं नित्यं सायं प्रातर्विधीयते

সন্ধ্যায় অন্ন সিদ্ধ হইলে, পত্নীর মন্ত্রসহ বলি অর্পণ করিবে; এই ভূতযজ্ঞ নিত্য, সন্ধ্যা ও প্রাতে উভয় সময়ে বিধেয়।

Verse 110

एकं तु भोजयेद् विप्रं पितॄनुद्दिश्य सत्तमम् / नित्यश्राद्धं तदुद्दिष्टं पितृयज्ञो गतिप्रदः

পিতৃদের উদ্দেশ্যে এক জন শ্রেষ্ঠ ব্রাহ্মণকে ভোজন করানো উচিত। এটিই ‘নিত্য শ্রাদ্ধ’; এটি পিতৃ-যজ্ঞ, যা শুভ গতি প্রদান করে।

Verse 111

उद्धृत्य वा यथाशक्ति किञ्चिदन्नं समाहितः / वेदतत्त्वार्थविदुषे द्विजायैवोपपादयेत्

অথবা মন সংযত করে, সামর্থ্য অনুযায়ী কিছু অন্ন আলাদা করে বেদের তত্ত্বার্থ-বিদ্বান দ্বিজ ব্রাহ্মণকে যথাবিধি নিবেদন করবে।

Verse 112

पूजयेदतिथिं नित्यं नमस्येदर्चयेद् द्विजम् / मनोवाक्कर्मभिः शान्तमागतं स्वगृह ततः

প্রতিদিন অতিথিকে সম্মান করবে এবং দ্বিজ ব্রাহ্মণকে প্রণাম ও পূজা করবে। তারপর যে শান্ত ব্যক্তি নিজ গৃহে এসেছে, তাকে মন-বাক্য-কর্মে শান্তভাবে সেবা করবে।

Verse 113

हन्तकारमथाग्रं वा भिक्षां वा शक्तितो द्विजः / दद्यादतिथये नित्यं बुध्येत परमेश्वरम्

দ্বিজ ব্যক্তি সামর্থ্য অনুযায়ী অতিথিকে নিয়মিত গৃহপাক অন্ন বা ভিক্ষা দেবে; এবং তা করতে করতে অতিথির মধ্যে পরমেশ্বরকেই উপলব্ধি ও স্মরণ করবে।

Verse 114

भिक्षामाहुर्ग्रासमात्रमग्रं तस्याश्चतुर्गुणम् / पुष्कलं हन्तकारं तु तच्चतुर्गुणमुच्यते

ভিক্ষার শ্রেষ্ঠ পরিমাণ বলা হয় এক গ্রাস; ‘পূর্ণ’ অংশ তার চার গুণ। কিন্তু ‘পুষ্কল’—অতিরিক্ত, যা ক্ষতিকর—তা আবার তারও চার গুণ বলা হয়েছে।

Verse 115

गोदोहमात्रं कालं वै प्रतीक्ष्यो ह्यतिथिः स्वयम् / अभ्यागतान् यथाशक्ति पूजयेदतिथिं यथा

অতিথি স্বয়ং গাভী দোহনের যতক্ষণ সময়, ততক্ষণই অপেক্ষা করবে। গৃহস্থও নিজের সামর্থ্য অনুযায়ী আগত অতিথিকে যথাবিধি পূজা‑সৎকার করবে।

Verse 116

भिक्षां वै भिक्षवे दद्याद् विधिवद् ब्रह्मचारिणे / दद्यादन्नं यथाशक्ति त्वर्थिभ्यो लोभवर्जितः

ভিক্ষুককে ভিক্ষা এবং ব্রহ্মচারীকে বিধিপূর্বক দান দিতে হবে। লোভ ত্যাগ করে প্রার্থীদেরও নিজের সামর্থ্য অনুযায়ী অন্ন দান করা উচিত।

Verse 117

सर्वेषामप्यलाभे तु अन्नं गोभ्यो निवेदयेत् / भुञ्जीत बन्धुभिः सार्धं वाग्यतो ऽन्नमकुत्सयन्

যদি তাদের কেউই না থাকে, তবে অন্ন গাভীদের নিবেদন করবে। তারপর বাক্‌সংযম করে এবং অন্নকে তুচ্ছ না করে, আত্মীয়দের সঙ্গে একত্রে ভোজন করবে।

Verse 118

अकृत्वा तु द्विजः पञ्च महायज्ञान् द्विजोत्तमाः / भृञ्जीत चेत् स मूढात्मा तिर्यग्योनिं सगच्छति

হে দ্বিজোত্তম! যে দ্বিজ পঞ্চ মহাযজ্ঞ না করে ভোজন করে, সেই মোহগ্রস্ত আত্মা তির্যক্‌যোনি—পশুজন্মে গমন করে।

Verse 119

वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रिया क्षमा / नाशयत्याशु पापानि देवानामर्चनं तथा

প্রতিদিন সামর্থ্য অনুযায়ী বেদের অধ্যয়ন‑অভ্যাস, মহাযজ্ঞের বিধিসম্মত ক্রিয়া এবং দেবতার অর্চনা—এসবই দ্রুত পাপ নাশ করে।

Verse 120

यो मोहादथवालस्यादकृत्वा देवतार्चनम् / भुङ्क्ते स याति नरकान् शूकरेष्वभिजायते

যে মোহ বা আলস্যে দেবতার পূজা না করে আহার করে, সে নরকে গমন করে এবং শূকরের যোনিতে জন্ম লাভ করে।

Verse 121

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कृत्वा कर्माणि वै द्विजाः / भुञ्जीत स्वजनैः सार्धं सयाति परमां गतिम्

অতএব, হে দ্বিজগণ! সর্বপ্রযত্নে নির্ধারিত কর্ম সম্পন্ন করে, স্বজনদের সঙ্গে ধর্মসম্মত ভোগ কর; তাতে পরম গতি লাভ হয়।