Mantra 16
Rishi: Traditional attribution: ritual lineage of the Vājasaneyins (often left unspecified for prose-linked Soma formulas).
Devata: Sūrya/Vena; and secondarily the graha-deity as ‘Markā’.
Chandas: Triṣṭubh (core verse), with a Yajus-style prose tag (upayāma clause).
Samhita Patha (Devanagari)
अ॒यं वे॒नश्चो॑दय॒त्पृश्नि॑गर्भा॒ ज्योति॑र्जरायू॒ रज॑सो वि॒माने॑ । इ॒मम॒पाᳪ सं॑ग॒मे सूर्य॑स्य॒ शिशुं॒ न विप्रा॑ म॒तिभी॑ रिहन्ति । उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि॒ मर्का॑य त्वा
Transliteration
a̱yáṃ ve̱náś codáyat pṛ́śnigarbʰā̱ jyóti̱r jarāyū́ rájaso vimā́ne | imám apā́ṃ saṅgamé sū́ryasya śíśuṃ na víprā matíbʰī rihanti | upayā́magṛhīto'si márkāya tvā
Translation
এই বেণে পৃশ্নিগৰ্ভা (বৰ্ণবিচিত্ৰ গৰ্ভধাৰী) জ্যোতি—জৰায়ুসহ দীপ্তি—আকাশৰ মাপিত পৰিসৰত উদ্দীপিত কৰিলে। পানীৰ সংগমত, সূৰ্যৰ মিলনস্থলত, ঋষিসকলে চিন্তাৰে তাক শিশুৰ দৰে চেটে। ‘উপযাম’ৰে ধৃত হোৱা তুমি—মৰ্কাৰ বাবে তোমাক।
Padapatha (Word Analysis)
अ॒यम् । वे॒नः । चो॒द॒य॒त् । पृश्नि॑-ग॒र्भाः । ज्योति॑ः । ज॒रा॒यूः । रज॑सः । वि॒माने॑ । इ॒मम् । अ॒पाᳪ । सं॒ग॒मे । सूर्य॑स्य । शिशु॑म् । न । विप्रा॑ः । म॒तिभी॑ः । रि॒ह॒न्ति । उ॒प॒या॒म-गृ॑हीतः । अ॒सि॒ । मर्का॑य । त्वा॒
Word by Word
अयम्this (one)
अयम्:
Kartā
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वेनःVena (a seer/divine being)
वेनः:
Kartā
TypeNoun
Rootवेन (प्रातिपदिक)
चोदयत्impelled / urged
चोदयत्:
Karma
TypeVerb
Rootचुद् (धातु)
पृश्निगर्भाःthose having the dappled one as womb; (i.e., Maruts/bright beings)
पृश्निगर्भाः:
Karma
TypeAdjective/Noun
Rootपृश्नि-गर्भ (समास-प्रातिपदिक)
ज्योतिःlight
ज्योतिः:
Karma
TypeNoun
Rootज्योतिस् (प्रातिपदिक)
जरायुःafterbirth / membrane (envelope)
जरायुः:
Kartā
TypeNoun
Rootजरायु (प्रातिपदिक)
रजसःof the mid-air/space; of the dust/region
रजसः:
Apādāna
TypeNoun
Rootरजस् (प्रातिपदिक)
विमानेin the aerial car / in the measuring-out (expanse)
विमाने:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootविमान (प्रातिपदिक)
इमम्this
इमम्:
Karma
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अपाम्of the waters
अपाम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
संगमेat the confluence/meeting
संगमे:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootसंगम (प्रातिपदिक)
सूर्यस्यof the Sun
सूर्यस्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
शिशुम्a child/infant
शिशुम्:
Karma
TypeNoun
Rootशिशु (प्रातिपदिक)
नlike / as
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
विप्राःinspired sages/priests
विप्राः:
Kartā
TypeNoun
Rootविप्र (प्रातिपदिक)
मतिभिःwith thoughts/insights
मतिभिः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootमति (प्रातिपदिक)
रिहन्तिlick / caress / cherish
रिहन्ति:
Karma
TypeVerb
Rootरिह् (धातु)
उपयामगृहीतःtaken/received with the upayāma-formula
उपयामगृहीतः:
Kartā
TypeAdjective (Participle)
Rootउप-याम-गृहीत (कृदन्त-समास; √ग्रह्)
असिyou are
असि:
—
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
मर्कायfor Marka (a deity/person)
मर्काय:
Sampradāna
TypeNoun
Rootमर्क (प्रातिपदिक)
त्वाyou
त्वा:
Karma
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
S
SūryaV
VenaĀ
Āpas (Waters)M
Markā (graha-deity/name of the draught)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes