Adhyaya 4: On Nārāyaṇa’s Ten Avatāras and Eightfold Manifestations, and the Account of King Aśvaśirā

Verse 1

धरण्युवाच । योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः । भगवन् सर्वभावेन उताहो नेति शंस मे ॥ ४.१ ॥

ধৰণীয়ে ক’লে—হে ভগৱন! সেই নাৰায়ণ দেৱ, সনাতন পৰমাত্মা—তাঁক সৰ্বভাৱে ‘ইতি’ বুলি স্থিৰ কৰিব নে ‘নেতি’ (নেতি-নেতি) দ্বাৰা? মোক কওক।

Verse 2

श्रीवराह उवाच । मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की च ते दश ॥ ४.२ ॥

শ্ৰীৱৰাহে ক’লে—মৎস্য, কূৰ্ম আৰু বৰাহ; তাৰপিছত নৰসিংহ আৰু বামন; ৰাম আৰু পৰশুৰাম; কৃষ্ণ; বুদ্ধ; আৰু কল্কি—এইসকল তোমাৰ দহ (অৱতাৰ)।

Verse 3

इत्येताः कथितास्तस्य मूर्त्तयो भूतधारिणि । दर्शनं प्राप्तुमिच्छूनां सोपानानीव शोभते ॥ ४.३ ॥

হে ভূতধাৰিণী! এইদৰে তেওঁৰ এই মূৰ্তিসমূহ কোৱা হ’ল; যিসকলে দৰ্শন লাভ কৰিব বিচাৰে, তেওঁলোকৰ বাবে ই সিঁড়িৰ ধাপৰ দৰে দীপ্ত হয়।

Verse 4

यत् तस्य परमं रूपं तन्न पश्यन्ति देवताः । अस्मदादिस्वरूपेण पूरयन्ति ततो धृतिम् ॥ ४.४ ॥

তেওঁৰ পৰম ৰূপ দেৱতাসকলেও নেদেখে; সেয়ে আমাৰ আদি স্বৰূপ ধৰি তেওঁলোকে ধৃতি—স্থিতধৈৰ্য—পূৰ্ণ কৰে।

Verse 5

ब्रह्मा भगवतो मूर्त्या रजसस्तमसस्तथा । याभिः संस्थाप्यते विश्वं स्थितौ संचाल्यते च ह ॥ ४.५ ॥

ব্ৰহ্মা—আৰু ভগৱানৰ ৰজস-তমস-সম্পৰ্কীয় মূৰ্তিসমূহ—যাৰ দ্বাৰা বিশ্ব স্থাপিত হয় আৰু স্থিতিকালতো সঞ্চালিত হয়।

Verse 6

त्वमेकाऽस्य देवस्य मूर्तिराद्या धराधरे । द्वितीया सलिलं मूर्तिस्तृतीया तैजसी स्मृता ॥ ४.६ ॥

হে ধৰাধৰ! তুমি সেই দেৱৰ আদ্য (প্ৰথম) মূৰ্তি; দ্বিতীয় মূৰ্তি জল বুলি ধৰা হয়, আৰু তৃতীয়টি তেজোময় (অগ্নিৰূপ) বুলি স্মৃত।

Verse 7

चतुर्थी वायुमूर्तिः स्यादाकाशाख्या तु पञ्चमी । एतास्तु मूरतयस्तस्य क्षेत्रज्ञत्वं हि मद्धियाम् । मूर्त्तित्रयं तथा तस्य इत्येताश्चाष्टमूर्तयः ॥ ४.७ ॥

চতুৰ্থটো বায়ুমূৰ্তি, পঞ্চমটো ‘আকাশ’ নামে; মোৰ বোধ অনুসাৰে এই মূৰ্তিসমূহে তেওঁৰ ক্ষেত্ৰজ্ঞত্ব—ক্ষেত্ৰৰ জ্ঞাতা-ভাব—প্ৰকাশ কৰে। লগতে তেওঁৰ আৰু এটা মূৰ্তিত্ৰয়ো আছে; এইদৰে ইহাই অষ্টমূৰ্তি।

Verse 8

अभिव्याप्तिमिदं सर्वं जगन्नारायणेन ह । इत्येतत् कथितं देवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ४.८ ॥

এই সমগ্ৰ জগত সৰ্বত্ৰ নাৰায়ণৰে দ্বাৰা ব্যাপ্ত—এনেদৰে কোৱা হৈছে। হে দেবী, এইটো ব্যাখ্যা কৰা হ’ল; আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?

Verse 9

धरण्युवाच । नारदेनैवमुक्तस्तु तदा राजा प्रियव्रतः । कृतवान् किं ममाचक्ष्व प्रसादात् परमेश्वर ॥ ४.९ ॥

ধৰণী ক’লে—নাৰদে এনেদৰে কোৱাত তেতিয়া ৰজা প্ৰিয়ব্ৰতে উত্তৰ দিলে: “হে পৰমেশ্বৰ, আপোনাৰ প্ৰসাদে মই কি কৰিছিলোঁ—মোক কওক।”

Verse 10

श्रीवराह उवाच । भवतीं सप्तधा कृत्वा पुत्राणां च प्रदाय सः । प्रियव्रतस्तपस्तेपे नारदाच्छ्रुतविस्मयः ॥ ४.१० ॥

শ্ৰীৱৰাহ ক’লে—তোমাক সাত ভাগ কৰি পুত্ৰসকলক প্ৰদান কৰি, নাৰদৰ পৰা শুনা কথাত বিস্মিত হৈ প্ৰিয়ব্ৰতে তপস্যা কৰিলে।

Verse 11

नारायणात्मकं ब्रह्म परं जप्त्वा स्वयम्भुवः । ततस्तुष्टमनाः पारं परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ४.११ ॥

নাৰায়ণাত্মক পৰম ব্ৰহ্মৰ জপ কৰি স্বয়ম্ভুৱ অন্তৰতে তৃপ্ত হ’ল; তাৰ পিছত পৰপাৰ—পৰম নিৰ্বাণ লাভ কৰিলে।

Verse 12

शृणु चान्यद् वरारोहे यद्वृत्तं परमेष्ठिनः । आराधनाय यततः पुराकाले नृपस्य ह ॥ ४.१२ ॥

হে বৰাৰোহে, আন এটা বৃত্তান্তো শুনা—পৰমেষ্ঠিনৰ কথা; পুৰাকালত এজন ৰজাই আৰাধনাৰ উদ্দেশ্যে যি প্ৰচেষ্টা কৰিছিল, সেয়া।

Verse 13

आसीदश्वशिरा नाम राजा परमधार्मिकः । सोऽश्वमेधेन यज्ञेन यष्ट्वा सुबहुदक्षिणः ॥ ४.१३ ॥

অশ্বশিৰা নামে এজন ৰজা আছিল, তেওঁ পৰম ধৰ্মনিষ্ঠ আছিল। তেওঁ অশ্বমেধ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰি অতি প্ৰচুৰ দক্ষিণা দান কৰিলে।

Verse 14

स्नातश्चावभृथिथे सोऽथ ब्राह्मणैः परिवारितः । यावदास्ते स राजर्षिस्तावद् योगिवरो मुनिः । आययौ कपिलः श्रीमान् जैगीषव्यश्च योगिराट् ॥ ४.१४ ॥

অবভৃথ স্নান কৰি সেই ৰাজর্ষি ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত পৰিবেষ্টিত হৈ বহি থাকিল। তেওঁ তাত বহি থকা সময়তে যোগীশ্ৰেষ্ঠ মুনি—শ্ৰীমান কপিল আৰু যোগিৰাট জৈগীষব্য—আহি উপস্থিত হ’ল।

Verse 15

ततस्त्वरितमुत्थाय स राजा स्वागतक्रीयाम् । चकार परया युक्तः स मुदा राजसत्तमः ॥ ४.१५ ॥

তাৰ পাছত সেই ৰাজশ্ৰেষ্ঠ তৎক্ষণাৎ উঠি, পৰম বিধিপূৰ্বক আনন্দসহ স্বাগত-কাৰ্য সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 16

तावर्च्चितावासनगौ दृष्ट्वा राजा महाबलः । पप्रच्छ तौ तिग्मधियौ योगज्ञौ स्वेच्छयागतौ ॥ ४.१६ ॥

তেওঁলোক দুজনক যথাযথ পূজিত হৈ আসনত বহি থকা দেখি মহাবলী ৰজাই সুধিলে—তেওঁলোক দুজন তীক্ষ্ণবুদ্ধি, যোগজ্ঞ, স্বইচ্ছাৰে আগত।

Verse 17

भवन्तौ संशयं विप्रौ पृच्छामि पुरुषोत्तमौ । कथमाराधयेद् देवं हरिं नारायणं परम् ॥ ४.१७ ॥

হে পুৰুষোত্তম শ্ৰেষ্ঠ বিপ্ৰদ্বয়! মই এটা সংশয় সুধিছোঁ—পৰম দেৱ হৰি নাৰায়ণক সম্যকভাৱে কেনেকৈ আৰাধনা কৰিব লাগে?

Verse 18

विप्रावूचतुः । क एष प्रोच्यते राजंस्त्वया नारायणो गुरुः । आवां नारायणौ द्वौ तु त्वत्प्रत्यक्षगतो नृप ॥ ४.१८ ॥

বিপ্ৰদ্বয়ে ক’লে—হে ৰাজন, আপুনি যাক ‘নাৰায়ণ-গুৰু’ বুলি কৈছে, তেওঁ কোন? হে নৃপ, আমি দুয়ো নাৰায়ণ; আপোনাৰ চকুৰ আগতে প্ৰত্যক্ষ উপস্থিত।

Verse 19

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ ब्राह्मणौ सिद्धौ तपसा दग्धकिल्बिषौ । कथं नारायणावावामिति वाक्यमथेरितम् ॥ ४.१९ ॥

অশ্বশিৰা ক’লে—আপুনি দুয়ো সিদ্ধ ব্ৰাহ্মণ; তপস্যাৰে আপোনালোকৰ পাপ-দোষ দগ্ধ হৈছে। তেন্তে ‘আমি দুয়ো নাৰায়ণ’ বুলি কোৱা বাক্য কেনেকৈ উচ্চাৰিত হ’ল?

Verse 20

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाऽ जनार्दनः । गरुडस्थो महादेवः कस्तस्य सदृशो भुवि ॥ ४.२० ॥

শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী, পীতবস্ত্ৰধাৰী জনাৰ্দন, গৰুড়াৰূঢ় সেই মহাদেৱ—ভূমিত তেওঁৰ সদৃশ কোন আছে?

Verse 21

तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा तौ विप्रौ संहितव्रतौ । जहसतुः पश्य विष्णुं राजन्निति जजल्पतुः ॥ ४.२१ ॥

ৰাজাৰ বাক্য শুনি, সংযমব্ৰতধাৰী সেই দুজন বিপ্ৰ হাঁহি ক’লে—“হে ৰাজন, বিষ্ণুক চাওক।”

Verse 22

एवमुक्त्वा स कपिलः स्वयं विष्णुर्बभूव ह । जैगीषव्यश्च गरुडस्तत्क्षणात् समजायत ॥ ४.२२ ॥

এনেদৰে ক’তেই সেই কপিল স্বয়ং বিষ্ণু হৈ পৰিল; আৰু জৈগীষব্যো সেই ক্ষণতে গৰুড়ৰূপে প্ৰকাশ পালে।

Verse 23

ततो हाहाकृतं त्वासीत्तत्क्षणाद्राजमण्डलम् । दृष्ट्वा नारायणं देवं गरुडस्थं सनातनम् ॥ ४.२३ ॥

সেই মুহূৰ্ততে ৰাজমণ্ডলত হাহাকাৰ উঠিল; কিয়নো তেওঁলোকে গৰুড়াৰূঢ় সনাতন দেৱ নাৰায়ণক দর্শন কৰিলে।

Verse 24

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ततो राजा महायशाः । उवाच शम्यतां विप्रौ नायं विष्णुरथेदृशः ॥ ४.२४ ॥

তাৰ পিছত মহাযশস্বী ৰজাই অঞ্জলি বদ্ধ হৈ ক’লে—“হে বিপ্ৰসকল, শান্ত হওক; ই বিষ্ণু নহয়, আৰু এনে স্বৰূপো নহয়।”

Verse 25

यस्य ब्रह्मा समुत्पन्नो नाभिपङ्कजमध्यतः । तस्माच्च ब्रह्मणो रुद्रः स विष्णुः परमेश्वरः ॥ ४.२५ ॥

যাঁৰ নাভি-পদ্মৰ মধ্যৰ পৰা ব্ৰহ্মা উদ্ভৱ হ’ল আৰু সেই ব্ৰহ্মাৰ পৰা ৰুদ্ৰ উদ্ভৱ হ’ল—তেওঁৱেই বিষ্ণু, পৰমেশ্বৰ।

Verse 26

इति राजवचः श्रुत्वा तदा तौ मुनिपुङ्गवौ । चक्रतुः परमां मायां योगमायां विशेषतः ॥ ४.२६ ॥

ৰজাৰ বাক্য শুনি সেই দুজন মুনিপুঙ্গৱে তেতিয়া পৰম মায়া—বিশেষকৈ যোগমায়া—প্ৰয়োগ কৰিলে।

Verse 27

कपिलः पद्मनाभस्तु जैगीषव्यः प्रजापतिः । कमलस्थो बभौ ह्रस्वस्तस्य चाङ्के कुमारकः ॥ ४.२७ ॥

কমলাসনত স্থিত কপিল, পদ্মনাভ আৰু জৈগীষব্য প্ৰজাপতি হ্ৰস্ব ৰূপে প্ৰকাশ পালে; আৰু তেওঁৰ কোলাত এজন কুমাৰকো আছিল।

Verse 28

ददर्श राजा रक्ताक्षं कालानलसमद्युतिम् । नेत्थं भवति विश्वेशो मायैषा योगिनां सदा । सर्वव्यापी हरिः श्रीमानिति राजा जगाद ह ॥ ४.२८ ॥

ৰজাই তেওঁক ৰক্তনয়ন, প্ৰলয়াগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান ৰূপে দেখিলে। তেতিয়া ৰজা ক’লে—“বিশ্বেশ্বৰ প্ৰকৃততে এনেকুৱা নহয়; এইটো যোগীসকলৰ সদা থকা মায়া। শ্ৰীমান হৰি সৰ্বব্যাপী।”

Verse 29

ततो वाक्यावसाने तु तस्य राज्ञो हि संसदि । मशका मत्कुणा यूका भ्रमराः पक्षिणोरगाः ॥ ४.२९ ॥

ৰজাৰ সভাত বাক্য শেষ হোৱাৰ লগে লগে মশা, ছাৰপোকা, উকুন, ভ্ৰমৰ, পখী আৰু সাপ প্ৰকাশ পালে।

Verse 30

अश्वा गावो द्विपाः सिंहा व्याघ्रा गोमायवो मृगाः । अन्येऽपि पशवः कीटा ग्राम्यारण्याश्च सर्वशः । दृश्यन्ते राजभवने कोटिशो भूतधारिणि ॥ ४.३० ॥

ঘোঁৰা, গাই, হাতী, সিংহ, বাঘ, শিয়াল, হৰিণ আৰু আন পশু; লগতে কীট-পতংগ—গৃহ্য আৰু অৰণ্যচাৰী সকলো ধৰণৰ—হে ভূতধাৰিণি, ৰাজভৱনত কোটি কোটি দেখা গ’ল।

Verse 31

तं दृष्ट्वा भूतसङ्घातं राजा विस्मितमानसः । यावच्चिन्तयते किं स्यादेतदित्यवगम्य च । जैगीषव्यस्य माहात्म्यं कपिलस्य च धीमतः ॥ ४.३१ ॥

সেই জীৱসমূহৰ সমাবেশ দেখি ৰজাৰ মন বিস্ময়ে ভৰি উঠিল। তেওঁ ভাবিলে—“এইটো কি?” আৰু বুজি পোৱাৰ পাছত জৈগীষব্যৰ মাহাত্ম্য আৰু ধীমান কপিলৰ মহিমা উপলব্ধি কৰিলে।

Verse 32

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा स राजा अश्वशिरास्तदा । पप्रच्छ तावृषी भक्त्या किमिदं द्विजसत्तमौ ॥ ४.३२ ॥

তেতিয়া ৰজা অশ্বশিৰাই কৰযোৰে অঞ্জলি বেঁধি ভক্তিৰে সেই দুজন ঋষিক সুধিলে—“হে দ্বিজসত্তমদ্বয়, এইটো কি?”

Verse 33

द्विजावूचतुः । आवां पृष्टौ त्वया राजन् कथं विष्णुरिहेज्यते । प्राप्यते वा महाराज तेनिदं दर्शितं तव ॥ ४.३३ ॥

দুজন দ্বিজে ক’লে—হে ৰাজন, আপুনি আমাক সুধিছে; ইয়াত বিষ্ণুক কেনেকৈ পূজা কৰা হয়? অথবা, হে মহাৰাজ, তেওঁক কেনেকৈ লাভ কৰা যায়? সেই উদ্দেশ্যতেই এই কথা আপোনাক দেখুওৱা হৈছে।

Verse 34

सर्वज्ञस्य गुणा ह्येते ये राजंस्तव दर्शिताः । स च नारायणो देवः सर्वज्ञः कामरूपवान् ॥ ४.३४ ॥

হে ৰাজন, সৰ্বজ্ঞৰ এই গুণসমূহ নিশ্চয় আপুনিয়েই দেখুৱাইছে। আৰু সেই দেৱতা নাৰায়ণ—সৰ্বজ্ঞ আৰু ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰিব পৰা।

Verse 35

सौम्यस्तु संस्थितः क्वापि प्राप्यते मनुजैः किल । आराधनेन चैतस्य वाक्यमर्थवदिष्यते ॥ ४.३५ ॥

সেই সৌম্য (মঙ্গলময়) সত্তা ক’তবাত অৱস্থিত থাকিলেও মানুহে নিশ্চয়েই লাভ কৰিব পাৰে। আৰু তেওঁৰ আৰাধনাৰ দ্বাৰা এই বাক্য অৰ্থৱন্ত, অৰ্থাৎ অভিজ্ঞতাসিদ্ধ, হয়।

Verse 36

किन्तु सर्वशरीरस्थः परमात्मा जगत्पतिः । स्वदेहे दृश्यते भक्त्या नैकस्थानगतस्तु सः ॥ ४.३६ ॥

কিন্তু সেই পৰমাত্মা, জগত্পতি, সকলো দেহৰ ভিতৰত অৱস্থিত। ভক্তিৰ দ্বাৰা তেওঁ নিজৰ দেহতেই দৰ্শনীয় হয়; তথাপি তেওঁ কোনো এক ঠাইত সীমাবদ্ধ নহয়।

Verse 37

अतोऽर्थं दर्शितं रूपं देवस्य परमात्मनः । आवयोस्तव राजेन्द्र प्रतीतिः स्याद् यथा तव । एवं सर्वगतो विष्णुस्तव देहे जनेश्वर ॥ ४.३७ ॥

সেইবাবে পৰমাত্ম-দেৱৰ অৰ্থসহিত ৰূপ দেখুওৱা হৈছে, যাতে, হে ৰাজেন্দ্ৰ, আমাৰ আৰু আপোনাৰ মাজত আপোনাৰ যথোচিত বোধ জন্মে। এইদৰে সৰ্বব্যাপী বিষ্ণু, হে জনেশ্বৰ, আপোনাৰ দেহতো বিদ্যমান।

Verse 38

मन्त्रिणां भृत्यसङ्घस्य सुराद्या ये प्रदर्शिताः । पशवः कीटसङ्घाश्च तेऽपि विष्णुमया नृप ॥ ४.३८ ॥

হে নৃপ! মন্ত্ৰীসকল, ভৃত্যসমূহ আৰু দেৱতাদি যিসকল দেখুওৱা হৈছে—পশু আৰু কীটসমূহৰ দলো—এই সকলোও বিষ্ণুময়।

Verse 39

भावनां तु दृढां कुर्याद् यथा सर्वगतो हरिः । नान्यत् तत्सदृशं भूतमिति भावेन सेव्यते ॥ ४.३९ ॥

হৰি সৰ্বব্যাপী—এই দঢ় ভাবনা গঢ়ি তুলিব লাগে; ‘তেওঁৰ সমান আন কোনো সত্তা নাই’ এই ভাবৰে তেওঁক সেৱা-উপাসনা কৰিব লাগে।

Verse 40

एष ते ज्ञानसद्भावस्तव राजन् प्रकीर्तितः । परिपूर्णेन भावेन स्मरन् नारायणं हरिम् ॥ ४.४० ॥

হে ৰাজন! তোমাৰ বাবে জ্ঞানৰ এই সত্যভাব ঘোষণা কৰা হ’ল; পৰিপূৰ্ণ, অবিভক্ত ভাবৰে নাৰায়ণ হৰিৰ স্মৰণ কৰা।

Verse 41

परिपूर्णेन भावेन स्मर नारायणं गुरुम् । पुष्पोपहारैर्धूपैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः । ध्यानॆन सुस्थितेनाशु प्राप्यते परमेश्वरः ॥ ४.४१ ॥

পৰিপূৰ্ণ ভাবৰে গুৰুস্বরূপ নাৰায়ণক স্মৰণ কৰা। পুষ্পোপহাৰ, ধূপ, ব্ৰাহ্মণসকলক তৰ্পণ আৰু সুস্থিত ধ্যানৰ দ্বাৰা পৰমেশ্বৰ শীঘ্ৰে লাভ হয়।