Adhyaya 55: Observance of the Auspicious Dvādaśī Vow and the Sacred Account of the Kubjākāmra Tīrtha
Śubha-vrata (Dvādaśī-vrata) vidhiḥ tathā Kubjākāmra-tīrtha-māhātmya
Ritual-Manual and Tīrtha-Māhātmya (Vow Instruction with Sacred Geography)
ৱৰাহ–পৃথিৱী সংলাপৰ ভিতৰত এই অধ্যায়ত বৈষ্ণৱ ‘শুভ দ্বাদশী-ব্ৰত’ৰ বিধি বৰ্ণিত হৈছে—মাৰ্গশীৰ্ষত সংকল্প, নিৰ্দিষ্ট তিথিসমূহলৈ উপবাস, আৰু দ্বাদশীত পূজা, হৰি-নাম জপ, আহ্বান কৰা ব্ৰাহ্মণসকলক বিধিপূৰ্বক দান। তাৰ পিছত উদাহৰণস্বৰূপে এক প্ৰাচীন ৰজাই ব্ৰত পালন কৰি বিষ্ণুৰ দৰ্শন লাভ কৰে, বিদ্বান-ধাৰ্মিক পুত্ৰ আৰু অন্তিম শুভ গতি প্ৰাৰ্থনা কৰি মুক্তি পায়। শেষত আমগছ ‘কুব্জ’ হৈ ‘কুব্জাকাম্ৰ তীৰ্থ’ স্থাপিত হয়; তাত মৃত্যুও মোক্ষদায়ক বুলি কোৱা হৈছে।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 55
Verse 1
अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् महाभाग व्रतानामुत्तमं व्रतम् । येन सम्प्राप्यते विष्णुः शुभेनैव न संशयः ॥ ५५.१ ॥
অগস্ত্য ক’লে—হে মহাভাগ ৰাজন, ব্ৰতসমূহৰ ভিতৰত উত্তম ব্ৰতটো শুনা; শুভ আচৰণৰ দ্বাৰাই বিষ্ণু প্ৰাপ্ত হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 2
मार्गशीर्षेऽथ मासे तु प्रथमह्नात् समारभेत् । एकभक्तं सिते पक्षे यावत् स्याद् दशमी तिथिः ॥ ५५.२ ॥
তাৰ পিছত মাৰ্গশীৰ্ষ মাহত প্ৰথম দিনৰ পৰা আৰম্ভ কৰিব; শুক্লপক্ষত প্ৰতিদিন একভক্ত (এবাৰ আহাৰ) কৰি দশমী তিথি অহালৈকে চলাব।
Verse 3
ततो दशम्यां मध्याह्ने स्नात्वा विष्णुं समर्च्य च । भक्त्या संकल्पयेत् प्राग्वद् द्वादशीं पक्षतो नृप ॥ ५५.३ ॥
তাৰ পিছত দশমী তিথিৰ মধ্যাহ্নত স্নান কৰি আৰু বিষ্ণুক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, হে নৃপ, পূৰ্ববৎ ভক্তিৰে পক্ষানুসাৰে দ্বাদশী ব্ৰতৰ সংকল্প কৰিব।
Verse 4
तामप्येवमुषित्वा च यवान् विप्राय दापयेत् । कृष्णायेति हरिर्वाच्यो दाने होमे तथार्च्चने ॥ ५५.४ ॥
সেই ব্ৰতটোও এইদৰে পালন কৰি ব্ৰাহ্মণক যৱ দান দিব; দান, হোম আৰু অৰ্চনত ‘কৃষ্ণায়’ বুলি হৰিৰ নাম উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 5
चातुर्मास्यमथैवं तु क्षपित्वा राजसत्तम । चैत्रादिषु पुनस्तद्वदुपोष्य प्रयतः सुधीः । सक्तुपात्राणि विप्राणां सहिरण्यानि दापयेत् ॥ ५५.५ ॥
হে ৰাজসত্তম, এইদৰে চাতুৰ্মাস্য অনুষ্ঠান সম্পন্ন কৰি, সংযমী আৰু সুধী ব্যক্তিয়ে চৈত্ৰ আদি মাহত পুনৰ তেনেদৰে উপবাস কৰিব; আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক সক্তু-পাত্ৰ সোণসহ দান কৰাব।
Verse 6
श्रावणादिषु मासेषु तद्वच्छालिं प्रदापयेत् । त्रिषु मासेषु यावच्च कार्त्तिकस्यादिरागतः ॥ ५५.६ ॥
শ্ৰাৱণ আদি মাহসমূহত সেইদৰে চাউল দান কৰাব লাগে। আৰু কাৰ্ত্তিক মাহৰ আৰম্ভণি নাহোঁৱা পৰ্যন্ত তিনিমাহ এইদৰে চলাই যাব লাগে।
Verse 7
तमप्येवं क्षपित्वा तु दशम्यां प्रयतः शुचिः । अर्चयित्वा हरिं भक्त्या मासनाम्ना विचक्षणः ॥ ५५.७ ॥
সেই সময়ো এইদৰে অতিবাহিত কৰি, তাৰপিছত দশমীত সংযত আৰু শুচি হৈ, বিচক্ষণ ব্যক্তি মাহ-নামযুক্ত মন্ত্রে ভক্তিৰে হৰিৰ পূজা কৰিব।
Verse 8
संकल्पं पूर्ववद् भक्त्या द्वादश्यां संयतेन्द्रियः । एकादश्यां यथाशक्त्या कारयेत् पृथिवीं नृप ॥ ५५.८ ॥
ভক্তিৰে আৰু ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰি, পূৰ্ববৎ দ্বাদশীত সংকল্প গ্ৰহণ কৰিব; আৰু হে নৃপ, একাদশীত যথাশক্তি পৃথিৱী (দেৱী/প্ৰতিমা) সম্পৰ্কীয় বিধি কৰাব।
Verse 9
काञ्चनाङ्गां च पातालकुलपर्वतसंयुताम् । भूमिन्यासविधानेन स्थापयेत् तां हरेः पुरः ॥ ५५.९ ॥
সোণালী অঙ্গযুক্ত আৰু পাতাল-সম্পৰ্কীয় কুলপৰ্বতসমন্বিত সেই (পৃথিৱী-প্ৰতিমা)ক ভূমিন্যাস-বিধান অনুসাৰে হৰিৰ সম্মুখত স্থাপন কৰিব।
Verse 10
सितवस्त्रयुगच्छन्नां सर्वबीजसमन्विताम् । सम्पूज्य प्रियदत्तेति पञ्चरत्नैर्विचक्षणः ॥ ५५.१० ॥
শ্বেত বস্ত্ৰযুগলে আচ্ছাদিত আৰু সকলো বীজেৰে সমন্বিত (তাক) সম্যক পূজা কৰি, বিচক্ষণ ব্যক্তি ‘প্ৰিয়দত্তা’ বুলি ধৰি পঞ্চৰত্নসহ অৰ্পণ কৰিব।
Verse 11
जागरं तत्र कुर्वीत प्रभाते तु पुनर्द्विजान् । आमन्त्र्य संख्यया राजंśचतुर्विंशति यावतः ॥ ५५.११ ॥
তাত জাগৰণ কৰিব; আৰু প্ৰভাতত, হে ৰাজন, গণনা অনুসাৰে দ্বিজসকলক পুনৰ সন্মানসহ আমন্ত্ৰণ কৰিব—চৌব্বিশজনলৈকে।
Verse 12
तेषां एकैकशो गां च अनड्वाहं च दापयेत् । एकैकं वस्त्रयुग्मं च अङ्गुलीयकम् एव च ॥ ५५.१२ ॥
তেওঁলোকৰ প্ৰতিজনক একে একে এটা গাই আৰু এটা বলদ দান কৰাব; আৰু প্ৰতিজনক এটা বস্ত্ৰযুগ্ম আৰু এটা আঙুঠিও দিব।
Verse 13
कटकार्णि च सौवर्णकर्णाभरणकानि च । एकैकं ग्राममेतॆषां राजा राजन् प्रदापयेत् ॥ ५५.१३ ॥
কটকা (কঁকালি) আৰু সোণৰ কৰ্ণাভৰণো দিব; আৰু হে ৰাজন, ৰজাই তেওঁলোকৰ প্ৰতিজনক এটা এটা গাঁওও প্ৰদান কৰাব।
Verse 14
तन्मध्यमं सयुग्मं तु सर्वमाद्यं प्रदापयेत् । स्वशक्त्याभरणं चैव दरिद्रस्य स्वशक्तितः ॥ ५५.१४ ॥
মধ্যম মানৰ সকলো বস্তু প্ৰথমে আৰু যোৰে যোৰে দান কৰিব; আৰু দৰিদ্ৰকো নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে অলংকাৰ দিব।
Verse 15
यथाशक्त्या महीṃ कृत्वा काञ्चनीं गोयुगं तथा । वस्त्रयुग्मं च दातव्यं यथाविभवशक्तितः ॥ ५५.१५ ॥
নিজ সামৰ্থ্য অনুসাৰে সোণৰ ময় পৃথিৱীৰ প্ৰতীক সাজি, তদ্ৰূপ গো-যুগ (দুটা গাই) সাজি, আৰু বস্ত্ৰযুগ্মো নিজৰ বৈভৱ-শক্তি অনুসাৰে দান কৰিব লাগে।
Verse 16
गां युग्माभरणात् सर्वं सहिरण्यं च कारयेत् । एवं कृते तथा कृष्णशुक्लद्वादश्यमेव च ॥ ५५.१६ ॥
গাইখনক যোৰা অলংকাৰসহ দানৰ বাবে সজাই, সোণসহ সকলো সামগ্ৰীও প্ৰস্তুত কৰাব লাগে। এইদৰে প্ৰস্তুত হ’লে কৃষ্ণপক্ষ বা শুক্লপক্ষৰ দ্বাদশী তিথিতেই এই বিধি সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 17
रौप्यां वा पृथिवीं कृत्वा यथाविभवशक्तितः । दापयेद् ब्राह्मणानां तु तथा तेषां च भोजनम् । उपानहौ यथाशक्त्या पादुके छत्रिकां तथा ॥ ५५.१७ ॥
নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে ৰূপাৰে পৃথিৱীৰ (প্ৰতিমা) গঢ়াই, ব্ৰাহ্মণসকলক দান দিবলৈ কৰাব আৰু তেওঁলোকক ভোজনো কৰাব। লগতে যথাশক্তি পাদুকা/জোতা আৰু ছাতিও দান কৰিব।
Verse 18
एतान् दत्त्वा वदेदेवं कृष्णो दामोदरॊ मम । प्रीयतां सर्वदा देवो विश्वरूपो हरिर्मम ॥ ५५.१८ ॥
এইবোৰ দান কৰি এইদৰে ক’ব— “কৃষ্ণ দামোদৰ মোৰ; বিশ্বৰূপ দেৱ হৰি সদায় মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।”
Verse 19
दाने च भोजने चैव कृत्वा यत् फलमाप्यते । तन्न शक्यं सहस्रेण वर्षाणामपि कीर्तितुम् ॥ ५५.१९ ॥
দান আৰু ভোজন কৰোৱাৰ ফলত যি ফল লাভ হয়, সেয়া হাজাৰ বছৰে ক’লেও সম্পূৰ্ণ বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰি।
Verse 20
तथाप्युद्देशतः किञ्चित् फलं वक्ष्यामि तेऽनघ । व्रतस्यास्य पुरा वृत्तं शुभान्यस्य शृणुष्व तत् ॥ ५५.२० ॥
তথাপি, হে নিৰ্দোষ, এই ব্ৰতৰ ফলৰ কিছুমান কথা মই সংক্ষিপ্তভাৱে তোমাক ক’ম। লগতে পুৰ্বকালত এই ব্ৰত কেনেকৈ আচৰিত হৈছিল—সেই শুভ বৃত্তান্তো শুনা।
Verse 21
आसीदादियुगे राजा ब्रह्मवादी दृढव्रतः । स पुत्रकामः पप्रच्छ ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । तस्येदं व्रतमाचख्यौ ब्रह्मा स कृतवांस्तथा ॥ ५५.२१ ॥
আদি যুগত এজন ৰজা আছিল—ব্ৰহ্মবাদত নিষ্ঠাৱান আৰু দৃঢ়ব্ৰতী। পুত্ৰকামনাৰে তেওঁ পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাক প্ৰশ্ন কৰিলে; ব্ৰহ্মাই এই ব্ৰত ব্যাখ্যা কৰিলে, আৰু ৰজাই তদনুসাৰে পালন কৰিলে।
Verse 22
तस्य व्रतान्ते विश्वात्मा स्वयं प्रत्यक्षतां ययौ । तुष्टश्चोवाच भो राजन् वरो मे व्रियतां वरः ॥ ५५.२२ ॥
তেওঁৰ ব্ৰতান্তত বিশ্বাত্মা স্বয়ং প্ৰত্যক্ষ হ’ল। সন্তুষ্ট হৈ ক’লে—“হে ৰাজন, মোৰ পৰা এটা বৰ বাছি লোৱা; যি বৰ তুমি কামনা কৰা, সেয়া গ্ৰহণ কৰা।”
Verse 23
राजोवाच । पुत्रं मे देहि देवेश वेदमन्त्रविशारदम् । याजकं यजनासक्तं कीर्त्या युक्तं चिरायुषम् । असंख्यातगुणं चैव ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ५५.२३ ॥
ৰজাই ক’লে—“হে দেৱেশ, মোক এনে পুত্ৰ দিয়া যি বেদ-মন্ত্ৰত বিশাৰদ; যজ্ঞকর্মত আসক্ত যাজক; কীৰ্তি আৰু দীৰ্ঘায়ুসম্পন্ন; অসংখ্য গুণে বিভূষিত, ব্ৰহ্মভাবত স্থিত আৰু কলুষমুক্ত।”
Verse 24
एवमुक्त्वा ततो राजा पुनर्वचनमब्रवीत् । ममाप्यन्ते शुभं स्थानं प्रयच्छ परमेश्वर । यत्तन्मुनिपदं नाम यत्र गत्वा न शोचति ॥ ५५.२४ ॥
এইদৰে কৈ ৰজাই পুনৰ ক’লে—“হে পৰমেশ্বৰ, মোৰো অন্তত এক শুভ স্থান দান কৰক—যাক ‘মুনিপদ’ বুলি কোৱা হয়; তাত গ’লে কোনো শোক নাথাকে।”
Verse 25
एवमस्त्विति तं देवः प्रोक्त्वा चादर्शनं गतः । तस्यापि राज्ञः पुत्रोऽभूद्वत्सप्रीर्नाम नामतः ॥ ५५.२५ ॥
দেৱতাই ক’লে—“এৱমস্তু (তথাস্তু)”—এই বুলি কৈ তেওঁ অদৃশ্য হ’ল। সেই ৰজাৰো এজন পুত্ৰ জন্মিল; তাৰ নাম আছিল বৎসপ্ৰী।
Verse 26
वेदवेदाङ्गसम्पन्नो यज्ञयाजी बहुश्रुतः । तस्य कीर्त्तिर्महाराज विस्तृता धरणीतले ॥ ५५.२६ ॥
বেদ আৰু বেদাঙ্গৰ জ্ঞানত সম্পন্ন, যজ্ঞকাৰী আৰু বহুশ্ৰুত তেওঁ আছিল। হে মহাৰাজ, তেওঁৰ কীৰ্তি পৃথিৱীৰ তলত সৰ্বত্ৰ বিস্তৃত হৈছিল।
Verse 27
राजाऽपि तं सुतं लब्ध्वा विष्णुदत्तं प्रतापिनम् । जगाम तपसे युक्तः सर्वद्वन्द्वान् प्रहाय सः ॥ ५५.२७ ॥
ৰাজাও সেই প্ৰতাপশালী পুত্ৰ বিষ্ণুদত্তক লাভ কৰি তপস্যাৰ বাবে প্ৰস্থান কৰিলে। তপত নিয়ত হৈ তেওঁ সুখ-দুখ আদি সকলো দ্বন্দ্ব ত্যাগ কৰিলে।
Verse 28
आराधयामास हरिं निराहारो जितेन्द्रियः । हिमवत्पर्वते रम्ये स्तुतिं कुर्वंस्तदा नृपः ॥ ५५.२८ ॥
তেতিয়া ৰজা নিৰাহাৰ হৈ, ইন্দ্ৰিয়জয়ী হৈ, হৰিৰ আৰাধনা কৰিলে। ৰমণীয় হিমৱৎ পৰ্বতত তেওঁ সেই সময়ত স্তুতি কৰিছিল।
Verse 29
भद्राश्व उवाच । कीदृशी सा स्तुतिर्ब्रह्मन् यां चकार स पार्थिवः । किं च तस्याभवद् देवं स्तुवतः पुरुषोत्तमम् ॥ ५५.२९ ॥
ভদ্ৰাশ্ব ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ, সেই স্তুতি কেনেকুৱা আছিল যি ৰজাই কৰিছিল? আৰু পুৰুষোত্তম দেৱক স্তৱ কৰি থাকোঁতে তেওঁৰ কি ঘটিল?
Verse 30
दुर्वासा उवाच । हिमवन्तं समाश्रित्य राजा तद्गतमानसः । स्तुतिं चकार देवाय विष्णवे प्रभविष्णवे ॥ ५५.३० ॥
দুৰ্বাসা ক’লে—হিমৱানক আশ্ৰয় কৰি, মন তাতেই নিবিষ্ট কৰি, ৰজাই দেৱ বিষ্ণু—সৰ্বশক্তিমান বিষ্ণু—লৈ স্তুতি কৰিলে।
Verse 31
राजोवाच । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रशायिनं क्षितीधरं मूर्तिमतां परं पदम् । अतीन्द्रियं विश्वभुजां पुरः कृतं निराकृतं स्तौमि जनार्दनं प्रभुम् ॥ ५५.३१ ॥
ৰাজাই ক’লে—মই জনাৰ্দন প্ৰভুৰ স্তৱ কৰোঁ; তেওঁ ক্ষৰ আৰু অক্ষৰ উভয়, ক্ষীৰসাগৰত শয়নকাৰী, পৃথিৱীধাৰক, মূৰ্তিমানসকলৰ পৰম পদ, ইন্দ্ৰিয়াতীত, বিশ্বপালনত অগ্ৰস্থাপিত, তথাপি নিৰাকাৰ নিৰুপাধি।
Verse 32
त्वमादिदेवः परमार्थरूपी विभुः पुराणः पुरुषोत्तमश्च । अतीन्द्रियो वेदविदां प्रधानः प्रपाहि मां शङ्खगदास्त्रपाणे ॥ ५५.३२ ॥
আপুনি আদিদেৱ, পৰমাৰ্থস্বৰূপ, সৰ্বব্যাপী, প্ৰাচীন আৰু পুৰুষোত্তম। ইন্দ্ৰিয়াতীত, বেদবিদসকলৰ মাজত প্ৰধান—হে শঙ্খ-গদা-অস্ত্ৰধাৰী, মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 33
कृतं त्वया देव सुरासुराणां संकीर्त्यतेऽसौ च अनन्तमूर्ते । सृष्ट्यर्थमेतत् तव देव विष्णो न चेष्टितं कूटगतस्य तत्स्यात् ॥ ५५.३३ ॥
হে অনন্তমূৰ্তি দেৱ! দেৱ আৰু অসুৰসকলৰ বিষয়ে আপোনাৰ দ্বাৰা কৰা এই কৰ্ম কীৰ্তিত হয়। হে দেৱ বিষ্ণু, ই সৃষ্টিৰ উদ্দেশ্যে; কূটস্থ অব্যক্তত স্থিত সত্তাৰ চেষ্টিত বুলি একে ক’ব নোৱাৰি।
Verse 34
तथैव कूर्मत्वमृगत्वमुच्चैस् त्वया कृतं रूपमनेक रूप । सर्वज्ञभावादसकृच्छ जन्म संकीर्त्यते तेऽच्युत नैतदस्ति ॥ ५५.३४ ॥
হে বহুৰুপ! তেনেদৰে কূৰ্মত্ব আৰু মৃগত্বৰূপ—এই উচ্চ ৰূপসমূহো আপুনি ধাৰণ কৰিছে বুলি কোৱা হয়। কিন্তু সৰ্বজ্ঞত্বৰ বাবে আপোনাৰ জন্ম পুনঃপুনঃ কীৰ্তিত হয়; হে অচ্যুত, বাস্তৱতে সেয়া নহয়।
Verse 35
नृसिंह नमो वामन जमदग्निनाम दशास्यगोत्रान्तक वासुदेव । नमोऽस्तु ते बुद्ध कल्किन् खगेश शम्भो नमस्ते विबुधारिनाशन ॥ ५५.३५ ॥
নৃসিংহক নমস্কাৰ, বামনক নমস্কাৰ, জমদগ্নিনাম (পৰশুৰাম)ক নমস্কাৰ; দশাস্য (ৰাৱণ) গোত্ৰান্তক বাসুদেৱক নমস্কাৰ। হে বুদ্ধ, হে কল্কি, হে খগেশ (গৰুড়), হে শম্ভো—দেৱশত্ৰুনাশক, আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 36
नमोऽस्तु नारायण पद्मनाभ नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय । नमः समस्तामरसङ्घपूज्य नमोऽस्तु ते सर्वविदां प्रधान ॥ ५५.३६ ॥
হে নাৰায়ণ পদ্মনাভ, তোমাক নমস্কাৰ; হে পুৰুষোত্তম, বাৰে বাৰে নমো নমঃ। সমগ্ৰ অমৰ-সংঘে যাক পূজে, তাক নমঃ; সকলো বিদ্বানৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, তোমাক প্ৰণাম।
Verse 37
नमः करालास्य नृसिंहमूर्त्ते नमो विशालाद्रिसमान कूर्म । नमः समुद्रप्रतिमान मत्स्य नमामि त्वां क्रोडरूपिननन्त ॥ ५५.३७ ॥
ভয়ংকৰ মুখবিশিষ্ট নৃসিংহ-মূৰ্তিক নমঃ; বিশাল পৰ্বতসম কূৰ্ম-মূৰ্তিক নমঃ। সমুদ্ৰসম মাছ্য-মূৰ্তিক নমঃ; হে অনন্ত, বৰাহৰূপধাৰী, মই তোমাক প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 38
सृष्ट्यर्थमेतत्तव देव चेष्टितं न मुख्यपक्षे तव मूर्तिता विभो । अजानता ध्यानमिदं प्रकाशितं नैभिर्विना लक्ष्यसे त्वं पुराण ॥ ५५.३८ ॥
হে দেৱ, সৃষ্টিৰ অৰ্থে এই তোমাৰ লীলা-চেষ্টা; হে বিভো, তোমাৰ মূৰ্তিধাৰণ তোমাৰ মূল স্বভাৱৰ মুখ্য অৱস্থা নহয়। যিসকলে নাজানে, তেওঁলোকৰ বাবে এই ধ্যান-উপদেশ প্ৰকাশ কৰা হৈছে; এই উপায় নথাকিলে, হে পুৰাণ, তোমাক সহজে লক্ষ্য কৰা নাযায়।
Verse 39
आद्यो मखस्त्वं स्वयमेव विष्णो मखाङ्गभूतोऽसि हविस्त्वमेव । पशुर्भवानृत्विगिज्यं त्वमेव त्वां देवसङ्घा मुनयो यजन्ति ॥ ५५.३९ ॥
হে বিষ্ণু, তুমিয়েই স্বয়ং আদ্য যজ্ঞ (মখ); তুমিয়েই যজ্ঞৰ অংগ আৰু তুমিয়েই হবি—আহুতি। তুমিয়েই পশু—যজ্ঞবলি; তুমিয়েই ঋত্বিজসকলৰ পূজ্য যাজক-তত্ত্ব। দেৱসংঘ আৰু মুনিসকল তোমাকেই যজন কৰে।
Verse 40
यदेतस्मिन् जगद्ध्रुवं चलाचलं सुरादिकालानलसंस्थमुत्तमम् । न त्वं विभक्तोऽसि जनार्दनेश प्रयच्छ सिद्धिं हृदयेप्सितां मे ॥ ५५.४० ॥
যিহেতু এই উত্তম জগত—চৰ আৰু অচৰ—তোমাৰ ভিতৰতে ধ্ৰুৱভাবে স্থিত, যুগান্তৰ অগ্নিতো প্ৰতিষ্ঠিত; সেয়ে হে জনাৰ্দনেশ, তুমি তাৰ পৰা বিভক্ত নহয়। মোৰ হৃদয়ে কামনা কৰা সিদ্ধি মোক দান কৰা।
Verse 41
नमः कमलपत्राक्ष मूर्तामूर्त नमो हरे । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि संसारान्मां समुद्धर ॥ ५५.४१ ॥
কমলপত্ৰনয়ন! আপোনাক নমস্কাৰ; মূৰ্ত আৰু অমূৰ্ত হৰিক নমস্কাৰ। মই আপোনাৰ শৰণ লৈছোঁ—মোক সংসাৰচক্ৰৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰক।
Verse 42
एवं स्तुतस्तदा देवस्तेन राज्ञा महात्मना । विशालाम्रतलस्थेन तुतोष परमेश्वरः ॥ ५५.४२ ॥
এইদৰে বিশাল আম্ৰতলত অৱস্থিত সেই মহাত্মা ৰজাই স্তৱ কৰাত পৰমেশ্বৰ দেৱ সন্তুষ্ট হ’ল।
Verse 43
कुब्जरूपी ततो भूत्वा आजगाम हरिः स्वयम् । तस्मिन्नागत मात्रे तु सीप्याम्रः कुब्जकोऽभवत् ॥ ५५.४३ ॥
তাৰ পিছত হৰি স্বয়ং কুব্জৰূপ ধৰি আহিল। আৰু তেওঁৰ আগমনমাত্ৰেই সেই কুব্জক ‘সীপ্যাম্ৰ’ হৈ পৰিল।
Verse 44
तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं स राजा संशितव्रतः । विशालस्य कथं कौब्ज्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ५५.४४ ॥
সেই মহা আশ্চৰ্য দেখি, ব্ৰতত দৃঢ় সেই ৰজা চিন্তামগ্ন হ’ল—“বিশালৰ কুব্জতা কেনেকৈ হ’ল?”
Verse 45
तस्य चिन्तयतो बुद्धिर्बभौ तं ब्राह्मणं प्रति । अनेनागतमात्रेण कृतमेतन्न संशयः ॥ ५५.४५ ॥
চিন্তা কৰি থাকোঁতে তেওঁৰ বুদ্ধি সেই ব্ৰাহ্মণৰ প্ৰতি গ’ল—“এঁৰ আগমনমাত্ৰেই এই কাৰ্য সম্পন্ন হৈছে; সন্দেহ নাই।”
Verse 46
तस्मादेषैव भविता भगवान् पुरुषोत्तमः । एवमुक्त्वा नमश्चक्रे तस्य विप्रस्य स नृपः ॥ ५५.४६ ॥
সেয়ে এইজনেই ভগৱান পুৰুষোত্তম হ’ব। এইদৰে কৈ সেই ৰজাই সেই ব্ৰাহ্মণক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 47
अनुग्रहाय भगवन् नूनं त्वं पुरुषोत्तमः । आगतोऽसि स्वरूपं मे दर्शयस्वाधुना हरे ॥ ५५.४७ ॥
হে ভগৱান! অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ নিশ্চয় আপুনি পুৰুষোত্তম হৈ আহিছে। হে হৰি, এতিয়া মোক আপোনাৰ স্বৰূপ দেখুৱাওক।
Verse 48
एवमुक्तस्तदा देवः शङ्खचक्रगदाधरः । बभौ तत्पुरतः सौम्यो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ५५.४८ ॥
এইদৰে কোৱা হ’লে শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী দেৱতা তেওঁৰ সন্মুখত সৌম্য ৰূপে প্ৰকাশিত হৈ এই বাক্য ক’লে।
Verse 49
वरं वृणीष्व राजेन्द्र यत्ते मनसि वर्तते । मयि प्रसन्ने त्रैलोक्य तिलमात्रमिदं नृप ॥ ५५.४९ ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ! তোমাৰ মনত যি আছে সেই বৰ বাছি লোৱা। হে নৃপ, মই প্ৰসন্ন হ’লে ত্ৰিলোকো তিলমাত্ৰ (অতি তুচ্ছ)।
Verse 50
एवमुक्तस्ततो राजा हर्षोत्फुल्लितलोचनः । मोक्षं प्रयच्छ देवेशेत्युक्त्वा नोवाच किञ्चन ॥ ५५.५० ॥
এইদৰে কোৱা শুনি ৰজাৰ চকু আনন্দত প্ৰফুল্লিত হ’ল। তেওঁ ক’লে, “হে দেৱেশ, মোক মোক্ষ দান কৰক,” আৰু তাৰ পিছত একো নক’লে।
Verse 51
एवमुक्तः स भगवान् पुनर्वाक्यमुवाच ह । मय्यागते विशालोऽयमाम्रः कुब्जत्वमागतः ॥ यस्मात्तस्मात्तीर्थमिदं कुब्जकाम्रं भविष्यति ॥ ५५.५१ ॥
এইদৰে কোৱা হ’লে ভগৱানে পুনৰ ক’লে—“মোৰ আগমনত এই বিশাল আমগছ কুব্জ, অৰ্থাৎ বেঁকা হৈ গ’ল। সেয়ে এই তীৰ্থ ‘কুব্জক-আম্ৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ব।”
Verse 52
तिर्यग्योन्यादयोऽप्यस्मिन् ब्राह्मणान्ता यदि स्वकम् । कलेवरं त्यजिष्यन्ति तेषां पञ्चशतानि च । विमानानि भविष्यन्ति योगिनां मुक्तिरेव च ॥ ५५.५२ ॥
তিৰ্যগ্যোনি আদি পৰা ব্ৰাহ্মণলৈকে—যদি এই (তীৰ্থত) নিজ দেহ ত্যাগ কৰে, তেন্তে তেওঁলোকৰ বাবে পাঁচশ বিমান হ’ব; আৰু যোগীসকলৰ বাবে কেৱল মুক্তিয়েই ফল।
Verse 53
एवमुक्त्वा नृपं देवः शङ्खाग्रेण जनार्दनः । पस्पर्श स्पृष्टमात्रोऽसौ परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ५५.५३ ॥
এইদৰে ৰজাক ক’লে দেৱ জনাৰ্দনে শঙ্খৰ অগ্ৰভাগেৰে তেওঁক স্পৰ্শ কৰিলে; আৰু তেওঁ স্পৰ্শমাত্ৰতে পৰম নিৰ্বাণ লাভ কৰিলে।
Verse 54
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र तं देवं शरणं व्रज । येन भूयः पुनः शोच्यपदवीं नो प्रयास्यसि ॥ ५५.५४ ॥
সেয়ে, হে ৰাজেন্দ্ৰ, তুমিও সেই দেৱৰ শৰণ লোৱা; যাৰ দ্বাৰা তুমি পুনৰ শোকযোগ্য অৱস্থালৈ নাযাবা।
Verse 55
य इदं शृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । पठेद्यश्चरितं ताभ्यां मोक्षधर्मार्थदो भवेत् ॥ ५५.५५ ॥
যি মানুহে পুৱাতে উঠি নিত্যে এইটো শুনে আৰু এই চৰিত্ৰ পাঠ কৰে, সি মোক্ষ, ধৰ্ম আৰু অৰ্থৰ দাতা (বা প্ৰাপক) হয়।
Verse 56
शुभव्रतमिदं पुण्यं यश्च कुर्याज्जनेश्वर । स सर्वसम्पदं चेह भुक्त्वेते तल्लयं व्रजेत् ॥ ५५.५६ ॥
হে জনেশ্বৰ! এই শুভ আৰু পুণ্যময় ব্ৰত যি পালন কৰে, সি ইহলোকে সকলো সম্পদ ভোগ কৰি শেষত সেই পৰম তত্ত্বত লয় পায়।
Inside Adhyaya 55
How it unfolds
- Where it opens
In the Varāha–Pṛthivī teaching frame, the discourse opens as a practical dharma-upadeśa on a Vaiṣṇava Dvādaśī-vrata: calendrical discipline (Mārgaśīrṣa commencement; śukla pakṣa tithis), restraint, and the ethics of dāna and Brāhmaṇa-bhojana, with special attention to ritual care for ‘earth-forms’ through bhūmi-nyāsa/pṛthivī-karaṇa.
- Central event
A stepwise manual of the vow is laid out: initiation in Mārgaśīrṣa, regulated fasting across Daśamī–Ekādaśī–Dvādaśī, Hari-pūjā and japa/stuti (including avatāra-nāma enumeration and yajña-theology), followed by structured hospitality and gifting to invited Brāhmaṇas; the observance is contextualized within longer seasonal cycles (Cāturmāsya-linked continuity and month-to-month reiteration up to Kārttika).
- Climax resolution
An exemplum crowns the instruction: an ancient king performs the vow with firmness, receives Viṣṇu’s epiphany, petitions for a learned and virtuous son and an auspicious final station, and is granted both—his son (Vatsaprī) becomes Veda–Vedāṅga-competent, and the king attains liberation; the landscape is sacralized when a mango tree becomes ‘kubja,’ founding the Kubjākāmra tīrtha where death yields release.
- Closing phalashruti
The chapter’s implied phala emphasizes purification, prosperity through righteous giving, divine vision/approval, progeny endowed with learning and dharma, and mokṣa—especially through association with Kubjākāmra tīrtha, whose māhātmya promises release at death.
Geographical context
Himavat (Himalaya) is named as the ascetic setting; a sacred site is etiologized as Kubjākāmra-tīrtha (a mango-tree-associated tīrtha). No river system is explicitly identified in this adhyāya; the ‘pṛthivī’ motif appears through ritual installation (bhūmi-nyāsa) rather than cartographic description.
Tirtha focus
- Primary TirthaKubjākāmra-tīrtha
- Associated RegionHimavat (Himalayan ascetic landscape; precise sub-region not specified in the provided summary)
- Pilgrimage MeritThe tīrtha is presented as a liberation-conferring place: dying there is said to yield release (mokṣa), binding local ecology (the ‘kubja’ mango) to salvific geography and the merit of Vaiṣṇava observance.
Ritual instructions
- Primary RitualAuspicious Dvādaśī-vrata (Vaiṣṇava vow) with bhūmi-nyāsa/pṛthivī-karaṇa and Brāhmaṇa-bhojana/dāna
- BenefitPersonal purification and steadiness of conduct; social merit through feeding and gifting; divine favor culminating in Viṣṇu’s epiphany; blessings of virtuous, learned progeny; and liberation—reinforced by the Kubjākāmra tīrtha doctrine of release at death.
The narrative frame
- Varāha (with an authoritative transmission strand attributed to Agastya; the exemplum narrated in a Durvāsas-linked voice)Pṛthivī · Didactic, vrata-manual in tone, shifting into reverential hagiographic exemplum and tīrtha-māhātmya place-making.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (devotional serenity) with Bhakti-inflected Adbhuta (wonder at epiphany)
- Emotional ProgressionFrom disciplined resolve and ethical sobriety (fasting, restraint, careful giving) → heightened devotion in pūjā/japa → awe and gratitude at Viṣṇu’s manifestation → quiet assurance in boons (progeny, auspicious end) → contemplative closure in mokṣa and tīrtha-sacrality.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityTextually identifiable as Kubjākāmra-tīrtha, but the provided chapter summary does not supply enough geographic anchors (river, town, or kingdom) to map it confidently to a single modern site; feasible as a thematic/ritual pilgrimage (Dvādaśī observance at a Viṣṇu temple) unless further textual colophons or regional māhātmyas specify location.
- Best SeasonMārgaśīrṣa (for vow commencement) and the broader Vaiṣṇava auspicious seasonality culminating toward Kārttika; for travel comfort in Himalayan contexts, post-monsoon to early winter is generally favorable.
- Related FestivalDvādaśī observances in the Vaiṣṇava calendar (e.g., monthly śukla Dvādaśī; broadly compatible with Kārttika-related Vaiṣṇava devotional season), though no single named festival is specified in the provided summary.
Frequently Asked Questions
The text foregrounds disciplined observance (vrata) as a combined ethical–ritual program: regulated fasting, controlled senses, and socially oriented giving (dāna) and feeding (bhojana) are presented as mechanisms for personal purification and communal order. Philosophically, the narrative links devotion to Viṣṇu with a yajña-theology (Viṣṇu as sacrifice and its components) and culminates in a liberation-oriented model where correct practice and focused stuti lead to mokṣa.
The observance begins in Mārgaśīrṣa (Mārgaśīrṣe… māse) and is structured around the bright fortnight (śukla/sita pakṣa), with emphasis on Daśamī, Ekādaśī, and Dvādaśī tithis. The chapter also references Cāturmāsya and reiterative observances across months (e.g., Caitra and Śrāvaṇa sequences) up to Kārttika, indicating a sustained seasonal cycle of vow-keeping.
Environmental meaning is conveyed through ritualized “earth-forms” and place-making: the bhūmi-nyāsa procedure and the installation of a pṛthivī representation before Hari sacralize terrestrial space as an object of careful handling and gifting ethics. The etiological account of Kubjākāmra tīrtha further binds ecological markers (a mango tree’s transformation) to moral geography, presenting the landscape as a carrier of memory, merit, and regulated human action.
The chapter references Agastya as an authoritative transmitter of vrata knowledge and includes Durvāsas as the narrator of the king’s stuti episode. A paradigmatic ancient king (unnamed in the provided passage) is described as brahmavādī and dṛḍha-vrata; he receives a son named Vatsaprī, characterized by Veda–Vedāṅga learning and ritual competence. The narrative also invokes Viṣṇu’s avatāra names within the stuti (e.g., Nṛsiṃha, Vāmana, Rāma/Jamadagni lineage reference, Buddha, Kalkin), situating the episode within broader Purāṇic cultural memory.
Ask anything about Adhyaya 55 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.