Adhyaya 209: Description of the Greatness of the Pativratā (Marital Fidelity and Ethical Devotion)
Pativratāmāhātmya-varṇana
Ethical-Discourse / Social Conduct (Strīdharma, Gṛhastha-ethics)
ৱৰাহ পুৰাণৰ উপদেশমূলক পৰিসৰত (ৱৰাহ–পৃথিৱী সংলাপৰ পটভূমি), এই অধ্যায়ত নাৰদে যমক সোধে—বিশেষকৈ কৃষ্ণভক্তসকলে ‘উত্তমা গতি’ কেনেকৈ লাভ কৰে। যমে কয় যে নিয়ম, তপ, উপবাস, দান আদি বাহ্য তপস্যাৰ তুলনাত পতিৱ্ৰতা-ধৰ্মই শ্ৰেষ্ঠ: পত্নীয়ে স্বামীৰ কল্যাণ, বাক্য-ব্যৱহাৰ আৰু দৈনন্দিন ছন্দৰ সৈতে সাৱধান অনুগতি ৰাখে। গ্ৰন্থত এই দৃঢ়তা ‘মৃত্যুৰ দুৱাৰ নেদেখা’ বুলি মহিমা কৰা হৈছে; শৌচ-আচাৰ, গৃহ-মাৰ্জন, সংযম আৰু গৃহস্থালীৰ শৃঙ্খলাক নৈতিক ৰূপান্তৰকাৰী সাধনা বুলি দেখুৱাই সমাজ-স্থিতি আৰু পৃথিৱীৰ সাম্য ৰক্ষাত সহায়ক বুলি সূচায়।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 209
Verse 1
अथ पतिव्रतामाहात्म्यवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ कर्मणा केन राजेन्द्र तपसा वा तपोधनाः ॥ उत्तमां च गतिं यान्ति कृष्णवासः प्रशंस मे ॥
তাৰ পিছত পতিব্ৰতাৰ মাহাত্ম্যৰ বৰ্ণনা আৰম্ভ হয়। নাৰদে ক’লে: হে ৰাজেন্দ্ৰ! কোন কৰ্মে বা কোন তপস্যাৰে তপোধন মুনিসকলে উত্তম গতি লাভ কৰে? হে কৃষ্ণবাস, মোৰ বাবে ইয়াক ব্যাখ্যা কৰি প্ৰশংসা কৰা।
Verse 2
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा नारदेनाब्रवीत्तदा ॥ यम उवाच ॥ न तस्य नियमो विप्र तपो नैव च सुव्रत ॥
এনেদৰে কোৱা হ’লে ধৰ্মাত্মাই তেতিয়া নাৰদক উত্তৰ দিলে। যমে ক’লে: হে বিপ্ৰ! সেই লাভৰ বাবে কোনো নিয়ম নাই, তপস্যাও নাই, হে সুৱ্ৰত।
Verse 3
उपवासो न दानं वा न देवो वा महामुने ॥ यादृशी तु भवेद्विप्र शृणु तत्त्वं समासतः ॥
হে মহামুনে! উপবাসো নহয়, দানো নহয়, আৰু দেব-পূজাও নহয় (ইয়াত) মুখ্য। হে দ্বিজ! যি ধৰণৰ আচৰণ হ’ব লাগে, তাৰ তত্ত্ব সংক্ষেপে শুনা।
Verse 4
प्रसुप्ते या प्रस्वपिति जागर्ति विबुधे स्वयम् ॥ भुङ्क्ते तु भोजिते विप्र सा मृत्युम् जयति ध्रुवम् ॥
যি (স্বামী) শুই পৰিলে শুই থাকে, যি তেওঁ জাগিলে নিজে জাগে, আৰু যি তেওঁক ভোজন কৰাই তবেই নিজে ভোজনে বসে—হে দ্বিজ—সেই নাৰী নিশ্চয় মৃত্যুক জয় কৰে।
Verse 5
मौने मौना भवेद्या तु स्थिते तिष्ठति या स्वयम् ॥ सा मृत्युम् जायते विप्र नान्यत्पश्यामि किञ्चन ॥
যি (স্বামী) মৌন থাকিলে মৌন থাকে, আৰু যি তেওঁ থিয় হ’লে নিজে থিয় থাকে—হে দ্বিজ—সেই নাৰী মৃত্যুক জয় কৰে; ইয়াৰ বাহিৰে আন একো নিৰ্ণায়ক বুলি মই নেদেখোঁ।
Verse 6
एकदृष्टिरेकमना भर्त्तुर्वचनकारिणी ॥ तस्या बिभीमहे सर्वे ये तथान्ये तपोधन ॥
একমাত্ৰ দৃষ্টি, একমাত্ৰ মন, আৰু স্বামীৰ বাক্য পালনকাৰিণী—হে তপোধন মুনি—এমন নাৰীৰ প্ৰতি আমি সকলোৱে ভয়-মিশ্ৰিত ভক্তিভাৱে নতমস্তক হওঁ; অন্য তপস্বীৰো তেনেদৰে।
Verse 7
देवानामपि सा साध्वी पूज्या परमशोभना ॥ भर्त्रा चाभिहिता यापि न प्रत्याख्यायिनी भवेत् ॥
সেই সাধ্বী দেৱতাসকলৰ মাজতো পূজ্য, পৰম শোভাময়; আৰু স্বামীয়ে কিবা কৈ সম্বোধন কৰিলেও, তাই তেওঁৰ বাক্য প্ৰত্যাখ্যান নকৰিব।
Verse 8
वर्त्तमानापि विप्रेन्द्र प्रत्याख्यातापि वा सदा ॥ न दैवतं सम्प्रयाति पत्युर्न्यं कदाचन ॥
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, যদিও তাই স্বামীৰ পৰা পৃথক হৈ বাস কৰে বা সদায় ত্যাজ্য হয়, তথাপি তাই কেতিয়াও স্বামীৰ বাহিৰে আন কোনো দেৱতালৈ নাযায়।
Verse 9
सा न मृत्युमुखं याति एवं या स्त्री पतिव्रता ॥ एवं या तु भवेद्नित्यं भर्त्तुः प्रियहिते रता ॥
এনে পতি-ব্ৰতা স্ত্ৰী মৃত্যুৰ মুখলৈ নাযায়। আৰু যি নাৰী সদায় স্বামীৰ প্ৰিয় আৰু হিতকৰ কৰ্মত ৰত থাকে, সেয়াও তেনেকুৱাই বৰ্ণিত।
Verse 10
एष माता पिता बन्धुरेष मे दैवतं परम् ॥ एवं शुश्रूषते या तु सा मां विजयते सदा ॥
‘সেই মোৰ বাবে মাতা, পিতা আৰু আত্মীয়; সেইয়েই মোৰ পৰম দেৱতা।’ যি নাৰী এইদৰে স্বামীৰ শুশ্ৰূষা কৰে, সেয়ে সদায় মোৰ ওপৰত বিজয়ী হয় (অৰ্থাৎ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ গণ্য হয়)।
Verse 11
पतिव्रता तु या साध्वी तस्यां चाहं कृताञ्जलिः ॥ भर्तारमनुध्यायन्ती भर्तारमनुगच्छती ॥
কিন্তু যি সাধ্বী পতি-ব্ৰতা নাৰী, তাক মইও কৰযোৰে প্ৰণাম কৰোঁ। স্বামীৰ ধ্যান কৰি তাই স্বামীৰ অনুসৰণ কৰে।
Verse 12
भर्तारमनुशोचन्ती मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ गीतवादित्रनृत्यानि प्रेक्षणीयान्यनेकशः ॥
স্বামীৰ বাবে শোক কৰি (বা গভীৰ আকুলতাৰে স্মৰণ কৰি) তাই মৃত্যুৰ দুৱাৰ নেদেখে। গীত, বাদ্য আৰু নৃত্য—বহু প্ৰকাৰৰ দৰ্শনীয় দৃশ্য—
Verse 13
न शृणोति न पश्येद्या मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ स्नान्ती च तिष्ठती वापि कुर्वन्ती वा प्रसाधनम् ॥
যি তেনে ধৰণৰ বিনোদন নুশুনে আৰু নেদেখে, সি মৃত্যুৰ দুৱাৰ নেদেখে। স্নান কৰি থাকিলেও, থিয় হৈ থাকিলেও, বা অলংকাৰ-সজ্জাত ব্যস্ত থাকিলেও—
Verse 14
नान्यं या मनसा पश्येन्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ देवतार्चयन्तं वा भुज्यमानमपि द्विज ॥
যি মনতে আন কোনো পুৰুষলৈ নাচায়, সি মৃত্যুৰ দুৱাৰ নেদেখে। (তাৰ স্বামী) দেবতাসকলক পূজা কৰি থাকিলেও বা আহাৰ গ্ৰহণ কৰি থাকিলেও, হে দ্বিজ—
Verse 15
पतिं न त्यजते चित्तान्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ भानौ चानुदिते वापि उत्थाय च तपोधन ॥
যি চিত্তত স্বামীক ত্যাগ নকৰে, সি মৃত্যুৰ দুৱাৰ নেদেখে। আৰু সূৰ্য্য উদয় নোহোৱাতেও, উঠি, হে তপোধন—
Verse 16
गृहं मार्जयते नित्यं मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ चक्षुर्देहश्च भावश्च यस्या नित्यं सुसंवृतम् ॥
যি নিত্য গৃহ পৰিষ্কাৰ কৰে, সি মৃত্যুৰ দুৱাৰ নেদেখে। যাৰ চকু, দেহ আৰু ভাব—সেই সকলো সদায় সুসংযত আৰু সুৰক্ষিত।
Verse 17
शौचाचारसमायुक्ता सापि मृत्युम् न पश्यति ॥ भर्तुर्मुखं प्रपश्येद्या भर्त्तुश्चित्तानुसारिणी ॥
শৌচ আৰু সদাচাৰে যুক্ত সিও মৃত্যুক নেদেখে। যি স্বামীৰ মুখ চায় আৰু স্বামীৰ চিত্তৰ অনুগামী হয়—
Verse 18
वर्तते च हिते भर्त्तुर्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ एवं कीर्त्तिमतां लोके दृश्यन्ते दिवि देवताः ॥
যেতিয়া তাই স্বামীৰ হিতত অৱস্থিত থাকে, তেতিয়া তাই ‘মৃত্যুৰ দুৱাৰ’ নেদেখে। এইদৰে জগতত কীৰ্তিমান লোক স্বৰ্গৰ দেৱতাসকলৰ দৰে দৃষ্ট হয়।
Verse 19
मया तस्मात्तु विप्रर्षे यथावृत्तं यथाश्रुतम् ॥ गुह्यमेतत्ततो दृष्ट्वा पूजयामि पतिव्रताः ॥
সেয়ে, হে বিপ্ৰর্ষি, যিদৰে ঘটিল আৰু যিদৰে শুনিলোঁ, তেনেদৰেই মই বৰ্ণনা কৰিলোঁ। ইয়াক গোপন উপদেশ বুলি জানি মই পতিব্ৰতা নাৰীক পূজা-সম্মান কৰোঁ।
Verse 20
अनुवेष्टनभावेन भर्त्तारमनुगच्छति ॥ सा तु मृत्युमुखद्वारं न गच्छेद्ब्रह्मसम्भव ॥
ঘনিষ্ঠ সেবা আৰু অচল সঙ্গৰ ভাব লৈ তাই স্বামীৰ অনুগামী হয়। কিন্তু, হে ব্ৰহ্মসম্ভৱ, তাই ‘মৃত্যুৰ মুখ-দুৱাৰ’লৈ নাযায়।
Verse 21
मानुषाणां च भार्या वै तत्र देशे तु दृश्यते ॥ कथितैव पुरा विप्र आदित्येन पतिव्रता ॥
আৰু নিশ্চয়, মানুহৰ মাজৰ এগৰাকী পত্নী সেই দেশত দেখা যায়। হে বিপ্ৰ, পূৰ্বে আদিত্য (সূৰ্য)য়ে পতিব্ৰতা নাৰীৰ কথা কৈছিল।
Frequently Asked Questions
The text prioritizes pativratā-dharma—steady, self-regulated marital fidelity and attention to a spouse’s welfare—over external ascetic markers such as fasting, donations, or formal vows. Yama’s response frames everyday ethical discipline (speech, attention, household order, and restraint) as a decisive cause of elevated post-mortem destiny and moral power.
No tithi, lunar phase, festival calendar, or seasonal timing is specified in the supplied verses. The only temporal cues are daily-routine markers (e.g., rising before sunrise and maintaining continual attentiveness), indicating an ethic of constant practice rather than date-bound ritual performance.
While it does not explicitly discuss rivers, forests, or land-management, it advances a Purāṇic logic in which social order and disciplined household life stabilize the human sphere that rests upon Pṛthivī. By emphasizing cleanliness (śauca), regulated domestic activity, and non-disruptive conduct, the chapter can be read as indirectly supporting terrestrial balance through norms that reduce disorder and promote sustainable household governance.
The chapter references Nārada (sage-messenger figure) and Yama (administrator of death and moral order). It also gestures to a prior exemplum associated with Āditya (the Sun) concerning a pativratā, but no royal genealogy or named human dynasty is provided in the supplied text.