Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 73

Devanagari script

क्षेत्रप्रभावं विज्ञाय ध्यायन्विश्वेश्वरं शिवम् । ब्रह्मेश्वरं च संस्थाप्य विधिस्तत्रैव संस्थितः

Transliteration

kṣetraprabhāvaṃ vijñāya dhyāyanviśveśvaraṃ śivam | brahmeśvaraṃ ca saṃsthāpya vidhistatraiva saṃsthitaḥ

Translation

ক্ষেত্ৰ (কাশী)ৰ মহিমা বুজি, বিশ্বেশ্বৰ শিৱক ধ্যান কৰি, বিধি (ব্ৰহ্মা) ব্ৰহ্মেশ্বৰ লিঙ্গ স্থাপন কৰিলে আৰু তাতেই অৱস্থিত থাকিল।

Word by Word

• क्षेत्रप्रभावम्: the power/glory of the sacred place
• क्षेत्रप्रभावम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र-प्रभाव (प्रातिपदिक; components: क्षेत्र + प्रभाव)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (क्षेत्रस्य प्रभावः)

• विज्ञाय: having understood
• विज्ञाय: Kriya (क्रिया; prior action)
• Type: Verb
• Root: वि-ज्ञा (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive/Gerund), पूर्वकालिक क्रिया; धातु: √ज्ञा (to know) उपसर्ग: वि

• ध्यायन्: meditating
• ध्यायन्: Karta (कर्ता; concomitant action)
• Type: Verb
• Root: ध्यै (धातु) + शतृ (प्रत्यय)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त (present active participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• विश्वेश्वरम्: Viśveśvara (Lord of the universe)
• विश्वेश्वरम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: विश्व-ईश्वर (प्रातिपदिक; components: विश्व + ईश्वर)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विश्वस्य ईश्वरः)

• शिवम्: Śiva
• शिवम्: Karma (कर्म; appositive)
• Type: Noun
• Root: शिव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; विशेष्य (apposition to विश्वेश्वरम्)

• ब्रह्मेश्वरम्: Brahmeśvara (Lord connected with Brahmā)
• ब्रह्मेश्वरम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन्-ईश्वर (प्रातिपदिक; components: ब्रह्मन् + ईश्वर)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (ब्रह्मणः ईश्वरः)

• च: and
• च: Connector
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction)

• संस्थाप्य: having installed
• संस्थाप्य: Kriya (क्रिया; prior action)
• Type: Verb
• Root: सम्-स्था (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive/Gerund), पूर्वकालिक क्रिया; धातु: √स्था उपसर्ग: सम्

• विधिः: Brahmā (Vidhi)
• विधिः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: विधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण/Location)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण

• एव: indeed; only
• एव: Emphasis
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण-निपात (restrictive/emphatic)

• संस्थितः: remained stationed
• संस्थितः: Karta (कर्ता; predicate)
• Type: Verb
• Root: सम्-स्था (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle used as predicate); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; धातु: √स्था उपसर्ग: सम्

Speaker

Skanda (deduced; Kāśīkhaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Brahmeśvara (liṅga) in Kāśī

Type: temple

Visual Art Cues

Scene: Brahmā, after realizing Kāśī’s kṣetra-prabhāva, meditates on Viśveśvara; a radiant Śiva form appears in his inner vision while he consecrates the Brahmeśvara liṅga and sits in unwavering presence.

Characters & Entities

• Viśveśvara (Śiva)
• Brahmeśvara
• Vidhi (Brahmā)
• Kāśī kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Knowing the kṣetra’s glory leads naturally to meditation on Viśveśvara and to establishing enduring forms of worship (liṅga-pratiṣṭhā).

Which specific holy site (Tīrtha) is glorified here?

Kāśī as Viśveśvara’s kṣetra, with the associated Brahmeśvara installation.

What ritualistic prescription is mentioned?

Meditation (dhyāna) on Viśveśvara and the establishment of Brahmeśvara (liṅga-pratiṣṭhā).