Adhyaya 209: Description of the Greatness of the Pativratā (Marital Fidelity and Ethical Devotion)
Pativratāmāhātmya-varṇana
Ethical-Discourse / Social Conduct (Strīdharma, Gṛhastha-ethics)
ৱৰাহ পুৰাণৰ উপদেশমূলক পৰিসৰত (ৱৰাহ–পৃথিৱী সংলাপৰ পটভূমি), এই অধ্যায়ত নাৰদে যমক সোধে—বিশেষকৈ কৃষ্ণভক্তসকলে ‘উত্তমা গতি’ কেনেকৈ লাভ কৰে। যমে কয় যে নিয়ম, তপ, উপবাস, দান আদি বাহ্য তপস্যাৰ তুলনাত পতিৱ্ৰতা-ধৰ্মই শ্ৰেষ্ঠ: পত্নীয়ে স্বামীৰ কল্যাণ, বাক্য-ব্যৱহাৰ আৰু দৈনন্দিন ছন্দৰ সৈতে সাৱধান অনুগতি ৰাখে। গ্ৰন্থত এই দৃঢ়তা ‘মৃত্যুৰ দুৱাৰ নেদেখা’ বুলি মহিমা কৰা হৈছে; শৌচ-আচাৰ, গৃহ-মাৰ্জন, সংযম আৰু গৃহস্থালীৰ শৃঙ্খলাক নৈতিক ৰূপান্তৰকাৰী সাধনা বুলি দেখুৱাই সমাজ-স্থিতি আৰু পৃথিৱীৰ সাম্য ৰক্ষাত সহায়ক বুলি সূচায়।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 209
Verse 1
अथ पतिव्रतामाहात्म्यवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ कर्मणा केन राजेन्द्र तपसा वा तपोधनाः ॥ उत्तमां च गतिं यान्ति कृष्णवासः प्रशंस मे ॥
তাৰ পিছত পতিব্ৰতাৰ মাহাত্ম্যৰ বৰ্ণনা আৰম্ভ হয়। নাৰদে ক’লে: হে ৰাজেন্দ্ৰ! কোন কৰ্মে বা কোন তপস্যাৰে তপোধন মুনিসকলে উত্তম গতি লাভ কৰে? হে কৃষ্ণবাস, মোৰ বাবে ইয়াক ব্যাখ্যা কৰি প্ৰশংসা কৰা।
Verse 2
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा नारदेनाब्रवीत्तदा ॥ यम उवाच ॥ न तस्य नियमो विप्र तपो नैव च सुव्रत ॥
এনেদৰে কোৱা হ’লে ধৰ্মাত্মাই তেতিয়া নাৰদক উত্তৰ দিলে। যমে ক’লে: হে বিপ্ৰ! সেই লাভৰ বাবে কোনো নিয়ম নাই, তপস্যাও নাই, হে সুৱ্ৰত।
Verse 3
उपवासो न दानं वा न देवो वा महामुने ॥ यादृशी तु भवेद्विप्र शृणु तत्त्वं समासतः ॥
হে মহামুনে! উপবাসো নহয়, দানো নহয়, আৰু দেব-পূজাও নহয় (ইয়াত) মুখ্য। হে দ্বিজ! যি ধৰণৰ আচৰণ হ’ব লাগে, তাৰ তত্ত্ব সংক্ষেপে শুনা।
Verse 4
प्रसुप्ते या प्रस्वपिति जागर्ति विबुधे स्वयम् ॥ भुङ्क्ते तु भोजिते विप्र सा मृत्युम् जयति ध्रुवम् ॥
যি (স্বামী) শুই পৰিলে শুই থাকে, যি তেওঁ জাগিলে নিজে জাগে, আৰু যি তেওঁক ভোজন কৰাই তবেই নিজে ভোজনে বসে—হে দ্বিজ—সেই নাৰী নিশ্চয় মৃত্যুক জয় কৰে।
Verse 5
मौने मौना भवेद्या तु स्थिते तिष्ठति या स्वयम् ॥ सा मृत्युम् जायते विप्र नान्यत्पश्यामि किञ्चन ॥
যি (স্বামী) মৌন থাকিলে মৌন থাকে, আৰু যি তেওঁ থিয় হ’লে নিজে থিয় থাকে—হে দ্বিজ—সেই নাৰী মৃত্যুক জয় কৰে; ইয়াৰ বাহিৰে আন একো নিৰ্ণায়ক বুলি মই নেদেখোঁ।
Verse 6
एकदृष्टिरेकमना भर्त्तुर्वचनकारिणी ॥ तस्या बिभीमहे सर्वे ये तथान्ये तपोधन ॥
একমাত্ৰ দৃষ্টি, একমাত্ৰ মন, আৰু স্বামীৰ বাক্য পালনকাৰিণী—হে তপোধন মুনি—এমন নাৰীৰ প্ৰতি আমি সকলোৱে ভয়-মিশ্ৰিত ভক্তিভাৱে নতমস্তক হওঁ; অন্য তপস্বীৰো তেনেদৰে।
Verse 7
देवानामपि सा साध्वी पूज्या परमशोभना ॥ भर्त्रा चाभिहिता यापि न प्रत्याख्यायिनी भवेत् ॥
সেই সাধ্বী দেৱতাসকলৰ মাজতো পূজ্য, পৰম শোভাময়; আৰু স্বামীয়ে কিবা কৈ সম্বোধন কৰিলেও, তাই তেওঁৰ বাক্য প্ৰত্যাখ্যান নকৰিব।
Verse 8
वर्त्तमानापि विप्रेन्द्र प्रत्याख्यातापि वा सदा ॥ न दैवतं सम्प्रयाति पत्युर्न्यं कदाचन ॥
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, যদিও তাই স্বামীৰ পৰা পৃথক হৈ বাস কৰে বা সদায় ত্যাজ্য হয়, তথাপি তাই কেতিয়াও স্বামীৰ বাহিৰে আন কোনো দেৱতালৈ নাযায়।
Verse 9
सा न मृत्युमुखं याति एवं या स्त्री पतिव्रता ॥ एवं या तु भवेद्नित्यं भर्त्तुः प्रियहिते रता ॥
এনে পতি-ব্ৰতা স্ত্ৰী মৃত্যুৰ মুখলৈ নাযায়। আৰু যি নাৰী সদায় স্বামীৰ প্ৰিয় আৰু হিতকৰ কৰ্মত ৰত থাকে, সেয়াও তেনেকুৱাই বৰ্ণিত।
Verse 10
एष माता पिता बन्धुरेष मे दैवतं परम् ॥ एवं शुश्रूषते या तु सा मां विजयते सदा ॥
‘সেই মোৰ বাবে মাতা, পিতা আৰু আত্মীয়; সেইয়েই মোৰ পৰম দেৱতা।’ যি নাৰী এইদৰে স্বামীৰ শুশ্ৰূষা কৰে, সেয়ে সদায় মোৰ ওপৰত বিজয়ী হয় (অৰ্থাৎ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ গণ্য হয়)।
Verse 11
पतिव्रता तु या साध्वी तस्यां चाहं कृताञ्जलिः ॥ भर्तारमनुध्यायन्ती भर्तारमनुगच्छती ॥
কিন্তু যি সাধ্বী পতি-ব্ৰতা নাৰী, তাক মইও কৰযোৰে প্ৰণাম কৰোঁ। স্বামীৰ ধ্যান কৰি তাই স্বামীৰ অনুসৰণ কৰে।
Verse 12
भर्तारमनुशोचन्ती मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ गीतवादित्रनृत्यानि प्रेक्षणीयान्यनेकशः ॥
স্বামীৰ বাবে শোক কৰি (বা গভীৰ আকুলতাৰে স্মৰণ কৰি) তাই মৃত্যুৰ দুৱাৰ নেদেখে। গীত, বাদ্য আৰু নৃত্য—বহু প্ৰকাৰৰ দৰ্শনীয় দৃশ্য—
Verse 13
न शृणोति न पश्येद्या मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ स्नान्ती च तिष्ठती वापि कुर्वन्ती वा प्रसाधनम् ॥
যি তেনে ধৰণৰ বিনোদন নুশুনে আৰু নেদেখে, সি মৃত্যুৰ দুৱাৰ নেদেখে। স্নান কৰি থাকিলেও, থিয় হৈ থাকিলেও, বা অলংকাৰ-সজ্জাত ব্যস্ত থাকিলেও—
Verse 14
नान्यं या मनसा पश्येन्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ देवतार्चयन्तं वा भुज्यमानमपि द्विज ॥
যি মনতে আন কোনো পুৰুষলৈ নাচায়, সি মৃত্যুৰ দুৱাৰ নেদেখে। (তাৰ স্বামী) দেবতাসকলক পূজা কৰি থাকিলেও বা আহাৰ গ্ৰহণ কৰি থাকিলেও, হে দ্বিজ—
Verse 15
पतिं न त्यजते चित्तान्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ भानौ चानुदिते वापि उत्थाय च तपोधन ॥
যি চিত্তত স্বামীক ত্যাগ নকৰে, সি মৃত্যুৰ দুৱাৰ নেদেখে। আৰু সূৰ্য্য উদয় নোহোৱাতেও, উঠি, হে তপোধন—
Verse 16
गृहं मार्जयते नित्यं मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ चक्षुर्देहश्च भावश्च यस्या नित्यं सुसंवृतम् ॥
যি নিত্য গৃহ পৰিষ্কাৰ কৰে, সি মৃত্যুৰ দুৱাৰ নেদেখে। যাৰ চকু, দেহ আৰু ভাব—সেই সকলো সদায় সুসংযত আৰু সুৰক্ষিত।
Verse 17
शौचाचारसमायुक्ता सापि मृत्युम् न पश्यति ॥ भर्तुर्मुखं प्रपश्येद्या भर्त्तुश्चित्तानुसारिणी ॥
শৌচ আৰু সদাচাৰে যুক্ত সিও মৃত্যুক নেদেখে। যি স্বামীৰ মুখ চায় আৰু স্বামীৰ চিত্তৰ অনুগামী হয়—
Verse 18
वर्तते च हिते भर्त्तुर्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ एवं कीर्त्तिमतां लोके दृश्यन्ते दिवि देवताः ॥
যেতিয়া তাই স্বামীৰ হিতত অৱস্থিত থাকে, তেতিয়া তাই ‘মৃত্যুৰ দুৱাৰ’ নেদেখে। এইদৰে জগতত কীৰ্তিমান লোক স্বৰ্গৰ দেৱতাসকলৰ দৰে দৃষ্ট হয়।
Verse 19
मया तस्मात्तु विप्रर्षे यथावृत्तं यथाश्रुतम् ॥ गुह्यमेतत्ततो दृष्ट्वा पूजयामि पतिव्रताः ॥
সেয়ে, হে বিপ্ৰর্ষি, যিদৰে ঘটিল আৰু যিদৰে শুনিলোঁ, তেনেদৰেই মই বৰ্ণনা কৰিলোঁ। ইয়াক গোপন উপদেশ বুলি জানি মই পতিব্ৰতা নাৰীক পূজা-সম্মান কৰোঁ।
Verse 20
अनुवेष्टनभावेन भर्त्तारमनुगच्छति ॥ सा तु मृत्युमुखद्वारं न गच्छेद्ब्रह्मसम्भव ॥
ঘনিষ্ঠ সেবা আৰু অচল সঙ্গৰ ভাব লৈ তাই স্বামীৰ অনুগামী হয়। কিন্তু, হে ব্ৰহ্মসম্ভৱ, তাই ‘মৃত্যুৰ মুখ-দুৱাৰ’লৈ নাযায়।
Verse 21
मानुषाणां च भार्या वै तत्र देशे तु दृश्यते ॥ कथितैव पुरा विप्र आदित्येन पतिव्रता ॥
আৰু নিশ্চয়, মানুহৰ মাজৰ এগৰাকী পত্নী সেই দেশত দেখা যায়। হে বিপ্ৰ, পূৰ্বে আদিত্য (সূৰ্য)য়ে পতিব্ৰতা নাৰীৰ কথা কৈছিল।
Inside Adhyaya 209
How it unfolds
- Where it opens
Within the broader Varāha–Pṛthivī didactic atmosphere, the chapter shifts into a subsidiary moral-theological inquiry: Nārada approaches Yama to ask what truly leads beings—especially Kṛṣṇa-bhaktas—to an uttamā gati (highest post-mortem destination).
- Central event
Yama answers by de-centering external markers of religiosity (niyama, tapas, upavāsa, dāna) and elevating pativratā-dharma as a decisive ethical discipline: a wife’s vigilant alignment with her husband’s welfare, speech, daily rhythms, and household order (śauca-ācāra, gṛha-mārjana), presented as spiritually potent and socially stabilizing.
- Climax resolution
The teaching culminates in the strong moral metaphor that the steadfast pativratā “does not see the door of death” (mṛtyu-dvāra): fidelity, restraint, and regulated domestic conduct are framed as transformative power that overrides the need for conspicuous austerity and secures superior destiny.
Geographical context
No explicit toponyms or river systems are named in the supplied verses. The setting is primarily ethical and domestic rather than pilgrimage-geographical; the only contextual marker is cosmological/social (humans and devas) rather than locational.
Ritual instructions
- Primary RitualPativratā-ācāra as daily dharma (ethical-votive household discipline rather than a date-bound rite)
- BenefitAttainment of uttamā gati; moral power expressed as not ‘seeing’ the mṛtyu-dvāra (a metaphor for overcoming death’s claim through exemplary dharma and devotion).
The narrative frame
- Yama (in dialogue) within the Varāha Purāṇa’s overarching Varāha–Pṛthivī pedagogical settingNārada · Didactic, corrective, and ethically emphatic; prioritizes inner discipline and household virtue over external austerity
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (ethical serenity with dharma-centered gravity)
- Emotional ProgressionInquiry and uncertainty about the highest path → authoritative clarification by Yama → intensification into a strong promise/metaphor of death-transcendence → settling into a stable ethic of daily, quiet devotion and order.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot applicable as a tirtha-focused itinerary: the chapter is primarily domestic-ethical and does not specify a pilgrimage site; it is best ‘practiced’ as household discipline rather than visited as geography.
Frequently Asked Questions
The text prioritizes pativratā-dharma—steady, self-regulated marital fidelity and attention to a spouse’s welfare—over external ascetic markers such as fasting, donations, or formal vows. Yama’s response frames everyday ethical discipline (speech, attention, household order, and restraint) as a decisive cause of elevated post-mortem destiny and moral power.
No tithi, lunar phase, festival calendar, or seasonal timing is specified in the supplied verses. The only temporal cues are daily-routine markers (e.g., rising before sunrise and maintaining continual attentiveness), indicating an ethic of constant practice rather than date-bound ritual performance.
While it does not explicitly discuss rivers, forests, or land-management, it advances a Purāṇic logic in which social order and disciplined household life stabilize the human sphere that rests upon Pṛthivī. By emphasizing cleanliness (śauca), regulated domestic activity, and non-disruptive conduct, the chapter can be read as indirectly supporting terrestrial balance through norms that reduce disorder and promote sustainable household governance.
The chapter references Nārada (sage-messenger figure) and Yama (administrator of death and moral order). It also gestures to a prior exemplum associated with Āditya (the Sun) concerning a pativratā, but no royal genealogy or named human dynasty is provided in the supplied text.
Ask anything about Adhyaya 209 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.