Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 29

Devanagari script

अल्पाहारो रहःस्थायी त्त्विंद्रियार्थेष्वलोलुपः । रागद्वेषविर्निर्मुक्तो भिक्षुर्मोक्षाय कल्पते

Transliteration

alpāhāro rahaḥsthāyī ttviṃdriyārtheṣvalolupaḥ | rāgadveṣavirnirmukto bhikṣurmokṣāya kalpate

Translation

অল্প আহাৰ গ্ৰহণ কৰা, একান্তত বাস কৰা, ইন্দ্ৰিয়-বিষয়ত অলোলুপ, আৰু ৰাগ-দ্বেষৰ পৰা নিৰ্মুক্ত—এনেকুৱা ভিক্ষু মোক্ষৰ যোগ্য হয়।

Word by Word

• अल्प-आहारः: one of little food
• अल्प-आहारः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अल्प (प्रातिपदिक) + आहार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारयः (अल्पः आहारः यस्य)

• रहः-स्थायी: dwelling in solitude
• रहः-स्थायी: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रहस् (प्रातिपदिक) + स्थायिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—सप्तमी-तत्पुरुषः (रहसि स्थायी)

• तु: indeed/but
• तु: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/विरोधार्थक-निपात (but/indeed)

• इन्द्रिय-अर्थेषु: in sense-objects
• इन्द्रिय-अर्थेषु: Adhikaraṇa (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: इन्द्रिय (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (इन्द्रियाणाम् अर्थाः)

• अ-लोलुपः: not greedy
• अ-लोलुपः: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अ (नञ्-प्रत्यय) + लोलुप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; नञ्-समास/निषेध (not greedy)

• राग-द्वेष-वि-निर्मुक्तः: freed from attachment and aversion
• राग-द्वेष-वि-निर्मुक्तः: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: राग (प्रातिपदिक) + द्वेष (प्रातिपदिक) + वि (उपसर्ग) + निर्मुक्त (मुच् धातु + नि उपसर्ग + क्त कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘निर्मुक्त’ = क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पूर्वपदे राग-द्वेषयोः द्वन्द्वः, ततः ‘रागद्वेष’ इत्यस्य वियोगे ‘निर्मुक्तः’

• भिक्षुः: a mendicant
• भिक्षुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भिक्षु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• मोक्षाय: for liberation
• मोक्षाय: Sampradāna/Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: मोक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (सम्प्रदान/प्रयोजन), एकवचन

• कल्पते: is fit/qualifies
• कल्पते: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कॢप् (धातु)
• Form: लट् (present), आत्मनेपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A solitary bhikṣu meditates on a quiet Kāśī ghat at dawn, small food bowl beside him, senses withdrawn; the Gaṅgā flows steadily, symbolizing samatā; faint silhouettes of temptations dissolve like mist.

Characters & Entities

• Kāśī
• Bhikṣu
• Mokṣa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Liberation is approached through moderation, solitude, non-greed, and inner freedom from attachment and aversion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the broader sacred frame in the Kāśī Khaṇḍa, associated with the pursuit of mokṣa through dharma.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not a rite but a discipline: small intake, seclusion, and non-attachment as the bhikṣu’s daily vow.