Adhyaya 17: King Prajāpāla’s Visit to Sage Mahātapā’s Hermitage and the Doctrinal Praise of Nārāyaṇa
Prajāpālasya Mahātapāśramapraveśaḥ Nārāyaṇastutiś ca
Ethical-Discourse (Mokṣa-oriented devotion and cosmological hierarchy)
পৃথিৱীয়ে বৰাহক “মণিজা” ব্যক্তিসকলৰ উৎপত্তি, ত্ৰেতাযুগত কোৱা বৰদান, তেওঁলোকৰ কৰ্ম আৰু পৃথক নামসমূহ বিষয়ে সোধে। বৰাহে কৃতযুগৰ ৰাজবংশ বৰ্ণনা কৰে—শক্তিশালী ৰজা শ্ৰুতকীৰ্তিৰ পুত্ৰ সুপ্ৰভো মণিজা, অৰ্থাৎ প্ৰজাপাল হয়। শিকাৰ কৰিবলৈ গৈ প্ৰজাপাল অৰণ্যত মহাতপা ঋষিৰ সমৃদ্ধ আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰে, য’ত ঋষিয়ে কঠোৰ তপস্যা, ব্ৰহ্ম-জপ আৰু বিধি-আচাৰ পালন কৰে। হিংসাৰ পৰা ধৰ্মলৈ মন ঘূৰাই ৰজাই সোধে—সংসাৰ-দুখত নিমজ্জিত জীৱে কেনেকৈ পাৰ হ’ব? মহাতপাই নাৰায়ণ-কেন্দ্ৰিক পূজা, দান, হোম, যজ্ঞ আৰু ধ্যানৰ উপদেশ দিয়ে। তাৰ পিছত তেওঁ বিশ্বতাত্ত্বিক যুক্তিৰে দেখুৱায়—বিভিন্ন দেবতা আৰু তত্ত্বে প্ৰাধান্য দাবী কৰিলেও শেষত একে পালনকৰ্তা প্ৰভুৰ স্তৱ কৰে; সেই প্ৰভুৱে তেওঁলোকক নাম আৰু দ্বৈত অৱস্থা (মূৰ্ত/অমূৰ্ত) দান কৰি ক్షেত্ৰ (দেহ-ক্ষেত্ৰ)ক একত্ৰে ধাৰণ কৰা একক নীতি প্ৰকাশ কৰে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 17
Verse 1
धरण्युवाच । ये ते मणौ तदा देव उत्पन्ना नरपुङ्गवाः । तेषां वरो भगवता दत्तस्त्रेतायुगे किल ॥ १७.१ ॥
ধৰণীয়ে ক’লে—হে দেৱ! তেতিয়া মণৌত জন্ম লোৱা সেই নৰশ্ৰেষ্ঠসকলক ত্ৰেতাযুগত ভগৱানে নিশ্চয় বৰ দিছিল।
Verse 2
राजानो भवितारो वै कथं तेषां समुद्भवः । किं च चक्रुर्हि ते कर्म पृथङ् नामानि शंस मे ॥ १७.२ ॥
ভৱিষ্যতে হ’বলগীয়া ৰজাসকল কেনেকৈ উদ্ভৱ হ’ল? আৰু তেওঁলোকে কি কি কৰ্ম কৰিলে? তেওঁলোকৰ পৃথক নামসমূহো মোক কওক।
Verse 3
श्रीवराह उवाच । सुप्रभो मणिजो यस्तु राजा नाम्ना महामनाः । तस्योत्पत्तिं वरारोहे शृणु त्वं भूतधारिणि ॥ १७.३ ॥
শ্ৰীৱৰাহ ক’লে—মণিজৰ পৰা জন্ম লোৱা ‘সুপ্ৰভ’ নামৰ এক মহামনা ৰজা আছিল। হে বৰাৰোহণে, ভূতধাৰিণী! তাৰ উৎপত্তি শুনা।
Verse 4
आसीद् राजा महाबाहुरादौ कृतयुगे पुरा । श्रुतकीर्तिरिति ख्यातस्त्रैलोक्ये बलवत्तरः ॥ १७.४ ॥
প্ৰাচীন কালত, কৃতযুগৰ আদিতে, ‘শ্ৰুতকীৰ্তি’ বুলি খ্যাত এক মহাবাহু ৰজা আছিল; ত্ৰিলোকত সৰ্বাধিক বলবান তেওঁ আছিল।
Verse 5
तस्य पुत्रत्वमापेदे सुप्रभो मणिजो धरे । प्रजापालेति वै नाम्ना श्रुतकीर्तिर्महाबलः ॥ १७.५ ॥
হে ধৰে! ‘সুপ্ৰভ’ নামেও পৰিচিত মণিজ তেওঁৰ পুত্ৰ হ’ল; আৰু সেই মহাবল শ্ৰুতকীৰ্তি ‘প্ৰজাপাল’ নামেও খ্যাত আছিল।
Verse 6
सैकस्मिंश्चिद् दिने प्रायाद् विपिनं श्वापदाकुलम् । तत्रापश्यदृषेर्धन्यं महदाश्रममण्डलम् ॥ १७.६ ॥
এদিন তেওঁ বনৰীয়া জন্তুৰে ভৰা অৰণ্যলৈ গ’ল। তাতে তেওঁ ঋষিৰ ধন্য আৰু বিস্তৃত আশ্ৰম-প্ৰাঙ্গণ দেখিলে।
Verse 7
तस्मिन् महातपा नाम ऋषिः परधार्मिकः । तपस्तेपे निराहारो जपन् ब्रह्म सनातनम् ॥ १७.७ ॥
সেখানে ‘মহাতপা’ নামৰ পৰম ধৰ্মনিষ্ঠ ঋষিয়ে নিৰাহাৰে তপস্যা কৰিছিল আৰু সনাতন ব্ৰহ্মৰ জপ কৰিছিল।
Verse 8
तत्रासौ पार्थिवः श्रीमान् प्रवेशाय मतिं तदा । चकार चाविशद् राजा प्रजापालो महातपाः ॥ १७.८ ॥
তাতে সেই শ্ৰীমান ৰজাই প্ৰৱেশ কৰিবলৈ মন স্থিৰ কৰিলে; আৰু প্ৰজাপালক, মহাতপস্বী নৃপতি ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 9
तस्मिन् वराश्रमपदे वनवृक्षजात्या धराप्रसूतोजितमार्गजुष्टाः । लतागृहाः इन्दुरविप्रकाशिनो नायासितज्ञाः कुलभृङ्गराजाः ॥ १७.९ ॥
সেই শ্ৰেষ্ঠ আশ্ৰম-প্ৰদেশত, ধৰণীৰ পৰা জন্মা গছ-গছনিয়ে সমৃদ্ধ পথত বিচৰণ কৰা কুলীন ভৃংগৰাজসকলে লতাৰে গঢ়া গৃহত বাস কৰিছিল; চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ দীপ্তিৰে উজ্জ্বল, তেওঁলোক শ্ৰমৰ সৈতে অপৰিচিত আছিল।
Verse 10
सुरक्तपद्मोदरकोमलाग्र-नखाङ्गुलीभिः प्रसृतैः सुराणाम् । वराङ्गनाभिः पदपङ्क्तिमुच्चै-र्विहाय भूमिं त्वपि वृत्रशत्रोः ॥ १७.१० ॥
গাঢ় ৰঙা পদ্মৰ অন্তঃকোমলতাৰ দৰে কোমল নখাগ্ৰযুক্ত আঙুলি আৰু পাদআঙুলি প্ৰসাৰিত কৰি সেই সুৰাঙ্গনাসকলে, বৃত্রশত্ৰুৰ লোকতো, ভূমিত উচ্চ পদচিহ্নৰ শাৰী এৰি গ’ল।
Verse 11
क्वचित् समीपे तमतीव हृष्टैर् नानाद्विजैः षट्छृरणैश्च मत्तैः । वासद्भिरुच्चैर्विविधप्रमाणाः शाखाः सुपुष्पाः समयोगयुक्ताः ॥ १७.११ ॥
ক’তোবাত ওচৰত অতি আনন্দিত নানা পখী আৰু ছয় শৃংগযুক্ত মত্ত জীৱ উচাইত বাস কৰিছিল। তাত বিভিন্ন মাপৰ ফুলে ভৰা ডালবোৰ সুন্দৰ সংযোগে পৰস্পৰে জোৰা লাগিছিল।
Verse 12
कदम्बनीपार्जुनशिलाशाल-लतागृहस्थैर्मधुरस्वरेण । जुष्टं विहङ्गैः सुजनप्रयोगा निराकुला कार्यधृतिर्यथास्थैः ॥ १७.१२ ॥
কদম্ব, নীপ আৰু অৰ্জুন গছ, শিলাময় শালবন আৰু লতাৰে ঢকা গৃহেৰে সজ্জিত সেই স্থান মধুৰ স্বৰৰ পখীৰে সেবিত আছিল। তাত সজ্জনৰ আচৰণ-প্ৰয়োগে কৰ্মধৃতি স্বাভাৱিকভাৱে নিৰাকুল আৰু স্থিৰ থাকিছিল।
Verse 13
मखाग्निधूमैरुदिताग्निहोमै- स्ततः समन्तात् गृहमेदिभिर्द्विजैः । सिंहैरिवाधर्म्मकरी विदारितः स तीक्ष्णदंष्ट्रैर्वरमत्तकेसरैः ॥ १७.१३ ॥
যজ্ঞাগ্নিৰ ধোঁৱা আৰু প্ৰজ্বলিত অগ্নিহোত্ৰেৰে পৰিবেষ্টিত, চাৰিওফালে গৃহস্থ দ্বিজসকলে ঘেৰি ধৰা সেই অধৰ্মকাৰকক তীক্ষ্ণ দন্ত আৰু মত্ত, উৎকৃষ্ট কেশৰযুক্ত সিংহে যেন শিকাৰৰ দৰে বিদীৰ্ণ কৰিলে।
Verse 14
एवं स राजा विविधानुपायान् वराश्रमे प्रेक्षमाणो विवेश । तस्मिन् प्रविष्टे तु स तीव्रतेजा महातपाः पुण्यकृतां प्रधानः । दृष्टो यथा भानुरनन्तभानुः कौश्यासने ब्रह्मविदां प्रधानः ॥ १७.१४ ॥
এইদৰে ৰজাই নানা উপায় লক্ষ্য কৰি শ্ৰেষ্ঠ আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰিলে। প্ৰৱেশ কৰোঁতেই সি তীব্ৰ তেজস্বী মহাতপস্বীক দেখিলে—পুণ্যকৰ্মীৰ মাজত প্ৰধান—অনন্ত কান্তিৰ সূৰ্যৰ দৰে, কুশাসনত আসীন, ব্ৰহ্মবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 15
दृष्ट्वा स राजा विजयी मृगाणां मतिं विसस्मार मुनेः प्रसङ्गात् । चकार धर्मं प्रति मानसं सोऽनुत्तमं प्राप्य नृपो मुनिं सः ॥ १७.१५ ॥
বিজয়ী ৰজাই সেই মুনিক দেখি, মুনিসঙ্গৰ প্ৰভাৱত মৃগ-বিষয়ক নিজৰ মনোভাব পাহৰি গ’ল। অতুল মুনিক লাভ কৰি ৰজাই মনক ধৰ্মৰ দিশে নিবিষ্ট কৰিলে।
Verse 16
स मुनिस्तं नृपं दृष्ट्वा प्रजापालमकल्मषम् । अभ्यागतक्रियां चक्रे आसनस्वागतादिभिः ॥ १७.१६ ॥
সেই মুনিয়ে প্ৰজাপালক, কলুষহীন ৰজাক দেখি আসন দান আৰু স্বাগত-বচন আদি কৰি অতিথি-সৎকাৰৰ বিধি সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 17
ततः कृतासनो राजा प्रणम्य ऋषिपुङ्गवम् । पप्रच्छ वसुधे प्रश्नमिमं परमदुर्लभम् ॥ १७.१७ ॥
তাৰপিছত ৰজাই আসন গ্ৰহণ কৰি ঋষিশ্ৰেষ্ঠক প্ৰণাম কৰি, হে বসুধে, এই পৰম দুৰ্লভ প্ৰশ্ন সুধিলে।
Verse 18
भगवन् दुःखसंसारमग्नैः पुम्भिस्तितीर्षुभिः । यत्कार्यं तन्ममाचक्ष्व प्रणते शंसितव्रत ॥ १७.१८ ॥
হে ভগৱন! দুখময় সংসাৰত নিমগ্ন আৰু তাক পাৰ হ’বলৈ ইচ্ছুক মানুহে কি কৰিব লাগে? মই প্ৰণত; হে প্ৰশংসিত-ব্ৰতধাৰী, সেয়া মোক কওক।
Verse 19
महातपा उवाच । संसारार्णवमज्जमानमनुजैः पोतः स्थिरोऽतिध्रुवः कार्यः पूजनदानहोमविविधैर्यज्ञैः समं ध्यानैः । कीलैः कीलितमोक्षभिः सुरभटैरूर्ध्वं महारज्जुभिः प्राणाद्यैरधुना कुरुष्व नृपते पोतं त्रिलोकेश्वरम् ॥ १७.१९ ॥
মহাতপা ক’লে—সংসাৰ-সমুদ্ৰত ডুবি থকা মানুহৰ বাবে এক দৃঢ়, অতি স্থিৰ নাও গঢ়িব লাগে—পূজা, দান, হোম, নানাবিধ যজ্ঞ আৰু ধ্যানসহ। মোক্ষৰূপ কীলেৰে তাক স্থিৰ কৰা, প্ৰাণ আদি সাধনাৰ মহাৰজ্জুৰে ঊৰ্ধ্বলৈ তোলা; হে নৃপতি, এতিয়া সেই নাওকেই ত্ৰিলোক পাৰ কৰোৱা শ্ৰেষ্ঠ সাধন কৰা।
Verse 20
नारायणं नरकहरं सुरेशं भक्त्या नमस्कुर्वति यो नृपीष । स वीतशोकः परमं विशोकं प्राप्नोति विष्णोः पदमव्ययं तत् ॥ १७.२० ॥
হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! যি ভক্তিভাৱে নৰকহৰ, সুৰেশ নাৰায়ণক নমস্কাৰ কৰে, সি শোকমুক্ত হৈ বিষ্ণুৰ সেই অব্যয় পদ—পৰম বিশোক অৱস্থা—প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 21
नृप उवाच । भगवन् सर्वधर्मज्ञ कथं विष्णुः सनातनः । पूज्यते मोक्षमिच्छद्भिः पुरुषैर्वद तत्त्वतः ॥ १७.२१ ॥
ৰাজাই ক’লে—হে ভগৱান, সৰ্বধৰ্মজ্ঞ! মোক্ষ কামনা কৰা মানুহে সনাতন বিষ্ণুক কেনেকৈ পূজা কৰিব? তত্ত্বতঃ কৃপা কৰি কওক।
Verse 22
महातपा उवाच । शृणु राजन् महाप्राज्ञ यथा विष्णुः प्रसीदति । पुरुषाणां तथा स्त्रीणां सर्वयोगीश्वरॊ हरिः ॥ १७.२२ ॥
মহাতপা ক’লে—হে মহাপ্ৰাজ্ঞ ৰাজন, শুনা; বিষ্ণু যিদৰে প্ৰসন্ন হয়, সেইদৰে পুৰুষ আৰু স্ত্ৰী উভয়ৰ প্ৰতি সৰ্বযোগীশ্বৰ হৰি অনুগ্ৰহ কৰে।
Verse 23
सर्वे देवाः सपितरो ब्रह्माद्याश्चाण्डमध्यगाः । विष्णोः सकाशादुत्पन्ना इतीयं वैदिकी श्रुतिः ॥ १७.२३ ॥
সকলো দেৱতা, পিতৃগণ, আৰু ব্ৰহ্মা আদি যিসকল অণ্ড-মধ্যত অৱস্থিত—সকলো বিষ্ণুৰ সান্নিধ্যৰ পৰা উৎপন্ন; এইদৰে বৈদিক শ্ৰুতি ঘোষণা কৰে।
Verse 24
अग्निस्तथाश्विनौ गौरी गजवक्त्रभुजङ्गमाः । कार्तिकेयस्तथादित्यो मातरो दुर्गया सह ॥ १७.२४ ॥
অগ্নি, অশ্বিনীকুমাৰদ্বয়, গৌৰী, গজবক্ত্ৰ (গণেশ) সম্পৰ্কীয় নাগগণ, কাৰ্ত্তিকেয়, আদিত্য আৰু দুৰ্গাসহ মাতৃগণ।
Verse 25
दिशो धनपतिर् विष्णुर् यमो रुद्रः शशी तथा । पितरश्चेति संभूताः प्राधान्येन जगत्पतेः ॥ १७.२५ ॥
দিশাসমূহৰ অধিষ্ঠাতা, ধনপতি (কুবেৰ), বিষ্ণু, যম, ৰুদ্ৰ, চন্দ্ৰ আৰু পিতৃগণ—এইসকল জগত্পতিৰ প্ৰধান প্ৰকাশৰূপে সম্ভূত হৈছে।
Verse 26
हिरण्यगर्भस्य तनौ सर्वं एव समुद्भवाः । पृथक्पृथक् ततो गर्वं वहमानाः समन्ततः ॥ १७.२६ ॥
হিৰণ্যগৰ্ভৰ দেহৰ পৰাই নিশ্চয় সকলো জীৱৰ উদ্ভৱ হৈছিল। তাৰ পাছত তেওঁলোকে নিজ নিজ পৃথক ৰূপে চাৰিওফালে গৰ্ব বহন কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 27
अहं योग्यस्त्वहं याज्य इति तेषां स्वनो महान् । श्रूयते देवसमितौ सागरक्षुब्धसन्निभः ॥ १७.२७ ॥
“মই যোগ্য, মই যাজ্য”—এইদৰে তেওঁলোকৰ মহা কোলাহল দেৱসভাত শুনা যায়, যেন ক্ষুব্ধ সাগৰৰ গর্জন।
Verse 28
तेषां विवादमानानां वह्निरुत्थाय पार्थिव । उवाच मां यजस्वेति ध्यायध्वं मामिति ब्रुवन् ॥ १७.२८ ॥
তেওঁলোকে বিবাদ কৰি থাকোঁতে, হে ৰাজন, অগ্নি উঠি ক’লে—“মোক যজন কৰা” আৰু “মোক ধ্যান কৰা”—এইদৰে কৈ তেওঁলোকক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 29
प्राजापत्यमिदं नूनं शरीरं मद्विनाकृतम् । विनाशमुपपद्येत यतो नाहं महानहम् ॥ १७.२९ ॥
এই দেহ নিশ্চয় প্ৰজাপতিৰ সৃষ্টি; যদি ই মোক বাদ দি গঢ়া হ’লহেঁতেন, তেন্তে ই বিনাশলৈ গ’লহেঁতেন—কাৰণ তেতিয়া মই ‘মহান্ অহং’ (ধাৰণ-তত্ত্ব) নাথাকিলোঁহেঁতেন।
Verse 30
एवमुक्त्वा शरीरं तु त्यक्त्वा वह्निर्विनिर्ययौ । निर्गतेऽपि ततस्तस्मिंस्तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.३० ॥
এইদৰে কৈ অগ্নিয়ে সেই দেহ ত্যাগ কৰি ওলাই গ’ল। তথাপি সি তাতৰ পৰা ওলাই যোৱাৰ পাছতো সেই দেহ ক্ষয় নোহ’ল।
Verse 31
ततोऽश्विनौ मूर्तिमन्तौ प्राणापानौ शरीरगौ । आवां प्रधानावित्येवमूचतुर्याज्यसत्तमौ ॥ १७.३१ ॥
তেতিয়া মূৰ্তিমান অশ্বিনীদ্বয়—দেহত অৱস্থিত প্ৰাণ আৰু অপানৰূপে—যাজ্যসত্তমক ক’লে: “আমিয়েই দুয়ো প্ৰধান।”
Verse 32
एवमुक्त्वा शरीरं तु विहाय क्वचिदास्थितौ । तयोऽपि क्षयं कृत्वा क्षेत्री तत्पुरमास्थितः ॥ १७.३२ ॥
এইদৰে কৈ তেওঁলোকে দেহ ত্যাগ কৰি কোনো এক ঠাইত আশ্ৰয় ল’লে। আৰু তেওঁলোক দুয়োৰো ক্ষয় ঘটাই ক্ষেত্ৰী (ক্ষেত্ৰৰ অধিপতি) সেই নগৰত বাস কৰিলে।
Verse 33
ततो वागब्रवीद् गौरी प्राधान्यं मयि संस्थितम् । सा अप्येवमुक्त्वा क्षेत्रात् तु निष्चक्राम बहिः शुभा ॥ १७.३३ ॥
তাৰ পাছত গৌৰীয়ে ক’লে: “প্ৰাধান্য মোৰ মাজতেই স্থিত।” এইদৰে কৈ সেই শুভা ক্ষেত্ৰৰ বাহিৰলৈ ওলাই গ’ল।
Verse 34
तया विनापि तत्क्षेत्रं वागूनं व्यवतिष्ठत । ततो गणपतिर् वाक्यमाकाशाख्योऽब्रवीत् तदा ॥ १७.३४ ॥
তেওঁ নাথাকিলেও সেই ক্ষেত্ৰ ‘ৱাগূন’ নামে স্থিত থাকিল। তেতিয়া গণপতিয়ে বাক্য ক’লে; আৰু ‘আকাশাখ্য’ নামধাৰীও সেই সময় ক’লে।
Verse 35
न मया रहितं किञ्चिच्छरीरं स्थायि दूरतः । कालान्तरेत्येवमुक्त्वा सोऽपि निष्क्रम्य देहतः ॥ १७.३५ ॥
সিয়ে ক’লে: “মোৰ অবিহনে কোনো দেহ দূৰত থাকিলেও দীঘলীয়া কাল স্থায়ী নহয়।” ‘কালান্তৰে’ এইদৰে কৈ সিও দেহ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 36
पृथग्भूतस्तथाप्येतच्चरीरं नाप्यनीनशत् । विनाकाशाख्यतत्त्वेन तथापि न विशीर्यते ॥ १७.३६ ॥
যদিও এই দেহ পৃথক পৃথক অংশত বিভক্ত হৈছে, তথাপি ই নষ্ট নহয়; ‘আকাশ’ নামৰ তত্ত্ব নাথাকিলেও ই তথাপি ভাঙি নপৰে।
Verse 37
सुषिरैस्तु विहीनं तु दृष्ट्वा क्षेत्रं व्यवस्थितम् । शरीरधातवः सर्वे ते ब्रूयुर्वाक्यमेव हि ॥ १७.३७ ॥
কিন্তু যেতিয়া তেওঁলোকে ‘ক্ষেত্ৰ’ অৰ্থাৎ দেহক যথাস্থিত অৱস্থাত, কিন্তু ৰন্ধ্ৰবিহীন দেখি, তেতিয়া সকলো শৰীৰধাতু যেন সাক্ষ্য দিয়া দৰে কেৱল এটা বাক্যই কয়।
Verse 38
अस्माभिर्व्यतिरिक्तस्य न शरीरस्य धारणम् । भवतीत्येवमुक्त्वा ते जहुः सर्वे शरीरिणः ॥ १७.३८ ॥
“আমাৰ পৰা পৃথক হোৱা বস্তুৰে দেহ ধাৰণ নহয়”—এনেদৰে কৈ সকলো শৰীৰী তেতিয়া দেহ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 39
तैर्व्यपेतमपि क्षेत्रं पुरुषेण प्रपाल्यते । तं दृष्ट्वा त्वब्रवीत् स्कन्दः सोऽहङ्कारः प्रकीर्तितः ॥ १७.३९ ॥
তেওঁলোকে ত্যাগ কৰিলেও সেই ‘ক্ষেত্ৰ’ এজন পুৰুষে পালন কৰে। তাক দেখি স্কন্দে ক’লে—“এইয়েই ‘অহংকাৰ’ বুলি প্ৰকীৰ্তিত।”
Verse 40
मया विना शरीरस्य सम्भूतिरपि नेष्यते । एवमुक्त्वा शरीरात् तु सोऽभ्यपेतः पृथक् स्थितः ॥ १७.४० ॥
“মোৰ অবিহনে দেহৰ সম্ভৱো স্বীকৃত নহয়”—এনেদৰে কৈ সি দেহৰ পৰা আঁতৰি পৃথকভাৱে স্থিত হ’ল।
Verse 41
तेनाक्षतेन तत्क्षेत्रं विना मुक्तवदास्थितम् । तं दृष्ट्वा कुपितो भानुः स आदित्यः प्रकीर्तितः ॥ १७.४१ ॥
সেই অক্ষত (অখণ্ড চাউল) নাথাকাত সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ যেন মুক্তিহীন হৈ থাকিল। তাক দেখি ভানু (সূৰ্য) ক্ৰুদ্ধ হ’ল; সেয়ে তেওঁ ‘আদিত্য’ নামে প্ৰখ্যাত।
Verse 42
मया विना कथं क्षेत्रमिमं क्षणमपीष्यते । एवमुक्त्वा प्रयातः स तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.४२ ॥
“মোৰ অবিহনে এই ক্ষেত্ৰ এক মুহূর্তো কেনেকৈ টিকিব?” বুলি কৈ তেওঁ গ’ল; তথাপি সেই দেহ ক্ষয় নহ’ল।
Verse 43
ततः कामादिरुत्थाय गणो मातृविसंज्ञितः । न मया व्यतिरिक्तस्य शरीरस्य व्यवस्थितिः । एवमुक्त्वा स यातस्तु शरीरं तन्न शीryते ॥ १७.४३ ॥
তাৰ পাছত কাম আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা ‘মাতৃ’ নামে পৰিচিত গণ উঠি ক’লে—“মোৰ বাহিৰে দেহৰ স্থিতি নাই।” এইদৰে কৈ সি গ’ল; তথাপি সেই দেহ ক্ষয় নহ’ল।
Verse 44
ततो माया अब्रवीत् कोपात् सा च दुर्गा प्रकीर्तिता । न मया अस्य विना भूतिरित्युक्त्वा अन्तर्दधे पुनः ॥ १७.४४ ॥
তাৰ পাছত মায়া ক্ৰোধে ক’লে—তেওঁকেই দুৰ্গা বুলিও প্ৰখ্যাত। “মোৰ অবিহনে তাৰ ভূতি/সমৃদ্ধি নাই” বুলি কৈ তেওঁ পুনৰ অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 45
ततो दिशः समुत्तस्थुरूचुश्छेदं वचो महत् । नास्माभी रहितं कार्यं भवतीति न संशयः । चतस्त्र आगताः काष्ठा अपयाताः क्षणात् तदा ॥ १७.४५ ॥
তাৰ পাছত দিশাসমূহ উঠি এক মহান নিৰ্ণায়ক বাক্য ক’লে—“আমাৰ অবিহনে কোনো কাৰ্য সিদ্ধ নহয়; ইয়াত সন্দেহ নাই।” তেতিয়া অহা চাৰিও দিশা ক্ষণতে আঁতৰি গ’ল।
Verse 46
ततो धनपतिर् वायुर् मय्यपेते क्व सम्भवः । शरीरस्येति सोऽप्येवम् उक्त्वा मूर्धानगोऽभवत् ॥ १७.४६ ॥
তেতিয়া ধনপতি (কুবেৰ) ক’লে— “মই আঁতৰি গ’লে দেহৰ অস্তিত্ব ক’ৰ পৰা হ’ব?” এইদৰে কৈ সিও মূৰফালে ঊৰ্ধ্বগামী হ’ল।
Verse 47
ततो विष्णुर्मनो ब्रूयान्नायं देहो मया विना । क्षणमप्युत्सहेत् स्थातुमित्युक्त्वाऽन्तर्दधे पुनः ॥ १७.४७ ॥
তাৰ পাছত বিষ্ণুৱে (মনত) ক’লে— “মোৰ অবিহনে এই দেহ এক ক্ষণো স্থিৰ থাকিব নোৱাৰে।” এইদৰে কৈ তেওঁ পুনৰ অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 48
ततो धर्मोऽब्रवीत् सर्वमिदं पालितवानहम् । इदानीमप्युपगते कथमेतद्भविष्यति ॥ १७.४८ ॥
তেতিয়া ধৰ্মে ক’লে— “এই সকলো মই ৰক্ষা কৰি আহিছোঁ। এতিয়া এই অৱস্থা আহি পালে, ই কেনেকৈ হ’ব?”
Verse 49
एवमुक्त्वा गतो धर्मस्तच्छरीरं न शीऱ्यते । ततो ब्रवीन्महादेवः अव्यक्तो भूतनायकः ॥ १७.४९ ॥
এইদৰে কৈ ধৰ্ম গ’ল; তথাপি সেই দেহ ক্ষয় নাহ’ল। তাৰ পাছত অব্যক্ত, ভূতনায়ক মহাদেৱে ক’লে।
Verse 50
महत्त्संज्ञो मया हीनं शरीरं नो भवेद्यथा । एवमुक्त्वा गतः शम्भुस्तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.५० ॥
“‘মহৎ’ নামে খ্যাত এই দেহ মোৰ অবিহনে নোহোৱাকৈ থাকক,” এইদৰে কৈ শম্ভু গ’ল; তথাপি সেই দেহ ক্ষয় নাহ’ল।
Verse 51
तं दृष्ट्वा पितरश्चोचुस्तन्मात्रा यावदस्मभिः । प्रगतैरेभिरेतच्च शरीरं शीऱ्यते ध्रुवम् । एवमुक्त्वा तु ते देहं त्यक्त्वाऽन्तर्धानमागताः ॥ १७.५१ ॥
তেওঁক দেখি পিতৃসকলে ক’লে: "যেতিয়ালৈকে আমাৰ দ্বাৰা এই সহায় আগবঢ়োৱা হয়, তেতিয়ালৈকেহে এই শৰীৰটো থাকে; আমাৰ প্ৰস্থানৰ পিছত ই নিশ্চিতভাৱে ক্ষয়প্ৰাপ্ত হয়।" এইবুলি কৈ তেওঁলোকে দেহ ত্যাগ কৰি অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 52
अग्निः प्राणोऽपानश्च आकाशं सर्वधातवः । क्षेत्रं तद्वदहंकारो भानुः कामादयो मया । काष्ठा वायुर्विष्णुर्धर्म शम्भुस्तथेन्द्रियार्थकाः ॥ १७.५२ ॥
"অগ্নি, প্ৰাণ আৰু অপান বায়ু, আকাশ আৰু সকলো ধাতু; ক্ষেত্ৰ, অহংকাৰ, সূৰ্য আৰু কাম আদি—এই সকলোবোৰ মোৰ দ্বাৰা; দিশসমূহ, বায়ু, বিষ্ণু, ধৰ্ম, শম্ভু আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ বিষয়সমূহো।"
Verse 53
एतैर्मुक्तं तु तत्क्षेत्रं तत् तथैव व्यवस्थितम् । सोमेन पाल्यमानं तु पुरुषेणेन्दुरूपिणा ॥ १७.५३ ॥
এই উপায়ে সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰখন ক্লেশমুক্ত হ’ল আৰু আগৰ দৰেই প্ৰতিষ্ঠিত হৈ থাকিল; আৰু ই সোমৰ দ্বাৰা ৰক্ষিত—সেই পুৰুষৰ দ্বাৰা যিয়ে চন্দ্ৰৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে।
Verse 54
एवं व्यवस्थिते सोमे षोडशात्मन्यथाक्षरे । प्राग्वत् तत्र गुणोपेतं क्षेत्रमुत्थाय बभ्रम ॥ १७.५४ ॥
যেতিয়া সোম এইদৰে ষোল্লটা কলাৰ অবিনাশী নীতি অনুসৰি বিধিবদ্ধভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল, তেতিয়া আগৰ দৰেই গুণসম্পন্ন সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰখন সাৰ পাই উঠিল আৰু তাত বিচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 55
प्रागवस्थं शरीरं तु दृष्ट्वा सर्वज्ञपालितम् । ताः क्षेत्रदेवताः सर्वा वैलक्षं भावमाश्रिताः ॥ १७.५५ ॥
কিন্তু শৰীৰটোক তাৰ পূৰ্বৰ অৱস্থাত, সৰ্বজ্ঞৰ তত্ত্বাৱধানত ৰক্ষিত দেখি, সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ সকলো ৰক্ষক দেৱতা অত্যন্ত বিস্ময় আৰু ব্যাকুল হৈ পৰিল।
Verse 56
तमेवं तुष्टुवुः सर्वास्तं देवं परमेश्वरम् । स्वस्थानमीयिषुः सर्वास्तदा नृपतिसत्तम ॥ १७.५६ ॥
তেতিয়া সকলোৱে সেই দেৱ, পৰমেশ্বৰক স্তৱ কৰিলে; তাৰ পাছত, হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, সকলোৱে নিজৰ নিজৰ ধামলৈ গ’ল।
Verse 57
त्वमग्निस्त्वं तथा प्राणस्त्वमपानः सरस्वती । त्वमाकाशं धनाध्यक्षस्त्वं शरीरस्य धातवः ॥ १७.५७ ॥
তুমি অগ্নি, তুমিেই প্ৰাণ; তুমি অপান আৰু সৰস্বতী। তুমি আকাশ, ধনৰ অধিপতি; তুমিেই দেহৰ ধাতুসকল।
Verse 58
अहङ्कारो भवान् देव त्वमादित्योऽष्टको गणः । त्वं माया पृथिवी दुर्गा त्वं दिशस्त्वं मरुत्पतिः ॥ १७.५८ ॥
হে দেৱ, তুমি অহংকাৰ-তত্ত্ব; তুমি আদিত্য, অষ্টক আৰু গণসমূহ। তুমি মায়া, পৃথিৱী, দুৰ্গা; তুমি দিশাসমূহ আৰু তুমি মৰুৎপতি।
Verse 59
त्वं विष्णुस्त्वं तथा धर्मस्त्वं जिष्णुस्त्वं पराजितः । अक्षरार्थस्वरूपेण परमेश्वरसंज्ञितः ॥ १७.५९ ॥
তুমি বিষ্ণু, তুমিেই ধৰ্ম; তুমি জিষ্ণু, তুমি অপৰাজিত। অক্ষৰৰ অবিনাশী অৰ্থ-স্বৰূপে তুমি ‘পৰমেশ্বৰ’ বুলি সংজ্ঞিত।
Verse 60
अस्माभिरपयातैस्तु कथमेतद्भविष्यति । एवमत्र शरीरं तु त्यक्तमस्माभिरेव च ॥ १७.६० ॥
কিন্তু আমি যদি আঁতৰি যাওঁ, তেন্তে এইটো কেনেকৈ হ’ব? আৰু এইদৰে ইয়াত এই দেহটোও আমাৰ দ্বাৰাই ত্যাগ কৰা হৈছে।
Verse 61
तत् परं भवता देव तदवस्थं प्रपाल्यते । स्थानभङ्गो न नः कार्यः स्वयं सृष्ट्वा प्रजापते ॥ १७.६१ ॥
সেয়ে হে দেৱ, আপুনি সেই পৰম অৱস্থাক সংৰক্ষণ কৰক। হে প্ৰজাপতি, আপুনি নিজেই আমাক সৃষ্টি কৰিছে; সেয়ে আমাৰ স্থিৰ স্থান ভংগ কৰা আমাৰ বাবে উচিত নহয়।
Verse 62
एवं स्तुतस्ततो देवस्तेषां तोषं परं ययौ । उवाच चैतान् क्रीडार्थं भवन्तोत्पादिता मया ॥ १७.६२ ॥
এইদৰে স্তৱিত হৈ দেৱতা তেওঁলোকৰ প্ৰতি পৰম সন্তোষ লাভ কৰিলে। আৰু ক’লে—“দিব্য লীলাৰ্থে মই তোমালোকক উৎপন্ন কৰিছোঁ।”
Verse 63
कृतकृत्यस्य मे किं नु भवद्भिर्विप्रयोजनम् । तथापि दद्मि वो रूपे द्वे द्वे प्रत्येकशोऽधुना ॥ १७.६३ ॥
“মোৰ কাৰ্য সিদ্ধ হোৱাৰ পিছত তোমালোকৰ সৈতে মোৰ কিহৰ বিচ্ছেদ থাকিব? তথাপি এতিয়া মই তোমালোকৰ প্ৰত্যেকক দুটা দুটা ৰূপ দান কৰিছোঁ।”
Verse 64
भूतकार्येष्वमूर्तेन देवलोके तु मूर्तिना । तिष्ठध्वमपि कालान्ते लयं त्वाविशत द्रुतम् ॥ १७.६४ ॥
ভূতকাৰ্যত অমূর্ত ৰূপে আৰু দেৱলোকত মূর্ত ৰূপে স্থিত থাকক। আৰু কালান্তত তোমালোকৰ ভিতৰত শীঘ্ৰে লয় (প্ৰলয়) প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 65
शरीराणि पुनर्नैवं कर्त्तव्योऽहमिति क्वचित् । मूर्त्तीनां च तथा तुभ्यं दद्मि नामानि वोऽधुना ॥ १७.६५ ॥
“পুনৰায় ক’তো ‘মই কৰ্তা’ এই ভাব লৈ এইদৰে দেহ নিৰ্মাণ কৰা উচিত নহয়। আৰু এতিয়া মই তোমালোকক মূর্তি-ৰূপসমূহৰ নামো দান কৰিছোঁ।”
Verse 66
अग्नेर्वैश्वानरो नाम प्राणापानौ तथाश्विनौ । भविष्यति तथा गौरी हिमशैलसुता तथा ॥ १७.६६ ॥
অগ্নিৰ নাম ‘বৈশ্বানৰ’; আৰু প্ৰাণ-অপান অশ্বিনীকুমাৰদ্বয়ৰ ৰূপে নিৰ্দিষ্ট। তদ্ৰূপ গৌৰী—হিমশৈলসুতা—ও প্ৰকাশ পাব।
Verse 67
पृथिव्यादिगणस्त्वेष गजवक्त्रो भविष्यति । शरीरधातवश्चेमे नानाभूतानि एव तु । अहंकारस्तथा स्कन्दः कार्त्तिकेयो भविष्यति ॥ १७.६७ ॥
পৃথিৱী-আদি এই গণ ‘গজবক্ত্ৰ’ (গণেশ) হ’ব। এই শৰীৰধাতুবোৰ নিশ্চয়েই নানাবিধ ভূত-জীৱত পৰিণত হ’ব। তদ্ৰূপ অহংকাৰ ‘স্কন্দ’—কাৰ্ত্তিকেয়—ৰূপে হ’ব।
Verse 68
भानुश्चादित्यरूपोऽसौ मूर्त्तामूर्त्त च चक्षुषी । कामाद्योऽयं गणो भूयो मातृरूपो भविष्यति ॥ १७.६८ ॥
ভানু আদিত্য-ৰূপেই; তেওঁ মূৰ্ত আৰু অমূৰ্ত উভয়, আৰু (জগতৰ) দুটা চকুৰ দৰে। কাম-আদি এই গণ পুনৰ মাতৃগণৰ ৰূপ ল’ব।
Verse 69
शरीरमाया दुर्गैषा कारणान्ते भविष्यति । दश कन्या भविष्यन्ति काष्ठास्त्वेतास्तु वारुणाः ॥ १७.६९ ॥
এই দুৰ্গম শৰীৰ-মায়া কাৰণ-প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্তত প্ৰকাশ পাব। দহ কন্যা উৎপন্ন হ’ব; এইসকলেই বৰুণ-সম্বন্ধীয় ‘কাষ্ঠা’ (কাল-বিভাগ)।
Verse 70
अयं वायुर्धनेशस्तु कारणान्ते भविष्यति । अयं मनो विष्णुनामा भविष्यति न संशयः ॥ १७.७० ॥
এই বায়ু কাৰণচক্ৰৰ অন্তত ‘ধনেশ’ হ’ব। এই মন ‘বিষ্ণু’ নামে হ’ব—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 71
धर्मोऽपि यमनामा च भविष्यति न संशयः । महत्तत्त्वं च भगवान् महादेवो भविष्यति ॥ १७.७१ ॥
ধৰ্মো ‘যম’ নামৰে পৰিচিত হ’ব—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। আৰু মহত্তত্ত্ব ভগৱান মহাদেৱ ৰূপে প্ৰকাশ পাব।
Verse 72
इन्द्रियार्थाश्च पितरो भविष्यन्ति न संशयः । अयं सोमः स्वयं भूत्वा यामित्रं सर्वदामराः ॥ १७.७२ ॥
ইন্দ্ৰিয়বিষয়সমূহ পিতৃগণ হ’ব—ইয়াত সন্দেহ নাই। এই সোম স্বয়ং প্ৰকাশ পাই যমৰ মিত্ৰ হয় আৰু সদায় অমৰসকলৰ সৈতে থাকে।
Verse 73
एवं वेदान्तपुरुषः प्रोक्तो नारायणात्मकः । स्वस्थाने देवताः सर्वा देवस्तु विरराम ह ॥ १७.७३ ॥
এইদৰে বেদান্ত-পুরুষক নাৰায়ণস্বৰূপ বুলি কোৱা হ’ল। সকলো দেৱতা নিজ নিজ স্থানলৈ উভতি গ’ল, আৰু দেৱ (বক্তা) তেতিয়া নীৰৱ হ’ল।
Verse 74
एवं प्रभावो देवोऽसौ वेदवेद्यो जनार्दनः । कथितो नृपते तुभ्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १७.७४ ॥
এইদৰে বেদে বেদ্য, মহাপ্ৰভাৱশালী দেৱ জনাৰ্দনক, হে নৃপ, তোমালৈ কোৱা হ’ল। এতিয়া আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?
Frequently Asked Questions
The text frames liberation-oriented ethics as a disciplined program of worship and contemplative practice: pūjana (reverential worship), dāna (giving), homa and yajña (ritual offerings), and dhyāna (meditation) directed toward Nārāyaṇa. It also models a moral turn from hunting to dharma when the king encounters an āśrama and a tapasvin, presenting devotion and restraint as practical means to ‘cross’ saṃsāra.
The narrative provides broad yuga markers—Kṛtayuga for the genealogy and a reference to Tretāyuga regarding boons—but it does not specify tithi, nakṣatra, lunar phases, or seasonal calendars for rituals. Ritual activity is described generically (homa, yajña, smoke, ascetic japa) without calendrical prescription.
Environmental balance appears indirectly through the āśrama ecology and the concept of sustaining a ‘kṣetra’ (field/body) by an overarching principle. The forest-hermitage is depicted as an ordered habitat where ritual discipline and non-violent orientation replace predatory hunting, implying that ethical self-regulation supports stable landscapes and communities. The cosmological section emphasizes coordinated functions under a unifying sustainer, a conceptual parallel to maintaining terrestrial order through integrated roles.
A royal lineage is introduced: Śrutakīrti (a king in Kṛtayuga) and his son Suprabho Maṇija, also named Prajāpāla. The principal sage figure is Ṛṣi Mahātapā. The chapter also references a wide range of deities and personified principles (e.g., Agni, Aśvinau, Gaurī, Gaṇapati, Skanda/Kārttikeya, Āditya, Durgā, Yama, Rudra/Śambhu, Soma, Viṣṇu/Nārāyaṇa) as part of a doctrinal catalogue rather than as historical persons.