Adhyaya 109: The Merit and Procedure of Donating the ‘Cotton Cow’ (Kārpāsa-dhenu)
Kārpāsadhenu-dāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi and Apotropaic Rite)
ৱৰাহ–পৃথিৱী সংলাপৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত এই অধ্যায়ত কাৰ্পাসধেনু-দান (কপাহে গঠিত প্ৰতীক গাই দান)ক প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু পুণ্যবর্ধক বিধি হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। হোতৃয়ে ৰজাক কয় যে বিষুৱ, অয়ন-সংক্ৰমণ, যুগাদি, গ্ৰহণ আদি সময়ত, লগতে গ্ৰহপীড়া, অশুভ স্বপ্ন বা দুৰ্ভাগ্য বোধ হ’লে এই দান বিশেষ ফলদায়ক। বিধিত গোৱৰ লেপেৰে স্থান শুদ্ধ কৰি, দৰ্ভা আৰু তিল স্থাপন কৰি, কপাহৰ গাই স্থাপন-সজ্জা কৰি বস্ত্ৰ, মালা, অঙ্গৰাগ, ধূপ, দীপ আৰু নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰা হয়। দানৰ মান ভাৰ অনুসাৰে নিৰ্ধাৰিত, আৰু কোনো প্ৰকাৰ ছলনা বর্জনীয়। মন্ত্রোচ্চাৰণে আহ্বান কৰি যোগ্য পাত্ৰক দান দিয়া হয় আৰু সংসাৰবন্ধনৰ পৰা ৰক্ষা তথা কল্যাণৰ প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 109
Verse 1
अथ कार्पासधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतोवाच ॥ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि धेनुं कार्पासकीं नृप ॥ यत्प्रदानान्नरो याति ऐन्द्रलोकमनुत्तम
এতিয়া কাৰ্পাসধেনু-দানৰ মাহাত্ম্য। হোতা ক’লে: “এতিয়া, হে নৃপ, মই কাৰ্পাসে নিৰ্মিত ধেনুৰ কথা বৰ্ণনা কৰিম; যাৰ দানত মানুহে ইন্দ্ৰৰ অনুত্তম লোক লাভ কৰে।”
Verse 2
विषुवे त्वयने पुण्ये युगादिग्रहणे तथा ॥ ग्रहपीडासु चोग्रासु दुःस्वप्नेऽरिष्टदर्शने
বিষুৱত, পুণ্য অয়নত, আৰু যুগাৰম্ভৰ গ্ৰহণত; লগতে গ্ৰহৰ ভয়ংকৰ পীড়াত, দুঃস্বপ্নত, আৰু অৰিষ্ট-লক্ষণ দেখা পালে—
Verse 3
नृणां च ग्रहपीडासु दुःस्वप्नाद्भुतदर्शने ॥ पुण्येष्वायतने राजञ्छुचिदेशे गवां गणे
মানুহৰ ওপৰত গ্ৰহ-পীড়া পৰিলে, আৰু দুঃস্বপ্ন তথা অদ্ভুত অশুভ লক্ষণ দেখা দিলে, হে ৰাজন—পুণ্য-আয়তনত, শুচি স্থানত, গৰুৰ গোটৰ মাজত (এই বিধি) কৰা উচিত।
Verse 4
गोमयेनोपलिप्तायां दर्भानास्तीर्य वै तिलान् ॥ तन्मध्ये स्थापयेद्धेनुं वस्त्रमाल्यानुलेपनाम्
গোময়েৰে (ভূমি/বেদী) লেপি, দৰ্ভা ঘাঁহ আৰু তিল বিছাই, তাৰ মাজত ধেনুক স্থাপন কৰিব—বস্ত্ৰ, মালা আৰু অনুলেপনেৰে সুশোভিত কৰি।
Verse 5
धूपदीपादिनैवेद्यैः पूजयেচ्च विमत्सरः ॥ उत्तमा च चतुर्भारैरर्धेनैव तु मध्यमाः
ঈৰ্ষা-দ্বেষ নথকাকৈ ধূপ, দীপ আৰু নৈবেদ্য আদিৰে (তাৰ) পূজা কৰিব। ‘উত্তম’ দান চাৰি ভাৰ পৰিমাণ; ‘মধ্যম’ তাৰ অর্ধেক।
Verse 6
भारेण चाधमा प्रोक्ता वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् ॥ चतुर्थांशेन वत्सं तु कल्पयित्वा विधानतः
‘অধম’ পৰিমাণ এক ভাৰ বুলি কোৱা হৈছে; ধনৰ বিষয়ে ছলনা-প্ৰবঞ্চনা ত্যাগ কৰিব। আৰু বিধি অনুসাৰে, চতুৰ্থাংশ পৰিমাণে এটা বাছুৰো নিৰ্ধাৰণ কৰিব।
Verse 7
कर्तव्या रुक्मशृङ्गी तु रजतस्य खुरान्विता ॥ नानाफलमया दन्ता रत्नगर्भसमन्विताः
সেই (ধেনু-ৰূপ দান) সোণৰ শিঙেৰে আৰু ৰূপাৰ খুৰেৰে যুক্ত কৰি গঢ়িব; নানাবিধ ফলৰ দ্বাৰা দন্ত নিৰ্মিত হ’ব, আৰু ভিতৰত ৰত্ন-গৰ্ভে সমন্বিত হ’ব।
Verse 8
इत्येवं सर्वसम्पूर्णा कृत्वा श्रद्धासमन्वितः ॥ आवाहयेत्तां कार्पासधेनुं मन्त्रैर्द्विजातये
এইদৰে সকলো সম্পূৰ্ণ কৰি, শ্ৰদ্ধা-সমন্বিত মনোযোগেৰে, দ্বিজাতি (দ্বিবাৰ জন্মলাভ কৰা) গ্ৰাহকৰ বাবে মন্ত্ৰেৰে সেই কাৰ্পাসধেনু—কপাহে নিৰ্মিত গাই—আৱাহন কৰিব লাগে।
Verse 9
दद्याद्धेनुं चर्मपाणिः प्रयतः श्रद्धयान्वितः ॥ पूर्वोक्तस्तु विधिः कार्यो दानमन्त्रपुरःसरः
চৰ্ম (চামৰা) হাতত ধৰি, সংযমী আৰু শ্ৰদ্ধা-সমন্বিত হৈ, ধেনু দান কৰিব লাগে। পূৰ্বে কোৱা বিধি দান-মন্ত্ৰৰ আগভাগে ৰাখি সম্পাদনীয়।
Verse 10
यया देवगणः सर्वस्त्वया हीनो न वर्तते ॥ तथा उद्धर मां देवि पाहि संसारसागरात्
যাৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ দেবগণ তোমাৰ পৰা কেতিয়াও বঞ্চিত নহয়—সেইদৰে, হে দেবী, মোক উদ্ধাৰ কৰা; সংসাৰ-সাগৰৰ পৰা মোক ৰক্ষা কৰা।
Frequently Asked Questions
The chapter presents dāna (charitable gifting) as an ethically regulated practice: it prescribes careful ritual procedure, emphasizes śraddhā (intentional sincerity), and explicitly warns against vitta-śāṭhya (deceit about one’s means or the gift’s quality). The internal logic frames correct giving as a stabilizing social act that counters misfortune and supports orderly life.
The text recommends performance at viṣuva (equinox), during ayana transitions (solar solstice-turnings), on yugādi (a calendrical ‘beginning of an age/period’ marker), and during grahaṇa (eclipses). It also situates the rite in response to grahapīḍā (planetary afflictions), duḥsvapna (bad dreams), and ariṣṭa-darśana (ominous perceptions).
While not explicitly ecological in modern terms, the chapter links ritual purity and orderly giving to the maintenance of auspiciousness in lived space: it requires a śuci-deśa, cow-dung plastering (gomaya-lepana), and careful preparation of the ground with darbha and tilā. In the Varāha–Pṛthivī interpretive frame, such prescriptions can be read as practices that ritualize care for place, livestock-associated landscapes, and communal stability.
The passage addresses a nṛpa (king) and identifies the instructing voice as Hotṛ (a Vedic ritual functionary). No specific dynastic lineage, named sage genealogy, or historical royal house is provided in the excerpt.