Adhyaya 215: Description of the Māhātmya of Gokarṇeśvara and Jaleśvara (Śaileśvara) in the Śleṣmātaka Forest
Gokarṇeśvara–Jaleśvara-māhātmya-varṇanam
Sacred-Geography (Tīrtha-māhātmya) and Ritual-Manual (snāna–dāna–arcana prescriptions)
ৱৰাহ–পৃথিৱী সংলাপৰ ভিতৰত এই অধ্যায়ত শ্লেষ্মাটক বনস্থিত গোকৰ্ণেশ্বৰ আৰু জালেশ্বৰ (শৈলেশ্বৰ) তীৰ্থ-মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইন্দ্ৰ (শক্ৰ) আৰু দেৱতাসকলে সকলো লোকত শংকৰক বিচাৰি নাপাই শেষত শ্লেষ্মাটক বনলৈ যায়; তাত উমাক দেখা পায় আৰু এক আশ্চৰ্য হৰিণ-সদৃশ ৰূপৰ সন্মুখীন হয়। তাৰ শিং ধৰি ইন্দ্ৰ, ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুৱে ভাগ কৰে; সেই সত্তাই তেওঁলোকক তিৰস্কাৰ কৰি লোক-অনুগ্ৰহৰ বাবে শিং(সমূহ) প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। তাৰ পিছত ভাগ্মতী নদীৰ কাষৰ সঙ্গম, ঝৰণা আদি সহ পবিত্ৰ ভূগোল মানচিত্ৰিত কৰি স্নান, পূজা, দীপ-দান, পিতৃ-কৰ্ম আৰু আচাৰ-নিয়মৰ বিধান দিয়া হয়; এই আচৰণে পাপ-মল দূৰ কৰি সমাজ-ধৰ্ম স্থিৰ কৰে আৰু শুদ্ধ জল-সংৰক্ষণ, পবিত্ৰ বন ৰক্ষাৰ জৰিয়তে ধৰণী-সেৱাৰ ভাব প্ৰকাশ কৰে।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 215
Verse 1
अथ गोकरणेश्वरजलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्॥ ब्रह्मोवाच॥ ततः शक्रः सुरगणैः सह सर्वैः समेत्य च॥ बुद्धिं चकार गमने मार्गितुं यत्र शङ्करः॥
এতিয়া গোকৰ্ণেশ্বৰ আৰু জলেশ্বৰ মহিমাৰ বৰ্ণনা। ব্ৰহ্মাই ক’লে: তাৰ পাছত শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) সকলো দেৱগণক একত্ৰ কৰি, যাত্ৰা কৰিবলৈ সিদ্ধান্ত ল’লে—শংকৰ য’ত আছিল সেই স্থান সন্ধান কৰিবলৈ।
Verse 2
तत उत्थाय ते देवाः सर्व एव शिलोच्चयात्॥ विहायसा ययुः शीघ्रं तेनैव सह नन्दिना॥
তাৰ পাছত সেই দেৱতাসকল—সকলোৱে—পৰ্বতৰ শিখৰৰ পৰা উঠি, সেই নন্দীৰ সৈতে আকাশপথে অতি শীঘ্ৰে গ’ল।
Verse 3
स्वर्लोकं ब्रह्मलोकं च नागलोकं च सर्वशः ॥ बभ्रमुस्त्रिदशाः सर्वे रुद्रान्वेषणतत्पराः ॥
ৰুদ্ৰক অন্বেষণত তৎপৰ হৈ সকলো ত্ৰিদেৱে স্বৰ্গলোক, ব্ৰহ্মলোক আৰু নাগলোকত সৰ্বত্ৰ ভ্ৰমণ কৰিলে।
Verse 4
खिन्नाः क्लिष्टाश्च सुभृशं न पुनस्तत्पदं विदुः ॥ चतुःसमुद्रपर्यन्तसप्तद्वीपवतीं महीम् ॥
অতি ক্লান্ত আৰু অত্যন্ত কষ্টভোগ কৰিও তেওঁলোকে সেই স্থান নাজানিলে; চাৰি সমুদ্ৰে বেষ্টিত, সপ্তদ্বীপসমন্বিত পৃথিৱীখনো অন্বেষণ কৰিলে।
Verse 5
सशैलकाननोपेतां मार्गयद्भिर्हि तं सुरम् ॥ कन्दरेषु महाद्रीणां तुङ्गेषु शिखरेषु च ॥
সেই দেৱতাক বিচাৰি তেওঁলোকে পৰ্বত-অৰণ্যসমৃদ্ধ পৃথিৱীত ঘূৰি ফুৰিলে—মহাপৰ্বতৰ গুহাসমূহত আৰু উচ্চ শিখৰসমূহতো।
Verse 6
विततेषु निकुञ्जेषु विहारेषु च सर्वतः ॥ विचिन्वद्भिः क्षितिमिमां तृणं द्विविदलीकृतम् ॥
সৰ্বত্ৰ বিস্তৃত কুঞ্জ আৰু বিহাৰস্থলসমূহত, এই পৃথিৱীখন বিচাৰি ফুৰোঁতে, ঘাঁহো দু’ভাগে বিভক্ত হৈ পৰিল—যেন সকলো বস্তু সূক্ষ্মভাৱে চিৰুনি দিয়া হৈছে।
Verse 7
न प्रवृत्तिः क्वचिदपि शम्भोरासाद्यते सुरैः ॥ यदा निर्विण्णमनसो मार्गमाणाः सुरास्तदा ॥
দেৱতাসকলে ক’তো শম্ভুৰ কোনো চিহ্ন নাপালে; আৰু যেতিয়া মনত নিৰাশা লৈ দেৱতাসকলে অন্বেষণ কৰি থাকিল, তেতিয়া—
Verse 8
न पश्यन्ति शिवं तत्र तदेषां भयमाविशत् ॥ भीतास्ते संविदं कृत्वा सञ्चिन्त्य गुरुलाघवम् ॥
তাত তেওঁলোকে তাত শিৱক নেদেখিলে; সেয়েহে ভয় তেওঁলোকৰ অন্তৰত প্ৰৱেশ কৰিলে। ভীত হৈ তেওঁলোকে পৰস্পৰে সংবিদা কৰি, গুৰুলাঘৱ—গম্ভীৰ আৰু লঘু দিশসমূহ চিন্তা কৰিলে।
Verse 9
सम्भूयान्योऽन्यममराः मामेव शरणं ययुः ॥ तमेकाग्रेण मनसा शङ्करं लोकशङ्करम् ॥
একত্ৰিত হৈ সেই অমৰ দেৱতাসকল কেৱল মোৰেই শৰণ ল’লে—একাগ্ৰ মনৰে লোকশংকৰ, জগতৰ কল্যাণকাৰী শংকৰক অনুসন্ধান কৰিবলৈ।
Verse 10
सर्वं त्रैलोक्यमस्माभिर्विचितं वै निरन्तरम् । श्लेष्मातकवनोद्देशं स्थानं मुक्त्वा महीतले ॥
আমাৰ দ্বাৰা ত্ৰিলোকৰ সকলো অংশ নিৰন্তৰভাৱে অনুসন্ধান কৰা হ’ল; কিন্তু পৃথিৱীত এটা স্থান—শ্লেষ্মাতক বনাঞ্চলৰ সেই প্ৰদেশ—বাদ পৰিল।
Verse 11
आगच्छध्वं गमिष्यामस्तमुद्देशं सुरोत्तमाः ॥ इत्येवमुक्त्वा तैः सर्वैस्तामाशां प्रस्थिताः वयम् ॥
“আহাঁ, হে সুৰোত্তমসকল, আমি সেই প্ৰদেশলৈ যাম।” এইদৰে কৈ, আমি তেওঁলোক সকলোৰে সৈতে সেই দিশলৈ যাত্ৰা কৰিলোঁ।
Verse 12
तत्क्षणादेव सम्प्राप्ता विमानैः शीघ्रयायिभिः ॥ श्लेष्मातकवनं पुण्यं सिद्धचारणसेवितम् ॥
সেই ক্ষণতেই আমি দ্ৰুতগামী বিমানসমূহেৰে উপস্থিত হ’লোঁ—পুণ্যময় শ্লেষ্মাতক বনলৈ, য’ত সিদ্ধ আৰু চাৰণসকলে সেৱা কৰে।
Verse 13
तस्मिन्सुरमणीयानि विविधानि शुचीनि च ॥ ध्यानस्थानानि रम्याणि बहूनि गुणवन्ति च
তাত বহু অতি মনোৰম, নানা প্ৰকাৰৰ আৰু পৱিত্ৰ স্থান আছিল; ধ্যানৰ বাবেো বহু ৰমণীয় আসন আছিল, যিবোৰ উৎকৃষ্ট গুণে সমৃদ্ধ।
Verse 14
आश्रमारण्यभागेषु दरीणां विवरेषु च ॥ विभ्राजद्वनराजाकी नद्यश्च विमलोदकाः
আশ্ৰম আৰু অৰণ্যৰ অংশসমূহত, আৰু পৰ্বত-গুহাৰ ফাটলৰ ভিতৰতো, উজ্জ্বল নদীবোৰ বোৱাইছিল—যাৰ জল নিৰ্মল আৰু পৱিত্ৰ আছিল।
Verse 15
सिंहशार्दूलमहिषगोलाङ्गूलर्क्षवानरैः ॥ नादितं गजयूथैश्च मृगयूथैश्च तद्वनम्
সেই বন সিংহ, বাঘ, মহিষ, বান্দৰ, ভালুক আৰু বানৰৰ গর্জনত মুখৰিত হৈছিল; লগতে হাতীৰ দল আৰু হৰিণৰ দলেও তাত ধ্বনি তুলিছিল।
Verse 16
प्रमुखे वासवं कृत्वा विविशुस्ते सुरास्तदा ॥ विमुच्य रथयानानि पद्भिः सिद्धादिसङ्कटम्
তেতিয়া সেই দেৱতাসকলে বাসৱ (ইন্দ্ৰ)ক অগ্ৰগণ্য কৰি ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে; ৰথ-যান ত্যাগ কৰি, সিদ্ধ আদি সত্তাৰে ভিৰ কৰা অঞ্চলৰ মাজেৰে পদব্ৰজে আগবাঢ়িল।
Verse 17
कन्दरोदरकूटेषु तरूणां गहनेषु च ॥ सर्वदेवमयं रुद्रं मार्गमाणाः शनैः शनैः
গুহাৰ খাঁজ-খোঁজ আৰু শিখৰসমূহত, আৰু গছ-গছনীৰ ঘন জংঘলত, তেওঁলোকে ধীৰে ধীৰে পদে পদে ৰুদ্ৰক সন্ধান কৰিলে—যি সকলো দেৱতাৰ ময় স্বৰূপ।
Verse 18
प्रविशन्तश्च ते देवा वनॊद्देशं क्वचिच्छुभे ॥ कदलीवनसञ्च्छन्ने फुल्लपादपशोभिते
সেই দেৱতাসকল আগবাঢ়ি গৈ, কোনো এক শুভ বনাঞ্চলত প্ৰৱেশ কৰিলে—কদলী-বনৰ আৱৰণে ঢকা আৰু ফুলি উঠা বৃক্ষসমূহে শোভিত।
Verse 19
मुक्ताचूर्णनिकाशाभिर्वालुकाभिस्ततस्ततः ॥ विक्रीडमानां ददृशुः कन्यां काश्चिन्मनोरमाम्
ইয়াত-তাত, মুক্তা-চূৰ্ণ সদৃশ বালুকাৰ মাজত, তেওঁলোকে এক মনোৰম কন্যাক খেলি-ফুৰি থকা দেখিলে।
Verse 20
तत्र ते विबुधा दृष्ट्वा सर्वे मां समचोदयन् ॥ आद्योऽहं सर्वदेवानां कथमेतद्भवेदिति
তাত তেওঁক দেখি, সকলো বিবুধে মোক প্ৰেৰণা দিলে, ক’লে—“মই সকলো দেৱতাৰ মাজত অগ্ৰগণ্য; তেন্তে এইটো কেনেকৈ সম্ভৱ?”
Verse 21
मुहूर्त्तं ध्यानमास्थाय विज्ञाता सा मया तदा ॥ ध्रुवं शैलेन्द्रपुत्रीयमुमाविश्वेश्वरेश्वरि
এটি মুহূৰ্ত্তকাল ধ্যানত স্থিত হৈ, তেতিয়া মই তেওঁক চিনিলোঁ—নিশ্চয়েই তেওঁ শৈলেন্দ্ৰৰ কন্যা উমা, বিশ্বেশ্বৰ-প্ৰভুৰ ওপৰতো অধিপতি মহাদেৱী।
Verse 22
ततस्तदुच्छशिखरमारुह्य विबुधेश्वराः ॥ अधो विलोक्य ते सर्वे ददृशुस्तं सुरोत्तमम्
তাৰ পাছত দেৱেশ্বৰসকলে সেই উচ্চ শিখৰত আৰোহণ কৰিলে; তললৈ চাই, তেওঁলোকে সকলোৱে দেৱসকলৰ মাজৰ সেই শ্ৰেষ্ঠজনক দেখিলে।
Verse 23
मध्ये मृगसमूहस्य गोप्तारमिव संस्थितम् ॥ एकशृङ्गैकचरणं तप्तहाटकवर्चसम् ॥
হৰিণৰ দলৰ মাজত সি যেন ৰক্ষক হৈ থিয় আছিল। এক শিং আৰু এক পা থকা সেই জীৱ তপ্ত সোনাৰ বর্মৰ দৰে দীপ্তিময় আছিল।
Verse 24
चारुवक्त्राक्षिदशनं पृष्ठतः शुक्लबिन्दुभिः ॥ शुक्लेनोदरभागेन राजतैरुपशोभितम् ॥
তাৰ মুখ, চকু আৰু দাঁত মনোমোহা আছিল। পিঠিত শ্বেত বিন্দু আছিল, আৰু উদৰৰ অংশ শ্বেত-ৰূপালী হৈ সুন্দৰভাৱে অলংকৃত আছিল।
Verse 25
पीनोन्नतकटीस्कन्धं निमग्नांसशिरोधरम् ॥ बिम्बोष्ठं ताम्रजिह्वास्यं दंष्ट्राङ्कुरविराजितम् ॥
তাৰ কঁকাল আৰু কাঁধ ভৰপূৰ আৰু উঁচু আছিল; গল আৰু মূৰ কাঁধৰ মাজত নিমগ্ন যেন লাগিছিল। বিম্বফল সদৃশ ওঁঠ, তাম্ৰবৰ্ণ জিভা, আৰু অঙ্কুৰিত দন্তৰ দীপ্তিত সি উজ্জ্বল আছিল।
Verse 26
तं दृष्ट्वा विबुधाः सर्वे शिखरात्प्रतिधाविताः ॥ सर्वोद्यामेन तरसा तं मृगेन्द्रजिघृक्षवः ॥
তাক দেখি সকলো দেৱতা শিখৰৰ পৰা তললৈ দৌৰি আহিল। সম্পূৰ্ণ প্ৰচেষ্টা আৰু মহা বেগেৰে তেওঁলোকে সেই মৃগেন্দ্ৰক ধৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 27
शृङ्गाग्रं प्रथमं धृत्वा गृहीत्वा वज्रपाणिना ॥ मध्यं मया तस्य तदा गृहीतं प्रणतात्मना ॥
প্ৰথমে বজ্ৰধাৰীজনে তাৰ শিঙৰ আগ ধৰি ল’লে। তাৰ পিছত মই, বিনীতচিত্তে, সেই সময়ত তাৰ মধ্যভাগ ধৰি ল’লোঁ।
Verse 28
शक्रस्याग्रं स्थितं हस्ते मध्यं हस्ते मम स्थितम् ॥ विष्णोर्मूलं स्थितं हस्ते प्रविभक्तं त्रिधागतम् ॥
শক্ৰৰ হাতত আগভাগ স্থিত থাকিল; মোৰ হাতত মধ্যভাগ স্থিত থাকিল; বিষ্ণুৰ হাতত মূলভাগ স্থিত থাকিল—এইদৰে ই তিন ভাগত বিভক্ত হৈ ত্ৰিধা হ’ল।
Verse 29
शृङ्गस्यैव गृहीतस्य त्रिधास्माकं मृगाधिपः ॥ विषाणरहितस्तस्य प्रणष्टः पुनरत्र वै ॥
যেতিয়া কেৱল স্নেংটোৱেই আমাৰ দ্বাৰা তিন ভাগত ধৰা হ’ল, তেতিয়া সেই মৃগাধিপতি—স্নেংবিহীন হৈ—এই স্থানৰ পৰা পুনৰ অন্তৰ্হিত হ’ল।
Verse 30
अन्तर्हितोऽन्तरिक्षस्थः प्रोवाचास्मानुपालभन् ॥ भो भो देवा मया यूयं वच्यमानानवाप्स्यथ ॥
অন্তৰ্হিত হৈ, অন্তৰিক্ষত স্থিত থাকি, সি আমাক তিৰস্কাৰ কৰি ক’লে: “হো হো, দেৱসকল! মই যি কওঁ, তোমালোক তেনে অৱস্থাত তাক লাভ নকৰিবা।”
Verse 31
सशरीरोऽहं युष्माभिर्वशाप्तः प्रगतस्त्वितः ॥ शृङ्गमात्रेण सन्तुष्टा भवन्तस्तेन वञ्चिताः ॥
“মই সশৰীৰে তোমালোকৰ বশৰ পৰা পলাই এইঠাইৰ পৰা গ’লোঁ; তোমালোক কেৱল স্নেংটোৱাত সন্তুষ্ট হৈ, তাৰ দ্বাৰাই প্ৰতাৰিত হ’লা।”
Verse 32
यद्यहं सशरीरः स्यां गृहीत्वा स्थापितोऽभवम् ॥ तदा चतुष्पात्सकलो धर्मः स्यात्प्रतिपादितः ॥
“যদি মই সশৰীৰে ধৰা পৰি স্থাপন কৰা হ’লোঁহেঁতেন, তেন্তে চাৰিপদে স্থিত সমগ্ৰ ধৰ্ম সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হ’লহেঁতেন।”
Verse 33
कामं शृङ्गाणि मेऽत्रैव श्लेष्मात्मकवनेऽमराः ॥ न्यायतः स्थापयिष्यध्वं लोकानुग्रहकाम्यया ॥
মোৰ শিঙ দুটা ইয়াতেই, এই শ্লেষ্মাত্মক বনতে, থাকক। হে অমৰসকল, লোককল্যাণৰ অভিপ্ৰায়ে ন্যায়সঙ্গত বিধি অনুসাৰে সিহঁতক স্থাপন কৰা।
Verse 34
अत्रापि महती व्युष्टिर्भविष्यति न संशयः ॥ पुण्यक्षेत्रे सुमहति मत्प्रभावानुभाविते ॥
ইয়াতো নিশ্চয়েই মহা সমৃদ্ধি হ’ব; সন্দেহ নাই। মোৰ প্ৰভাৱৰ অনুভৱে দীপ্ত এই অতি মহান পুণ্যক্ষেত্ৰত।
Verse 35
यावन्ति भुवि तीर्थानि ह्यासमुद्रसरांसि च ॥ क्षेत्रेऽस्मिंस्तानि तीर्थानि चागमिष्यन्ति मत्कृते ॥
পৃথিৱীত যিমান তীৰ্থ আছে, আৰু সাগৰলৈকে থকা সৰোবৰ আৰু জলাশয়সমূহো—সেই সকলো তীৰ্থ মোৰ কাৰণে এই ক্ষেত্ৰলৈ আহি উপস্থিত হ’ব।
Verse 36
अहं पुनः शैलपतेः पादे हिमवतः शुभे ॥ नेपालाख्ये समुत्पत्स्ये स्वयमेव महीतलात् ॥
আৰু মই পুনৰ, পৰ্বতৰ অধিপতি হিমৱতৰ শুভ পদদেশত, ‘নেপাল’ নামে ঠাইত, পৃথিৱীৰ তলৰ পৰা স্বয়ং উদ্ভৱ হ’ম।
Verse 37
तत्र नागह्रदे घोरे स्थास्याम्यन्तर्जले ह्यहम् ॥ त्रिंशद्वर्षसहस्राणि सर्वभूतहिते रतः ॥
তাত, নাগসকলৰ ভয়ংকৰ হ্ৰদত, মই পানীৰ ভিতৰতে থাকিম। ত্ৰিশ হাজাৰ বছৰ ধৰি, সকলো জীৱৰ হিতত নিবিষ্ট হৈ।
Verse 38
यदा वृष्णिकुलोत्पन्नः कृष्णचक्रेण पर्वतान् ॥ पाटयित्वेन्द्रवचनाद्दानवान्निहनिष्यति ॥
যেতিয়া বৃষ্ণিকুলত জন্ম লোৱা জনে কৃষ্ণৰ চক্ৰেৰে পৰ্বতসমূহ চিৰি পেলাব আৰু ইন্দ্ৰৰ আদেশ অনুসাৰে দানৱসকলক নিধন কৰিব।
Verse 39
तदा स देशो भविता सर्वम्लेच्छैरधिष्ठितः ॥ ततोऽन्ये सूर्यवंशीया क्षत्रियास्तान्निहत्य च ॥
তেতিয়া সেই দেশ সম্পূৰ্ণৰূপে ম্লেচ্ছসকলৰ অধিষ্ঠানত পৰিণত হ’ব; তাৰ পাছত সূৰ্যবংশীয় অন্য ক্ষত্ৰিয়সকলে তেওঁলোকক বধ কৰি নিধন কৰিব।
Verse 40
ततो जनपदस्तत्र भविष्यति महांस्तदा ॥ स्फीतो ब्राह्मणभूयिष्ठसर्ववर्णाश्रमैर्युतः ॥
তাৰ পাছত তাত এক মহান জনপদ উদ্ভৱ হ’ব—সমৃদ্ধ—ব্ৰাহ্মণবহুল আৰু সকলো বৰ্ণ-আশ্ৰমেৰে সংযুক্ত।
Verse 41
वसिष्यन्ति च तं देशं ब्राह्मणैः संप्रवर्त्तितान् ॥ धर्मान्संस्थापयिष्यन्ति राज्यं प्राप्स्यन्ति शाश्वतम् ॥
আৰু তেওঁলোকে সেই দেশত বাস কৰিব, ব্ৰাহ্মণসকলে প্ৰৱৰ্তিত আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ দ্বাৰা পথপ্ৰদৰ্শিত হৈ; তেওঁলোকে ধৰ্মসমূহ স্থাপন কৰিব আৰু চিৰস্থায়ী ৰাজ্য লাভ কৰিব।
Verse 42
ततो लिङ्गार्च्चनं तत्र प्रतिष्ठास्यन्ति पार्थिवाः ॥ क्षत्रियाः सूर्यवंशीया शून्ये लप्स्यन्ति मां नृपाः ॥
তাৰ পাছত তাত পাৰ্থিৱ নৃপসকলে লিঙ্গাৰ্চনা প্ৰতিষ্ঠা কৰিব; সূৰ্যবংশীয় ক্ষত্ৰিয় নৃপসকলে—যেতিয়া স্থান শূন্য হ’ব—মোক (মোৰ সান্নিধ্য/অনুগ্রহ) লাভ কৰিব।
Verse 43
सम्यक्प्रवृत्ता राजानो भविष्यन्त्यायतौ स्थिताः ॥ एवं सम्यक्स्थिते तस्मिन्देशे पौरजने तथा
যেতিয়া ৰজাসকল সুশৃঙ্খলভাৱে ধৰ্মাচৰণত সুদৃঢ়ভাৱে স্থিত থাকে, আৰু সেই দেশ আৰু তাৰ নগৰবাসীও তেনেদৰে সঠিক বিধানত স্থিৰ হয়—
Verse 44
तत्र मामर्च्छयिष्यंति सर्वभूतानि सर्वदा ॥ तत्राहं यैः सकृद्दृष्टो विधिवद्वंदितस्तु यैः
তাত সকলো জীৱ সদায় মোক আৰাধনা কৰিব। আৰু তাত যিসকলে মোক একেবাৰো দৰ্শন কৰিছে, আৰু যিসকলে বিধি অনুসাৰে মোক বন্দনা কৰিছে—
Verse 45
गत्वा शिवपुरं ते मां द्रक्ष्यंते दग्धकिल्बिषाः ॥ उत्तरेण तु गङ्गाया दक्षिणे चाश्विनीमुखात्
শিৱপুৰলৈ গৈ তেওঁলোকে মোক দৰ্শন কৰিব, তেওঁলোকৰ পাপ-দোষ দগ্ধ হৈ নাশ হ’ব। ই গঙ্গাৰ উত্তৰে আৰু অশ্বিনী-মুখৰ দক্ষিণে অৱস্থিত—
Verse 46
भागीरथ्याः शतगुणं पवित्रं तज्जलं स्मृतम् ॥ तत्र स्नात्वा हरेर्लोकानुपस्पृश्य दिवसपतेः
সেই জলক ভাগীৰথীৰ তুলনাত শতগুণ অধিক পবিত্ৰ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। তাত স্নান কৰি আৰু বিধি অনুসাৰে জল-স্পৰ্শ ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি, মানুহে হৰিৰ লোক আৰু দিবসপতি (সূৰ্য)ৰ লোক লাভ কৰে—
Verse 47
मुक्त्वा देहं नरा यांति मम लोकं न संशयः ॥ अपि दुष्कृतकर्माणः क्षेत्रेऽस्मिन्निवसन्ति ये
দেহ ত্যাগ কৰি মানুহ মোৰ লোকলৈ যায়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। আনকি যিসকলৰ কৰ্ম দুষ্কৃত, যদি তেওঁলোকে এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত বাস কৰে—
Verse 48
नियतं पुरुहूतस्य श्रिताः स्थाने वसन्ति ते ॥ देवदानवगन्धर्वाः सिद्धविद्याधरोरगाः
তেওঁলোকে পুৰুহূত (ইন্দ্ৰ)ৰ স্থাপিত ধামত নিশ্চিত আশ্ৰয় লৈ তাতেই বাস কৰে। দেৱ, দানৱ, গন্ধৰ্ব, সিদ্ধ, বিদ্যাধৰ আৰু নাগ আদি—
Verse 49
मुनयोऽप्सरसो यक्षाः मोहिताः मम मायया ॥ तद्वै गुह्यं न जानंति यत्र सन्निहितो ह्यहम्
মুনি, অপ্সৰা আৰু যক্ষ—মোৰ মায়াৰে মোহিত হৈ—সেই গুহ্য কথা নাজানে: য’ত মই নিশ্চয় সন্নিহিত আছোঁ সেই স্থান।
Verse 50
तपस्तपोधनानां च सिद्धक्षेत्रं हि तत्कृतम् ॥ प्रभासाच्च प्रयागाच्च नैमिषात्पुष्करादपि
তপস্বী আৰু তপোধনসকলৰ বাবে ই নিশ্চয় সিদ্ধ-ক্ষেত্ৰ ৰূপে নিৰ্মিত। প্ৰভাস, প্ৰয়াগ, নৈমিষ আৰু পুষ্কৰৰ তুলনাতো অধিক—
Verse 51
कुरुक्षेत्रादपि बुधाः क्षेत्रमेतद्विशिष्यते ॥ श्वशुरो मे स्थितो यत्र हिमवान् भूधरेश्वरः
হে বুধজন, কুৰুক্ষেত্ৰৰ তুলনাতো এই ক্ষেত্ৰ অধিক বিশিষ্ট বুলি গণ্য। কিয়নো য’ত হিমৱান—পৰ্বতৰ অধিপতি—মোৰ শ্বশুৰ—অৱস্থিত।
Verse 52
प्रभवन्ति यतः सर्वा गङ्गाद्याः सरितां वराः ॥ तस्मिन्क्षेत्रवरे पुण्ये पुण्याः सर्वाः सरिद्वराः
সেই স্থানৰ পৰা গঙ্গা আদি সকলো শ্ৰেষ্ঠ নদী উদ্ভৱ হয়। সেই সৰ্বোত্তম পুণ্য ক্ষেত্ৰত সকলো উৎকৃষ্ট নদী পবিত্ৰ।
Verse 53
सर्वे प्रस्रवणाः पुण्याः सर्वे पुण्याः शिलोच्चयाः ॥ आश्रमस्तत्र भविता सिद्धचारणसेवितः
তাত থকা সকলো ঝৰ্ণাই পুণ্যদায়ক; সকলো শিলাময় উচ্চভূমিও পুণ্যদায়ক। তাত সিদ্ধ আৰু চাৰণসকলৰ সেৱিত এক আশ্ৰম স্থাপিত হ’ব।
Verse 54
शैलेश्वर इति ख्यातः शरीरं यत्र मे स्थितम् ॥ स्रवन्तीनां वरा पुण्या वाग्मती पर्वतोत्तमात्
ই ‘শৈলেশ্বৰ’ নামে খ্যাত, য’ত মোৰ দেহ স্থাপিত। নদীসমূহৰ মাজত ধন্য পুণ্যময় বাগমতী সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ, যি উত্তম পৰ্বতৰ পৰা প্ৰবাহিত হয়।
Verse 55
पानावगाहनात्तस्यास्तारयेत्सप्त वै कुलान् ॥ लोकपालस्तु चरति तीर्थख्यातिं च तत्स्वयम्
তাৰ জল পান কৰি আৰু তাত অৱগাহন (স্নান) কৰিলে সাতটা কুল উদ্ধাৰ হয় বুলি কোৱা হয়। লোকপাল স্বয়ং তাত বিচৰণ কৰে, আৰু সেই স্থান নিজে নিজেই তীৰ্থৰূপে খ্যাতি লাভ কৰে।
Verse 56
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति मृतास्ते त्वपुनर्भवाः ॥ स्नात्वा स्नात्वा तु ये तत्र नित्यमभ्यर्चयन्ति माम्
তাত স্নান কৰি মৃতসকলে স্বৰ্গলৈ যায় আৰু পুনৰ জন্ম নলয় বুলি কোৱা হয়। আৰু যিসকলে তাত বাৰে বাৰে স্নান কৰি সদায় মোক পূজা-অৰ্চনা কৰে—
Verse 57
उद्धराम्यहमेतान्वै प्रीतः संसारसागरात् ॥ यस्तस्य वारिणा पूर्णमेकं च घटमुद्धरेत्
মই প্ৰসন্ন হৈ তেওঁলোকক সংসাৰ-সাগৰৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰোঁ। যিয়ে তাৰ পানীৰে পূৰ্ণ এটা ঘটো উঠাই আনে—
Verse 58
स्नापनार्थे मम शुचिः श्रद्धधानोऽनसूयकः ॥ वेदवेदाङ्गविदुषा श्रोत्रियेण विशेषतः
মোক স্নান কৰাবলৈ উপাসক শুচি, শ্ৰদ্ধাৱান আৰু অনসূয়াহীন হওক। বিশেষকৈ বেদ আৰু বেদাঙ্গত নিপুণ শ্ৰোত্ৰিয় দ্বিজে এই কাৰ্য সম্পন্ন কৰিব।
Verse 59
आहृतस्याग्निहोत्रस्य यत्फलं तस्य तद्भवेत् ॥ तस्यास्तीरे जलोद्भेदं मन्मूलादभिनिःसृतम्
যথাবিধি সম্পন্ন কৰা অগ্নিহোত্ৰৰ যি ফল, এই কৰ্মৰ দ্বাৰাও সেই একে ফল লাভ হয়। তাৰ তীৰত মোৰ মূলৰ পৰা উদ্গত জল-উদ্ভেদ, পানীৰ উচ্ছ্বাস দেখা যায়।
Verse 60
मृगशृङ्गोदकं नाम नित्यं मुनिजनप्रियम् ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत उपस्पृश्य समाहितः
ইয়াক ‘মৃগশৃঙ্গোদক’ বুলি কোৱা হয়, যি সদায় মুনিজনৰ প্ৰিয়। তাত উপস্পৰ্শ (শুদ্ধিকৰ স্পৰ্শ) কৰি, মন একাগ্ৰ কৰি, অভিষেক-স্নান কৰিব লাগে।
Verse 61
यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ तीर्थं पञ्चनदं प्राप्य पुण्यं ब्रह्मर्षिसेवितम्
জীৱনভৰ কৰা পাপ সেই ক্ষণতেই নাশ হয়। পঞ্চনদ নামৰ তীৰ্থত উপনীত হৈ—যি পুণ্যময় আৰু ব্ৰহ্মর্ষিসকলৰ দ্বাৰা সেৱিত—
Verse 62
अग्निष्टोमफलं तत्र स्नातमात्रः प्रपद्यते ॥ षष्टिं धेनुसहस्राणि यानि रक्षन्ति वाग्मतीम्
তাত কেৱল স্নান কৰিলেই অগ্নিষ্টোম যজ্ঞৰ ফল লাভ হয়। বাগ্মতীক ৰক্ষা কৰা ষাঠি হাজাৰ গাই—
Verse 63
न तां पापाः कृतघ्नो वा कदाचित्प्राप्नुयान्नरः॥ शुचयः श्रद्धधानाश्च सत्यसंधाश्च ये नराः॥
পাপী বা কৃতঘ্ন মানুহে কেতিয়াও সেই ফল লাভ নকৰক। কিন্তু যিসকল মানুহ শুচি, শ্ৰদ্ধাশীল আৰু সত্য-সংকল্পত অটল, তেওঁলোকেই তাৰ যোগ্য।
Verse 64
वाग्मत्याः सलिले स्नात्वा ये मां पश्यन्ति संस्कृताः॥ तेषां शान्तिर्भवेन्नित्यं पुरुषाणां न संशयः॥
যিসকলে বাগমতীৰ জলে স্নান কৰি, বিধিমতে সংস্কৃত হৈ, মোক দৰ্শন কৰে—সেই পুৰুষসকলে সদায় শান্তি লাভ কৰে; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 65
मत्प्रभावात्तु स्नातस्य सर्वं नश्यति किल्बिषम्॥ ईतयः समुदीर्णाश्च प्रशमं यान्ति सर्वशः॥
কিন্তু মোৰ প্ৰভাৱত স্নান কৰা জনৰ সকলো পাপ নিশ্চয় নাশ হয়; আৰু উদ্ভূত দুঃখ-কষ্টসমূহ সকলোফালে প্ৰশমলৈ গৈ সম্পূৰ্ণ শান্ত হয়।
Verse 66
तत्र तत्र फलं दद्याद्राजसूयाश्वमेधयोः॥ योजनाभ्यन्तरं क्षेत्रं समन्तात्सर्वतोदिशम्॥
সেই স্থানে ৰাজসূয় আৰু অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল দান হয়। সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ চাৰিওফালে সকলো দিশে এক যোজন পৰ্যন্ত বিস্তৃত।
Verse 67
मूलक्षेत्रं तु विज्ञेयं रुद्रेणाधिष्ठितं स्वयम्॥ तत्र पूर्वोत्तरे पार्श्वे वासुकिर्नाम नागराट्॥
মূল ক্ষেত্ৰ বুলি জানিবা—সেই ক্ষেত্ৰত স্বয়ং ৰুদ্ৰে অধিষ্ঠান কৰে। তাত উত্তৰ-পূৰ্ব দিশৰ পাৰ্শ্বত বাসুকি নামৰ নাগৰাজ আছে।
Verse 68
वृतो नागसहस्रैस्तु द्वारि तिष्ठति मे सदा॥ स विघ्नं कुरुते नृणां तत्क्षेत्रं विशतां सदा॥
সহস্ৰ সহস্ৰ নাগেৰে বেষ্টিত হৈ সি সদায় মোৰ দ্বাৰত থিয় হৈ থাকে। এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰিব খোজা মানুহসকলৰ বাবে সি সদায় বাধা-বিঘ্ন সৃষ্টি কৰে।
Verse 69
प्रथमं स नमस्कार्यस्ततोऽहं तदनन्तरम्॥ अनेन विधिना पुंसामविघ्नं विशतां भवेत्॥
প্ৰথমে তাক নমস্কাৰ কৰিব লাগে, তাৰ পিছত তদনন্তৰ মই নমস্কাৰযোগ্য। এই বিধি অনুসৰি প্ৰৱেশ কৰা পুৰুষসকলৰ প্ৰৱেশ অবিঘ্ন হয়।
Verse 70
वन्दते परया भक्त्या यो मां तत्र नरः सदा॥ पृथिव्यां स भवेद्राजा सर्वलोकनमस्कृतः॥
যি নৰ তাত সদায় পৰম ভক্তিৰে মোক বন্দনা কৰে, সি পৃথিৱীত ৰজা হয় আৰু সকলো লোকৰ দ্বাৰা নমস্কৃত হয়।
Verse 71
गन्धैर्माल्यैश्च मे मूर्त्तिमभ्यर्च्चयति यो नरः॥ उत्पत्स्यते स देवेṣu तुषितेषु न संशयः॥
যি নৰ গন্ধ আৰু মাল্যৰে মোৰ মূৰ্ত্তিৰ অভ্যৰ্চনা কৰে, সি তুষিত নাম সন্তুষ্ট দেৱসকলৰ মাজত জন্ম লয়; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 72
गीतवादित्रनृत्यैस्तु स्तुतिभिर्जागरेण वा॥ ये मे कुर्वन्ति सेवां वै मत्संस्थास्ते भवन्ति हि॥
গীত, বাদ্য, নৃত্য, স্তুতি বা জাগৰণৰ দ্বাৰা যিসকলে মোৰ সেৱা কৰে, তেওঁলোক নিশ্চয়েই মোৰ সান্নিধ্যত স্থিত হয়।
Verse 73
दध्ना क्षीरेण मधुना सर्पिषा सलिलेन वा ॥ स्नापनं ये प्रयच्छन्ति ते तरन्ति जरान्तकौ ॥
যিসকলে দধি, ক্ষীৰ, মধু, ঘৃত বা কেৱল জলৰ দ্বাৰা স্নাপন-সেৱা আগবঢ়ায়, তেওঁলোকে জৰা আৰু মৃত্যুৰ সীমা অতিক্ৰম কৰে বুলি কোৱা হয়।
Verse 74
यः श्राद्धे भोजनं दद्याद्विप्रेभ्यः श्रद्धयान्वितः ॥ सोऽमृताशी भवेनूनं त्रिदिवे सुरपूजितः ॥
যি কোনো ব্যক্তি শ্ৰাদ্ধত শ্ৰদ্ধাসহ ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন দান কৰে, সি নিশ্চয় অমৃতভোজী হয় আৰু ত্ৰিদিৱত দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা পূজিত হয়।
Verse 75
व्रतोपवासैर्होमैर्वा नैवेद्यैश्चारुभिस्तथा ॥ यजन्ते ब्राह्मणा ये मां परया श्रद्धयान्विताः ॥
যিসকল ব্ৰাহ্মণে পৰম শ্ৰদ্ধাসহ মোক ব্ৰত-উপবাসে, হোমে, আৰু নৈবেদ্য তথা চাৰু (পকোৱা আহুতি) আদি অৰ্পণে পূজা কৰে, তেওঁলোকে এই অনুশাসনসমূহৰ দ্বাৰাই উপাসনা সম্পন্ন কৰে।
Verse 76
षष्टिवर्षसहस्राणि चोषित्वा दिवि ते ततः ॥ ऐश्वर्यं प्रतिपद्यन्ते मर्त्यलोके पुनः पुनः ॥
তেওঁলোকে ষাঠি হাজাৰ বছৰ স্বৰ্গত বাস কৰি, তাৰ পাছত মর্ত্যলোকে পুনঃ পুনঃ ঐশ্বৰ্য আৰু সমৃদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 77
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रः स्त्री वापि सङ्गताः ॥ शैलेश्वरं तु तत्स्थानं भक्तितः समुपासते ॥
ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য, শূদ্ৰ আৰু স্ত্ৰীসকল—সকলোৱে একেলগে সমবেত হৈ—ভক্তিভাৱে শৈলেশ্বৰ আৰু সেই পবিত্ৰ ধামক উপাসনা কৰে।
Verse 78
मत्पार्षदास्ते जायन्ते सततं सहिताः सुरैः ॥ शैलेश्वरं परं गुह्यं गतिः शैलेश्वरः परा ॥ शैलेश्वरात्परं क्षेत्रं न क्वचिद्भुवि विद्यते ॥
তেওঁলোক সদায় মোৰ পাৰ্ষদ (সহচৰ-সেৱক) ৰূপে জন্ম লয়, দেৱতাসকলৰ সৈতে। শৈলেশ্বৰ পৰম গোপন তত্ত্ব; শৈলেশ্বৰেই পৰম গতি। পৃথিৱীত শৈলেশ্বৰাত্ উত্তম কোনো ক্ষেত্ৰ ক’তাও নাই।
Verse 79
ब्रह्महा गुरुहा गोग्नः स्पृष्टो वै सर्वपातकैः ॥ क्षेत्रमेतदनुप्राप्य निर्मलो जायते नरः ॥
ব্ৰাহ্মণহন্তা, গুৰুহন্তা, গোহন্তা, বা সকলো মহাপাতকে স্পৰ্শিত লোকেও—এই ক্ষেত্ৰত উপস্থিত হ’লে মানুহ নিৰ্মল হৈ উঠে।
Verse 80
विविधान्यत्र तीर्थानि सन्ति पुण्यानि देवताः ॥ येषान्तोयैर्नरः स्पृष्टः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
ইয়াত নানা তীৰ্থ আছে আৰু পুণ্যময় দেৱতাসকলো আছে। সিহঁতৰ জলত যিজন মানুহ স্পৰ্শিত (স্নাত) হয়, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 81
तत्र स्नात्वा शुचिर्दान्तः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ॥ विमुक्तः किल्बिषैः सर्वैः सर्वमेव फलं लभेत् ॥
তাত স্নান কৰি, শুচি, দান্ত, সত্যসন্ধ আৰু জিতেন্দ্ৰিয় হৈ—সকলো কিল্বিষ (দোষ)ৰ পৰা মুক্ত—মানুহে সম্পূৰ্ণ ফল লাভ কৰে।
Verse 82
अनाशकं व्रजेद्यस्तु दक्षिणेन महात्मनः ॥ शैलेश्वरस्य पुरुषः स गच्छेत्परमां गतिम् ॥
কিন্তু যিজন মানুহ মহাত্মা শৈলেশ্বৰৰ দক্ষিণ দিশত থকা অনাশকলৈ যায়, সি পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 83
भृगुप्रपतनं कृत्वा कामक्रोधविवर्जितः॥ विमानॆन दिवं गच्छेद्धृतः सोऽप्सरसाङ्गनैः॥
ভৃগু-প্ৰপতন নামক ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি, কাম আৰু ক্ৰোধৰ পৰা মুক্ত হৈ, অপ্সৰাসকলৰ দলে বহন কৰা দিব্য বিমানত আৰোহি স্বৰ্গলৈ গমন কৰে।
Verse 84
भृगुमूले परं तीर्थं ब्रह्मणा निर्मितं स्वयम्॥ ब्रह्मोद्भेदेति विख्यातं तस्यापि शृणु यत्फलम्॥
ভৃগুৰ মূলস্থানত এক পৰম তীৰ্থ আছে, যি ব্ৰহ্মাই নিজে নিৰ্মাণ কৰিছিল; সেয়া ‘ব্ৰহ্মোদ্ভেদ’ নামে খ্যাত। সেই তীৰ্থৰ ফল (পুণ্য)ও শুনা।
Verse 85
संवत्सरं तु यस्तत्र स्नास्यंस्तु नियतेन्द्रियः॥ स ब्रह्मलोके विरजे गच्छेन्नास्त्यत्र संशयः॥
যি জনে ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰি তাত সম্পূৰ্ণ এক বছৰ স্নান কৰে, সি নিৰ্মল ব্ৰহ্মলোকলৈ গমন কৰে—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 86
तत्र गोरक्षकं नाम गोवृषः पदविक्षतम्॥ दृष्ट्वा च तानि हि पुमान् गोसहस्रफलं लभेत्॥
তাত ‘গোৰক্ষক’ নামৰ এক গোৱৃষ আছে, যাৰ খুৰৰ পদচিহ্ন স্পষ্ট দেখা যায়। সেই চিহ্নসমূহ দেখিলেই মানুহে হাজাৰ গাই দানৰ সমান পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 87
गौर्यास्तु शिखरं तत्र गच्छेत्सिद्धनिषेवितम्॥ यत्र सन्निहिता नित्यं पार्वती शिखरप्रिया॥
তাত গৌৰীৰ শিখৰলৈ গমন কৰা উচিত, যি সিদ্ধসকলে সেৱা কৰে; য’ত পৰ্বতশিখৰপ্ৰিয়া পাৰ্বতী সদায় সন্নিহিতা বুলি কোৱা হয়।
Verse 88
लोकमाता भगवती लोकरक्षार्थमुद्यता॥ तस्याः सालोक्यमायाति दृष्ट्वा स्पृष्ट्वाभिवाद्य च॥
লোকমাতা ভগৱতী, লোকৰ ৰক্ষাৰ বাবে সদা উদ্যত। তেঁওক দেখা, স্পৰ্শ কৰা আৰু ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰিলে মানুহে তেঁওৰ লোকত (সালোক্য) বাস লাভ কৰে।
Verse 89
त्यजते पतितुं तस्या अधस्ताद्वाग्मतीतटे॥ उमालोकं व्रजेदाशु विमानॆन विहायसा॥
তেঁওৰ তলত, বাগমতী নদীৰ তীৰত, পতনৰ দিশলৈ ঢলি পৰাৰ প্ৰবৃত্তি ত্যাগ হয়। তাৰ পাছত আকাশপথে দিৱ্য বিমানত শীঘ্ৰে উমাৰ লোকলৈ গমন কৰে।
Verse 90
तीर्थं पञ्चनदं प्राप्य पुण्यं ब्रह्मर्षिसेवितम्॥ अग्निहोत्रफलं तत्र स्नानमात्रेण लभ्यते॥
পঞ্চনদ নামৰ তীৰ্থত উপস্থিত হৈ—যি পবিত্ৰ আৰু ব্ৰহ্মর্ষিসকলে সেৱিত—তাত কেৱল স্নান কৰিলেই অগ্নিহোত্ৰৰ ফল লাভ হয়।
Verse 91
नकुलोहेन मतिमान्स्नापयेत्प्रयतात्मवान्॥ जातिस्मरः स तु भवेत्सिध्यते चास्य मानसम्॥
বুদ্ধিমান আৰু সংযমী ব্যক্তিয়ে যত্নসহ ‘নকুলাহ’ জলৰে স্নান কৰিব লাগে। তেতিয়া তেওঁ জাতিস্মৰ হয়, অৰ্থাৎ পূৰ্বজন্ম স্মৰণ কৰে, আৰু তেওঁৰ মানসিক উদ্দেশ্য সিদ্ধ হয়।
Verse 92
तस्यैवोत्तरत्तस्तीर्थमपरं सिद्धसेवितम्॥ नाम्ना प्रान्तकपानीयं गुह्यं गुह्यकरक्षितम्॥
তাৰেই উত্তৰত আন এটা তীৰ্থ আছে, যি সিদ্ধসকলে সেৱা কৰে। নাম ‘প্ৰান্তক-পানীয়’—গুপ্ত, আৰু গুহ্যকসকলে গোপনে ৰক্ষা কৰা।
Verse 93
संवत्सरं यस्तु पूर्णं तत्र स्नायान्नरः सदा ॥ गुह्यकः स भवेदाशु रुद्रस्यानुचरः सुधीः ॥
যি নৰ তাত সম্পূৰ্ণ এক সংৱৎসৰ সদায় স্নান কৰে, সি শীঘ্ৰে গুহ্যক হয় আৰু বুদ্ধিমান হৈ ৰুদ্ৰৰ গণৰ অনুচৰ হয়।
Verse 94
देव्याः शिखरवासिन्या ज्ञेयं पूर्वोत्तरेण वै ॥ दक्षिणेन तु वाग्मत्याः प्रसृतं कन्दरॊदरात् ॥
শিখৰত বাস কৰা দেৱীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত স্থানটো উত্তৰ-পূৰ্ব দিশে বুলি জানিব লাগে; আৰু দক্ষিণ দিশে গুহাৰ অন্তৰ্ভাগৰ পৰা ওলাই অহা বাগমতী নদী প্ৰস্ৰৱিত হয়।
Verse 95
तीर्थं ब्रह्मोदयम् नाम पुण्यं पापप्रणाशनम् ॥ तत्र गत्वा जलं स्पृष्ट्वा स्नात्वा चाभ्युक्श्य मानवः ॥
‘ব্ৰহ্মোদয়’ নামে এটা পবিত্ৰ তীৰ্থ আছে, যি মঙ্গলময় আৰু পাপনাশক। তাত গৈ মানুহে জল স্পৰ্শ কৰি, স্নান কৰি আৰু সেই জল নিজ গাত ছিটাই—
Verse 96
मृत्युलोकं न पश्येत्स कृच्छ्रेषु च न सीदति ॥ गत्वा सुन्दरिकातीर्थं विधिना तीर्थमादिमम् ॥
—সি মৃত্যুলোক নেদেখে আৰু কষ্টকালত নপৰে; বিধি অনুসাৰে সুন্দৰিকা-তীৰ্থ, আদ্য তীৰ্থলৈ গৈ।
Verse 97
तत्र स्नात्वा भवेत् तोये रूपवानुत्तमद्युतिः ॥ त्रिसन्ध्यं तत्र गच्छेत् तु पूर्वेण विधिवन्नरः ॥
তাত জলে স্নান কৰিলে মানুহ সুন্দৰ আৰু উত্তম তেজস্বী হয়। মানুহে ত্ৰিসন্ধ্যা সময়ত তাত যোৱা উচিত আৰু পূৰ্ব দিশৰ পথে বিধি অনুসাৰে যোৱা উচিত।
Verse 98
तत्र सन्ध्यामुपास्याथ द्विजो मुच्येत किल्विषात् ॥ वाग्मत्या मणिवत्याश्च सम्भेदे पापनाशने ॥
তাত সন্ধ্যা-উপাসনা কৰি দ্বিজে নিশ্চয় পাপদোষৰ পৰা মুক্ত হয়। ই হৈছে পাপনাশক সঙ্গম—বাগমতী আৰু মণিৱতীৰ মিলনস্থল।
Verse 99
तारितं च कुलं तेन सर्वं भवति साधुना ॥ वर्णावरोऽपि यः कश्चित्स्नात्वा दद्यात्तिलोदकम् ॥
সেই সাধু পুৰুষৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ কুল নিশ্চয়েই তৰিত হয়। বৰ্ণত নিম্ন হ’লেও—যি কোনো হোৱক—স্নান কৰি তিল-মিশ্ৰিত জল অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 100
तर्पिताः पितरस्तेन भवेयुर्नात्र संशयः ॥ यत्र यत्र च वाग्मत्यां स्नाति वै मानवोत्तमः ॥
সেই কৰ্মৰ দ্বাৰা পিতৃলোক নিশ্চয়েই তৃপ্ত হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। আৰু য’ত য’ত বাগমতীত সেই উত্তম মানুহে স্নান কৰে,
Verse 101
तिर्यग्योनिं न गच्छेत् तु समृद्धे जायते कुले ॥ वाग्मतीमणिवत्योश्च सम्भेदश्चर्षिसेवितः ॥
সেইজন তিৰ্যক-যোনি (পশু জন্ম)লৈ নাযায়, বৰং সমৃদ্ধ কুলত জন্ম লাভ কৰে। আৰু বাগমতী-মণিৱতীৰ সঙ্গম ঋষিসকলে সেৱিত।
Verse 102
धीमान्गच्छेत् तु विधिना कामक्रोधविवर्जितः ॥ गङ्गाद्वारे तु यत्प्रोक्तं स्नानपुण्यफलम् महत् ॥
ধীমান ব্যক্তি বিধি অনুসাৰে, কাম আৰু ক্ৰোধ পৰিত্যাগ কৰি, গমন কৰিব। গঙ্গাদ্বাৰত যি মহান স্নান-পুণ্যফল কোৱা হৈছে—
Verse 103
स्नानस्य तद्दशगुणं भवेदत्र न संशयः ॥ अत्र विद्याधराः सिद्धा गन्धर्वा मुनयः सुराः
ইয়াত স্নানৰ ফল দহগুণ হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। ইয়াত বিদ্যাধৰ, সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব, মুনি আৰু দেৱসকল বিদ্যমান।
Verse 104
स्नानमेतदुपासन्ते यक्षाश्च भुजगैः सह ॥ स्वल्पमप्यत्र यत्किञ्चिद्द्विजेभ्यो दीयते धनम्
এই স্নানক যক্ষসকলেও নাগ (ভুজঙ্গ)সকলৰ সৈতে উপাসনা কৰে। আৰু ইয়াত দ্বিজসকলক যি ধন—অতি সামান্য হলেও—দান কৰা হয়, সেয়া প্ৰশংসিত।
Verse 105
तदक्षयं भवेद्दातुर्दानपुण्यफलं महत् ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन करणीयं च देवताः
সেই দান দাতাৰ বাবে অক্ষয় হয়; দান-পুণ্যৰ মহৎ ফল লাভ হয়। সেয়ে, হে দেৱসকল, সকলো প্ৰয়াসেৰে ই কৰণীয়।
Verse 106
वरिष्ठं क्षेत्रमेतस्मान्नान्यदेव हि विद्यते ॥ तस्मिन् श्लेष्मातकवने पुण्ये त्रिदशसेविते
ইয়াৰ তুলনাত শ্ৰেষ্ঠ আন কোনো পুণ্যক্ষেত্ৰ নিশ্চয়েই নাই। সেই পবিত্ৰ শ্লেষ্মাতক-বনত, যি ত্ৰিদশ (দেৱ)সকলে সেৱা কৰে—
Verse 107
यत्र यत्र मया देवाश्चरता मृगरूपिणा ॥ आसितं स्वपितं यातं विहृतं वा समन्ततः
য’তে য’তে মই, হে দেৱসকল, মৃগৰূপ ধৰি বিচৰণ কৰোঁতে, বহিলোঁ, শুই থাকিলোঁ, গ’লোঁ বা চাৰিওফালে ক্ৰীড়া কৰিলোঁ—
Verse 108
गोकर्णेश्वर इत्येतत्पृथिव्यां ख्यातिमेष्यति ॥ एवं सन्दिश्य विबुधान्देवदेवः सनातनः
“এই স্থান পৃথিৱীত গোকৰ্ণেশ্বৰ নামে খ্যাতি লাভ কৰিব।” এইদৰে দেৱতাসকলক উপদেশ দি, দেৱদেৱ সনাতন…
Verse 109
अदृश्य एव विबुधैः प्रययावुत्तरां दिशम्
দেৱতাসকলৰ দৃষ্টিৰ পৰা অদৃশ্য হৈ তেওঁ উত্তৰ দিশলৈ গমন কৰিলে।
Verse 110
उपायमात्रं दृष्टं मे ध्यायंस्तद्वेषभूषणैः ॥ यथा यत्र च सोऽस्माभिर्द्रष्टव्यो वृषभध्वजः
তাঁৰ বেশ-ভূষণ ধ্যান কৰি মই কেৱল এটা উপায়হে দেখিলোঁ—কিদৰে আৰু ক’ত আমি সেই বৃষভধ্বজ (শিৱ)ক দৰ্শন কৰিব পাৰোঁ।
Verse 111
स्तनकुण्डे उमायास्तु यः स्नायात्खलु मानवः ॥ स्कन्दलोकमवाप्नोति भूत्वा वैश्वानरद्युतिः
নিশ্চয়ই, যি মানুহ উমাৰ স্তনকুণ্ডত স্নান কৰে, সি বৈশ্বানৰ (অগ্নি) সদৃশ দীপ্তি লাভ কৰি স্কন্দলোক প্ৰাপ্ত কৰে।
Verse 112
अहोरात्रं वसेद्यस्तु रुद्रजापो द्विजः शुचिः ॥ स भवेद्वेदविद्विद्वान्यज्वा पार्थिवपूजितः
কিন্তু যি শুচি দ্বিজ ৰুদ্ৰজাপ কৰি অহোৰাত্ৰ (দিন-ৰাতি) তাত বাস কৰে, সি বেদবিদ, বিদ্বান, যজ্বা (যজ্ঞকাৰী) আৰু ৰজাসকলৰ দ্বাৰা পূজিত হয়।
Verse 113
तत्र तत्राभवत्सर्वं पुण्यक्षेत्रं च सर्वशः ॥ शृङ्गमेतत्त्रिधाभूतं सम्यक्संश्रूयतां सुराः ॥
তাত তাত সৰ্বত্ৰ সমগ্ৰ অঞ্চল পুণ্যক্ষেত্ৰ ৰূপে পৰিণত হ’ল। এই শৃঙ্গ তিন ভাগত বিভক্ত হ’ল; হে দেৱগণ, সঠিকভাৱে শুনক।
Verse 114
गिरिनद्यास्तु पुलिने हंसकुन्देन्दुसन्निभे ॥ गन्धामोदेन पुष्पाणां वासितं मधुगन्धिमत् ॥
পৰ্বত-নদীৰ বালুকাময় তীৰত—হংস, কুন্দফুল আৰু চন্দ্ৰৰ দৰে শুভ্ৰ—সেই স্থান ফুলৰ সুবাসিত বতাহে সুগন্ধিত হৈছিল, মধুৰ মধুৰসদৃশ গন্ধে পৰিপূৰ্ণ।
Verse 115
जग्राह केशवश्चापि मूलं तस्य महात्मनः ॥ त्रिभिरेवं गृहीतं तु त्रिधा भूतमभज्यत ॥
কেশৱেও সেই মহাত্মাৰ মূল (শিকড়) গ্ৰহণ কৰিলে। এইদৰে ত্ৰিভাৱে গ্ৰহণ কৰা হ’লে সেয়া ত্ৰিধা বিভক্ত হ’ল।
Verse 116
दीप्ततेजोमयशिराः शरीरं च चतुर्मुखम् ॥ शरीरेश इति ख्यातः सर्वत्र भुवनत्रये ॥
অগ্নিতেজে দীপ্ত শিৰ আৰু চতুৰ্মুখ দেহধাৰী। ত্ৰিলোকৰ সৰ্বত্ৰ তেওঁ ‘শৰীৰেশ’ নামে খ্যাত।
Verse 117
क्षेत्रं हि मम तज्ज्ञेयं योजनानि चतुर्दश ॥ हिमाद्रेस्तुङ्गशिखरात्प्रोद्भूता वाग्मती नदी ॥
সেয়া মোৰ ক্ষেত্ৰ বুলি জানিব লাগে, চৌদ্দ যোজন বিস্তৃত। হিমালয়ৰ উচ্চ শিখৰৰ পৰা বাগমতী নদী উদ্ভূত হ’ল।
Verse 118
भागीरथी वेगवती कलुषं दहते नृणाम् ॥ कीर्तनादेव संशुद्धे दर्शनाद्भूतिमाप्स्यति ॥
ভাগীৰথী—দ্ৰুতবেগিনী—মানৱৰ কলুষ দগ্ধ কৰে। কেৱল কীৰ্তনতেই শুদ্ধি লাভ হয়; তেঁওৰ দৰ্শনত কল্যাণ আৰু সমৃদ্ধি প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 119
वाग्मत्यां ते नराः स्नान्ति लभन्ते चोत्तमां गतिम् ॥ आर्ता भीताश्च संतप्ता व्याधितोऽव्याधितोऽपि वा ॥
যিসকল লোকে ৱাগ্মতীত স্নান কৰে, তেওঁলোকে উত্তম গতি লাভ কৰে। দুঃখিত, ভীত, কষ্টাক্ৰান্ত, ৰোগী বা ৰোগমুক্ত—সকলেই ইয়াৰ অন্তৰ্গত।
Verse 120
यस्तु दद्याद्प्रदीपं मे पर्वते श्रद्धयान्वितः ॥ सूर्यप्रभेषु देवेषु तस्योत्पत्तिर्विधीयते ॥
যি কোনোবাই শ্ৰদ্ধাসহ পৰ্বতত মোক প্ৰদীপ অৰ্পণ কৰে, তাৰ পুনর্জন্ম সূৰ্যসম প্ৰভাময় দেৱলোকত বিধেয় হয়।
Verse 121
क्रोशं क्रोशं सुरै रूपं तच्च संहृत्य निर्मितम् ॥ तीर्थं क्रोशोदकं नाम पुण्यं मुनिजनप्रियम् ॥
প্ৰতি ক্ৰোশে ক্ৰোশে দেৱতাসকলে এক ৰূপ গঢ়ি, তাক সংহৃত কৰি নিৰ্মাণ কৰিলে। তেনেদৰে ‘ক্ৰোশোদক’ নামৰ তীৰ্থ স্থাপিত হ’ল—পুণ্যময় আৰু মুনিজনৰ প্ৰিয়।
Verse 122
वाग्मत्याः सलिले स्नात्वा ये मां पश्यन्ति संस्कृताः ॥ वाग्मती सरितां श्रेष्ठा यत्र यत्रावगाह्यते ॥
ৱাগ্মতীৰ জলে স্নান কৰি যিসকলে সংস্কৃত হৈ মোক দৰ্শন কৰে, তেওঁলোকে পৰিশুদ্ধ হয়। ৱাগ্মতী সৰিতাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, য’তে য’তে তাত অৱগাহন কৰা হয়।
Inside Adhyaya 215
How it unfolds
- Where it opens
Varāha continues instructing Pṛthivī through a tīrtha-māhātmya mode, shifting from abstract dharma to place-anchored sanctification: the gods’ inability to locate Śaṅkara becomes the narrative device that reveals a hidden kṣetra in the Śleṣmātaka forest on the Vāgmatī system.
- Central event
Indra (Śakra) and the devas search across worlds for Śiva, fail, and enter Śleṣmātaka-vana where they meet Umā and then a wondrous mṛga-rūpa (deer-like, Rudra implied). Indra, Brahmā, and Viṣṇu seize and divide its horn; the being rebukes them and commands that the horn(s) be established for loka-anugraha, thereby generating named liṅga/tīrtha presences (Gokarṇeśvara, Jaleśvara/Śaileśvara) and a mapped sacred landscape.
- Climax resolution
The rebuke turns into instruction: what was grasped in haste must be ritually ‘installed’ and protected; the deity’s movement/rest/play sacralizes the grove and hydrology. The chapter then resolves into a systematic kṣetra-map—rivers, confluences, springs, doors/guardians (Vāsuki-dvāra), and micro-tīrthas—each tied to specific acts (snāna, arcana, dīpa-dāna, pitṛ-kriyā) and conduct prerequisites (śauca, satya, jitendriyatā).
- Closing phalashruti
A cumulative phala is asserted: bathing and worship at the enumerated tīrthas remove pāpa and social disorder, confer merit comparable to famed rivers (Bhāgīrathī/Gaṅgā by comparison), and stabilize dharma in the region; specific acts like lamp-offering, rudra-japa with overnight stay, and ancestor rites are said to yield enduring punya and protection. (No single fixed calendrical phala-verse is indicated in the provided summary.)
Geographical context
Śleṣmātaka-vana (sacred forest/grove); Vāgmatī nadī (river); Bhāgīrathī (comparative sanctity reference); Gaṅgā (directional reference: ‘uttareṇa tu gaṅgāyāḥ’); Himālaya/Himavat (mountain context; ‘śailapateḥ pāde himavataḥ’); Nepāla (region named); Nāga-hrada (serpent lake); Pañcanada (tīrtha); Maṇivatī (river; confluence with Vāgmatī); confluence (saṃbheda) points; Śaileśvara (site-name where ‘śarīra’ abides); Gokarṇeśvara (promised to become a known toponym); Krośodaka (tīrtha); Brahmodbheda/Brahmodaya (tīrtha); Sundarikā-tīrtha; Stanakuṇḍa of Umā; Gaurī-śikhara; Bhṛgu-prapatana; Prāntaka-pānīya (tīrtha); Vāsuki-dvāra (guardian nāga at the entrance).
Tirtha focus
- Primary TirthaGokarṇeśvara and Jaleśvara (Śaileśvara) in Śleṣmātaka-vana on/near the Vāgmatī nadī
- Associated RegionNepāla (Himavat/Himalayan foothill context; Vāgmatī basin)
- Pilgrimage MeritKṣetra-prabhāva is emphasized: repeated snāna in Vāgmatī-linked waters and worship at the horn-generated/installed presences yields pāpa-kṣaya, purification of moral blemish, support for pitṛs through śrāddha/tarpaṇa, and loka-saṃgraha (social stabilization). Merit is rhetorically elevated by comparison to pan-Indian sanctifiers (Gaṅgā/Bhāgīrathī) while remaining grounded in local micro-tīrtha circuits.
Ritual instructions
- Primary RitualSnāna–arcana sequence at Vāgmatī and the Śleṣmātaka micro-tīrthas, culminating in liṅga-pūjā (Gokarṇeśvara/Jaleśvara), dīpa-dāna, and pitṛ-kriyā under conduct restraints
- BenefitPāpa-kṣaya (removal of moral blemish), purification through sacred hydrology, strengthening of dharma and social order (loka-saṃgraha), merit comparable to major tīrthas by analogy, and specific gains from dīpa-dāna/jāgara and pitṛ-kriyā (ancestral satisfaction and protective punya).
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Pedagogical and cartographic (instruction through sacred geography), with a brief dramatic-theophanic register during the mṛga-rūpa encounter and rebuke
The emotional journey
- Dominant RasaAdbhuta (wonder) with a strong Bhakti undercurrent
- Emotional ProgressionQuest and frustration (gods cannot find Śiva) → awe and surprise (Umā and the mṛga-rūpa) → transgressive grasping and immediate correction (rebuke) → reassurance through instruction (installation for loka-anugraha) → settled devotion expressed as orderly pilgrimage and rites across a mapped sacred terrain
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityModerate to high: the chapter’s geography points to the Vāgmatī basin in Nepal; several named micro-tīrthas may correspond to local shrines/ghāṭs and may require on-ground identification with regional tradition and modern toponymy. The ‘Śleṣmātaka forest’ may survive as a sacral-memory zone rather than a continuous forest.
- Best SeasonPost-monsoon to spring (roughly Oct–Apr) for safer river access and clearer travel in Himalayan foothill regions; monsoon months may complicate bathing and movement near confluences.
- Modern Location NameVāgmatī River region, Kathmandu Valley/Nepal (probable cultural-geographic anchor for Gokarṇeśvara and related Śaiva sites)
- Related FestivalŚivarātri (general Śaiva observance; local Nepalese Śaiva festivals in the Vāgmatī/Kathmandu region may also align, though not specified in the chapter).
Frequently Asked Questions
The text frames ethical efficacy through disciplined interaction with place: purity (śauca), truthfulness (satya), restraint (jitendriyatā), and respectful sequencing of rites (e.g., honoring the guardian Vāsuki before entering) are presented as conditions under which pilgrimage, bathing, and offerings become socially stabilizing and morally reparative (pāpa-kṣaya).
No explicit lunar tithi, nakṣatra, or seasonal calendrics are specified. The text instead uses duration markers (e.g., ahorātra-vāsa for a dvija performing rudra-japa; multi-thousand-year divine durations in the prophecy section) and repeated practice formulas (“snātvā snātvā”) rather than festival dating.
Environmental stewardship appears indirectly through sacralized hydrology and grove-protection logic: the Vāgmatī and associated springs/confluences are treated as purifying systems requiring orderly access, clean bathing, and regulated offerings; the Śleṣmātaka-vana is depicted as a protected sacred habitat whose sanctity expands wherever the deity ‘moved, rested, or played,’ effectively turning landscape care into a dharma practice.
The chapter references major deities as narrative agents (Indra, Brahmā, Viṣṇu, Umā) and invokes Bhṛgu (via Bhṛgu-prapatana). It also contains a polity-and-lineage motif: Sūryavaṃśī kṣatriyas are said to later restore order after a period of mleccha control, establish dharma, and institute liṅga worship in the region.
Ask anything about Adhyaya 215 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.