Adhyaya 31

Mantra 1

स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् । स भूमि॑ᳪ स॒र्वत॑ स्पृ॒त्वाऽत्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒॒लम्

সহস্ৰশীৰ্ষা পুৰুষ—সহস্ৰ চকু, সহস্ৰ পদ। সি সকলো দিশে পৃথিৱীক স্পৰ্শ কৰি ব্যাপি থাকিও, তাৰ ওপৰত দহ আঙুল পৰিমাণে অতীত হৈ স্থিত আছিল।

Mantra 2

पुरु॑ष ए॒वेदᳪ सर्वं॒ यद्भू॒तं यच्च॑ भा॒व्य॒म् । उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति

পুৰুষেই নিশ্চয় এই সকলো—যি ভূত (হৈ গৈছে) আৰু যি ভবিষ্যৎ। আৰু অমৃতত্বৰো তেওঁ অধীশ্বৰ, কিয়নো অন্নৰ দ্বাৰা তেওঁ সকলোতকৈ অধিক বিস্তৃত হয়।

Mantra 3

ए॒तावा॑नस्य महि॒मातो॒ ज्यायाँ॑श्च॒ पूरु॑षः । पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि

এতিয়াই তেওঁৰ মহিমা; আৰু ইয়াতকৈও অধিক মহান পুৰুষ। তেওঁৰ এক পাদ (চতুৰ্থাংশ) সকলো ভূত-প্ৰাণী; তেওঁৰ ত্ৰিপাদ (তিন চতুৰ্থাংশ) দিৱ্যলোকত অমৃত—অমৰ স্বৰূপ।

Mantra 4

त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑ष॒: पादो॑ऽस्ये॒हाभ॑व॒त् पुन॑: । ततो॒ विष्व॒ङ् व्य॒क्रामत्साशनानश॒ने अ॒भि

ত্ৰিপাদে পুৰুষ ঊৰ্ধ্বলৈ উদিত হ’ল; তেওঁৰ এক পাদ পুনৰ ইয়াত (ইহলোকে) প্ৰকাশ পালে। তাৰপিছত তেওঁ সকলো দিশে বিস্তাৰিত হৈ খাদ্যভোক্তা আৰু খাদ্যৰ ওপৰেও অতিক্ৰম কৰিলে।

Mantra 5

ततो॑ वि॒राड॑जायत वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः । स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः

তাৰপিছত বিরাট জন্মিল; আৰু বিরাটৰ ওপৰত (অধি) পুৰুষ জন্মিল। জন্মি তেওঁ পিছফালে ভূমিকেও আৰু আগফালেও অতিক্ৰম কৰিলে।

Mantra 6

तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒: सम्भृ॑तं पृषदा॒ज्यम् । प॒शूँस्ताँश्च॑क्रे वाय॒व्या॒नार॒ण्या ग्रा॒म्याश्च॒ ये

সেই সম্পূৰ্ণ আহুতি-দত্ত যজ্ঞৰ পৰা পৃষদাজ্য সংগৃহীত হ’ল। তেতিয়া তেওঁ পশুসকল সৃষ্টি কৰিলে—বায়ৱ্য (আকাশীয়), আৰণ্য (বনৰ), আৰু গ্ৰাম্য (গাঁৱৰ) যিসকল।

Mantra 7

तस्मा॑द्य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुत॒ ऋच॒: सामा॑नि जज्ञिरे । छन्दा॑ᳪसि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यजु॒स्तस्मा॑दजायत

সেই সৰ্বহুত যজ্ঞৰ পৰা ঋচ্-মন্ত্ৰসমূহ আৰু সাম-গীতসমূহ জন্মিল; তাৰ পৰাই ছন্দসমূহ জন্মিল; তাৰ পৰাই যজুস জন্ম গ্ৰহণ কৰিলে।

Mantra 8

तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये के चो॑भ॒याद॑तः । गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त्तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वय॑:

তস্মাত্ অশ্বসকল জন্মিল—যিসকল উভয়দত (দুই দাঁতযুক্ত) সকলো প্ৰকাৰৰ। তস্মাতেই গাভীসকল নিশ্চয় জন্মিল। তস্মাত্, তস্মাতেই, অজা আৰু অৱিসকল (ছাগলী আৰু ভেড়া) জন্মিল।

Mantra 9

तं य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौक्ष॒न् पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः । तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये

সেই যজ্ঞ—আদিতে জন্ম লোৱা পুৰুষক—বৰ্হিষি (পবিত্ৰ কুশঘাঁহ) ওপৰত প্ৰোক্ষণ (জলছিটা) কৰিলে। তেনেই দেৱসকল যজ্ঞ কৰিলে; আৰু সাধ্যসকল, আৰু যি ঋষিসকল আছিল, সিহঁতেও।

Mantra 10

यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् । मुखं॒ किम॑स्यासी॒त् किं बा॒हू किमू॒रू पादा॑ उच्येते

যেতিয়া পুৰুষক বিভাজন কৰিলে, কিমান ধৰণে তেওঁক বিন্যাস কৰিলে? তেওঁৰ মুখ কি আছিল? বাহু দুটা কি আছিল? উৰু আৰু পাদ—কি বুলি কোৱা হয়?

Mantra 11

ब्रा॒ह्म॒णो॒ऽस्य॒ मुख॑मासीद्बा॒हू रा॑ज॒न्य॒: कृ॒तः । ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वै॑श्यः प॒द्भ्याᳪ शू॒द्रो अ॑जायत

ব্ৰাহ্মণ তেওঁৰ মুখ আছিল; ৰাজন্য (ক্ষত্ৰিয়) তেওঁৰ বাহু ৰূপে নিৰ্মিত হ’ল। যি বৈশ্য, সেয়া তেওঁৰ উৰু; আৰু তেওঁৰ পদদ্বয়ৰ পৰা শূদ্ৰ জন্মিল।

Mantra 12

च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तश्चक्षोः॒ सूर्यो॑ अजायत । श्रोत्रा॑द्वा॒युश्च॑ प्रा॒णश्च॒ मुखा॑द॒ग्निर॑जायत

তাঁৰ মনৰ পৰা চন্দ্ৰমা জন্মিল; চকুৰ পৰা সূৰ্য উদ্ভৱ হ’ল। কৰ্ণৰ পৰা বায়ু আৰু প্ৰাণ উৎপন্ন হ’ল; মুখৰ পৰা অগ্নি জন্মিল।

Mantra 13

नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षᳪ शी॒र्ष्णो द्यौ॒: सम॑वर्तत । प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिश॒: श्रोत्रा॒त्तथा॑ लो॒काँ२ अ॑कल्पयन्

তাঁৰ নাভিৰ পৰা অন্তৰীক্ষ উদ্ভৱ হ’ল; মূৰৰ পৰা দ্যৌলোক (স্বৰ্গ) বিকশিত হ’ল। পদযুগলৰ পৰা ভূমি, কৰ্ণৰ পৰা দিশসমূহ—এইদৰে তেওঁলোকে যথাযথভাৱে লোকসমূহ গঢ়িলে।

Mantra 14

यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत । व॒स॒न्तो॒ऽस्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः

যেতিয়া দেৱতাসকলে পুৰুষক হৱিষ্য ৰূপে লৈ যজ্ঞ বিস্তাৰ কৰিলে, তেতিয়া বসন্ত আছিল তাৰ আজ্য, গ্ৰীষ্ম আছিল ইধ্ম (ইন্ধন), আৰু শৰৎ আছিল হৱিঃ।

Mantra 15

स॒प्तास्या॑सन् परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिध॑: कृ॒ताः । दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न् पुरु॑षं प॒शुम्

তেওঁৰ সাতটা পৰিধি (ঘেৰনি-কাঠি) আছিল; তিনিবাৰ সাতটা সমিধা (ইন্ধন-কাঠ) সাজি থোৱা হৈছিল। দেৱতাসকলে যজ্ঞ সম্পাদন কৰি, পুৰুষক পশু (বলি) ৰূপে বান্ধিলে।

Mantra 16

य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् । ते ह॒ नाकं॑ महि॒मान॑: सचन्त॒ यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्याः सन्ति॑ दे॒वाः

যজ্ঞৰ দ্বাৰাই দেৱতাসকলে যজ্ঞকেই যজ্ঞ কৰিলে; সেইবোৰেই প্ৰথম ধৰ্ম (বিধি-নিয়ম) আছিল। সেই মহিমান্বিতসকলে নাক (স্বৰ্গলোক) লাভ কৰিলে, য’ত পূৰ্বৰ সাধ্য দেৱতাসকল বাস কৰে।

Mantra 17

अ॒द्भ्यः सम्भृ॑तः पृथिव्यै॒ रसा॑च्च वि॒श्वक॑र्मण॒: सम॑वर्त॒ताग्रे॑ । तस्य॒ त्वष्टा॑ वि॒दध॑द्रू॒पमे॑ति॒ तन्मर्त्य॑स्य देव॒त्वमा॒जान॒मग्रे॑

অপ্‌সমূহৰ পৰা সংহৃত, আৰু পৃথিৱীৰ ৰসৰ পৰা, আদিতেই বিশ্বকৰ্মা উদ্ভৱ হ’ল। তস্য ৰূপ বিধান কৰি ত্বষ্টা তাত প্ৰৱেশ কৰে; এইয়েই মৰ্ত্যৰ দেৱত্ব—আদিৰে পৰা স্বভাৱগতভাৱে জন্মা।

Mantra 18

वेदा॒हमे॒तं पुरु॑षं म॒हान्त॑मादि॒त्यव॑र्णं॒ तम॑सः प॒रस्ता॑त् । तमे॒व वि॑दि॒त्वाति॑ मृ॒त्युमे॑ति॒ नान्यः पन्था॑ विद्य॒तेऽय॑नाय

মই সেই মহান পুৰুষক জানো—আদিত্যৰ দৰে বৰ্ণযুক্ত, তমসাৰ পাৰপাৰে। কেৱল তাকেই জানিলে মৃত্যু অতিক্ৰম কৰে; তাত যোৱাৰ বাবে আন কোনো পথ পোৱা নাযায়।

Mantra 19

प्र॒जाप॑तिश्च॒रति॒ गर्भे॑ अ॒न्तरजा॑यमानो बहु॒धा वि जा॑यते । तस्य॒ योनिं॒ परि॑ पश्यन्ति॒ धीरा॒स्तस्मि॑न् ह तस्थु॒र्भुव॑नानि॒ विश्वा॑

প্ৰজাপতি গৰ্ভৰ ভিতৰত বিচৰণ কৰে; অজাত হ’লেও বহুধা ৰূপে জন্ম লয়। ধীৰ জ্ঞানীসকলে তেওঁৰ যোনিক চাৰিওফালে দৰ্শন কৰে; তাতেই সঁচাকৈ সকলো ভুবন স্থিত।

Mantra 20

यो दे॒वेभ्य॑ आ॒तप॑ति॒ यो दे॒वानां॑ पु॒रोहि॑तः । पूर्वो॒ यो दे॒वेभ्यो॑ जा॒तो नमो॑ रु॒चाय॒ ब्राह्म॑ये

যি দেৱতাসকলৰ বাবে তাপ উত্পন্ন কৰে, যি দেৱতাসকলৰ পুৰোহিত (অগ্ৰে স্থাপিত যাজক); যি দেৱতাসকলৰ আগতেই জন্ম লৈছিল—উজ্জ্বল ৰুচিলৈ, ব্ৰাহ্ম্য তেজলৈ নমস্কাৰ।

Mantra 21

रु॒चं ब्रा॒ह्म्यं ज॒नय॑न्तो दे॒वा अग्रे॒ तद॑ब्रुवन् । यस्त्वै॒वं ब्रा॑ह्म॒णो वि॒द्यात्तस्य॑ दे॒वा अ॑स॒न् वशे॑

ব্ৰাহ্ম্য ৰুচি (তেজ) উৎপন্ন কৰি, আদিতে দেৱতাসকলে এইদৰে ক’লে—‘যি ব্ৰাহ্মণ এইদৰে ইয়াক জানে, তাৰ অধীনত দেৱতাসকল থাকিব।’

Mantra 22

श्रीश्च॑ ते ल॒क्ष्मीश्च॒ पत्न्या॑वहोरा॒त्रे पा॒र्श्वे नक्ष॑त्राणि रू॒पम॒श्विनौ॒ व्यात्त॑म् । इ॒ष्णन्नि॑षाणा॒मुं म॑ इषाण सर्वलो॒कं म॑ इषाण

শ্ৰী আৰু লক্ষ্মী—তোমাৰ দুজনী পত্নী; অহোৰাত্ৰ (দিন-ৰাতি) যেন তোমাৰ দুটা পাৰ্শ্ব; নক্ষত্ৰসমূহ তোমাৰ ৰূপ; অশ্বিনৌ তোমাৰ উন্মুক্ত (ব্যাত্ত) দ্বাৰ। ইষ্ণন্—দান কৰি—মোক অমুং লোক (সেই পৰলোক) দান কৰা; মোক সৰ্বলোক দান কৰা।