Shukla Yajur Veda — Adhyaya 31, Mantra 11
Rishi: Puruṣa-sūkta tradition
Devata: Puruṣa / Prajāpati
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
ब्रा॒ह्म॒णो॒ऽस्य॒ मुख॑मासीद्बा॒हू रा॑ज॒न्य॒: कृ॒तः । ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वै॑श्यः प॒द्भ्याᳪ शू॒द्रो अ॑जायत
Transliteration
brāhmaṇó ’sya múkham āsīd bāhū́ rājanyàḥ kṛtáḥ | ūrū́ tád asya yád vaiśyàḥ padbhyā́ṃ śūdró ajāyata
Translation
ব্ৰাহ্মণ তেওঁৰ মুখ আছিল; ৰাজন্য (ক্ষত্ৰিয়) তেওঁৰ বাহু ৰূপে নিৰ্মিত হ’ল। যি বৈশ্য, সেয়া তেওঁৰ উৰু; আৰু তেওঁৰ পদদ্বয়ৰ পৰা শূদ্ৰ জন্মিল।
Padapatha (Word Analysis)
ब्राह्मणः । अस्य । मुखम् । आसीत् । बाहू । राजन्यः । कृतः । ऊरू । तत् । अस्य । यत् । वैश्यः । पद्भ्याम् । शूद्रः । अजायत
Word by Word
ब्राह्मणःthe Brāhmaṇa
ब्राह्मणः:
Kartā
TypeNoun
Rootब्राह्मण (प्रातिपदिक)
अस्यof him/its
अस्य:
Sambandha (Genitive relation)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
मुखम्mouth
मुखम्:
Kartā (of implied ‘was’ in nominal clause)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
आसीत्was
आसीत्:
—
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
बाहू(the two) arms
बाहू:
Kartā (of implied ‘were’)
TypeNoun
Rootबाहु (प्रातिपदिक)
राजन्यःthe Rājanya (Kṣatriya)
राजन्यः:
Kartā (of implied ‘was’ in nominal clause)
TypeNoun
Rootराजन्य (प्रातिपदिक)
कृतःmade; formed
कृतः:
—
TypeParticiple (Adjectival) / Verb-derived
Rootकृ (धातु) → कृत (क्त-कृदन्त)
ऊरू(the two) thighs
ऊरू:
Kartā (of implied ‘were’)
TypeNoun
Rootऊरु (प्रातिपदिक)
तत्that
तत्:
Kartā (of implied ‘was’)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अस्यof him/its
अस्य:
Sambandha (Genitive relation)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
यत्which (was)
यत्:
Kartā (of implied ‘was’)
TypePronoun (relative)
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वैश्यःthe Vaiśya
वैश्यः:
Kartā (in relative clause)
TypeNoun
Rootवैश्य (प्रातिपदिक)
पद्भ्याम्from (the two) feet
पद्भ्याम्:
Apādāna (source/origin: ‘from the feet’)
TypeNoun
Rootपद् (प्रातिपदिक)
शूद्रःthe Śūdra
शूद्रः:
Kartā
TypeNoun
Rootशूद्र (प्रातिपदिक)
अजायतwas born; arose
अजायत:
—
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Entities Mentioned
P
PuruṣaP
PrajāpatiRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes