हिमवतः सुमङ्गलोत्सव-नगररचना (Himavān’s Auspicious Festival Preparations and City Adornment)
অধ্যায় ৩৮ত শৈলেশ্বৰ হিমৱান নিজৰ কন্যাৰ নিমিত্তে নিজৰ নগৰত অতি মঙ্গলময় মহোৎসৱৰ আয়োজন আনন্দেৰে কৰে। মুখ্য দ্বাৰত নন্দীক প্ৰহৰী ৰূপে নিয়োগ কৰা হয় আৰু তেওঁৰ এক কৃত্ৰিম প্ৰতিৰূপো স্থাপন কৰা হয়; দুয়ো স্ফটিকসম উজ্জ্বল হৈ দ্বাৰসীমাৰ পবিত্ৰ সমমিতি আৰু শোভা বৃদ্ধি কৰে। পথসমূহত জল ছটিয়াই শুদ্ধি কৰা হয়, প্ৰতিটো দ্বাৰ ৰম্ভা আদি অলংকাৰ আৰু মঙ্গলদ্ৰব্যেৰে সজোৱা হয়। প্ৰাঙ্গণত ৰম্ভাস্তম্ভ, বস্ত্ৰ-সূত্ৰবন্ধ, নবপল্লৱ, মালতীমালা আৰু দীপ্ত তোৰণ স্থাপন কৰি চাৰিও দিশত মঙ্গলবস্তু ৰখা হয়। তাৰ পাছত হিমৱানে বিশ্বকৰ্মাক আহ্বান কৰি বিশাল মণ্ডপ আৰু সুন্দৰ বেদিকা নিৰ্মাণ কৰায়; তাত কৃত্ৰিম স্থাৱৰ ৰচনা জংগমৰ দৰে আৰু জংগম উপাদান স্থাৱৰৰ দৰে দেখা দি বিস্ময় জগায়। সমগ্ৰ অধ্যায়ে শুদ্ধ পথ, সুৰক্ষিত দ্বাৰ, দিশানুসাৰে মঙ্গলস্থাপন আৰু কেন্দ্ৰীয় মণ্ডপসহ আচারস্থলৰ এক নক্সা গৰ্গৰ নিৰ্দেশত প্ৰস্তাৱ-যোগ্য ৰূপে উপস্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ शैलेश्वरः प्रीतो हिमवान्मुनि सत्तम । स्वपुरं रचयामास विचित्रं परमोत्सवम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! তেতিয়া শৈলেশ্বৰ হিমবান অন্তৰে প্ৰীত হৈ নিজৰ নগৰত বিচিত্ৰ আৰু পৰম মঙ্গলময় মহোৎসৱৰ আয়োজন কৰিলে।
Verse 2
सिक्तमार्गं संस्कृतं च शोभितं परमर्द्धिभिः । द्वारि द्वारि च रम्भादि मङ्गलं द्रव्यसंयुतम्
পথবোৰত পানী ছিটাই শুদ্ধ কৰি সুসজ্জিত কৰা হৈছিল, পৰম ঐশ্বৰ্যৰে শোভিত। আৰু প্ৰতিটো দুৱাৰত ৰম্ভা আদি অপ্সৰাৰ উপস্থিতিত স্বাগতমঙ্গলৰ দ্ৰব্য সাজি থোৱা হৈছিল।
Verse 3
प्रांगणं रचयामास रम्भास्तंभसमन्वितम् । पट्टसूत्रैस्संनिबद्धरसालपल्लवान्वितम्
তেওঁ কলাগছৰ কাণ্ড-স্তম্ভেৰে শোভিত এটা প্ৰাঙ্গণ সাজিলে আৰু বস্ত্ৰসূত্ৰেৰে বান্ধা আমৰ পল্লৱেৰে তাক অলংকৃত কৰিলে।
Verse 4
मालतीमाल्यसंयुक्तं लसत्तोरणसुप्रभम् । शोभितम्मंगलद्रव्यैश्चतुर्दिक्षु स्थितैश्शुभैः
সেয়া মালতী ফুলৰ মালাৰে সুশোভিত আছিল; দীপ্ত তোৰণ আৰু দ্বাৰশোভাৰে উজ্জ্বল হৈ উঠিছিল। চাৰিও দিশত শুভ মঙ্গলদ্ৰব্য স্থাপন কৰা থাকাত সেয়া পূজাৰ্হ আৰু অতি শোভাময় দেখা গৈছিল।
Verse 5
तथैव सर्वं परया मुदान्वितश्चक्रे गिरीन्द्रस्स्वसुतार्थमेव । गर्गम्पुरस्कृत्य महाप्रभावं प्रस्तावयोग्यं च सुमंगलं हि
সেইদৰে গিৰিৰাজ হিমালয় পৰম আনন্দে নিজৰ কন্যাৰ হিতাৰ্থে সকলো ব্যৱস্থা কৰিলে। মহাপ্ৰভাৱশালী ঋষি গৰ্গক অগ্ৰে ৰাখি, উপস্থাপনযোগ্য অতি শুভ প্ৰস্তাৱো আৰম্ভ কৰালে।
Verse 6
आहूय विश्वकर्माणं कारयामास सादरम् । मण्डपं च सुविस्तीर्णं वेदिकादिमनोहरम्
তেওঁ বিশ্বকৰ্মাক আদৰেৰে আহ্বান কৰি এক সুবিস্তৃত মণ্ডপ নিৰ্মাণ কৰালে; বেদিকা আদি শুভ ব্যৱস্থাৰে সেয়া মনোহৰ আছিল।
Verse 7
अयुतेन सुरर्षे तद्योजनानां च विस्तृतम् । अनेकलक्षणोपेतं नानाश्चर्य्यसमन्वितम्
হে দেৱর্ষি, সেই মণ্ডপ দহ হাজাৰ যোজনলৈ বিস্তৃত আছিল। ই বহু লক্ষণে সমৃদ্ধ আৰু নানাবিধ আশ্চৰ্যৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল।
Verse 8
स्थावरं जंगमं सर्वं सदृशन्तैर्मनोहरम् । सर्वतोऽद्भुतसर्वत्वं नानावस्तुचमत्कृतम्
স্থাৱৰ আৰু জংগম—সকলো—নিজ নিজ উপযুক্ত ৰূপ-সাদৃশ্যৰে মনোহৰ হৈ উঠিল। সৰ্বত্ৰ এক অদ্ভুত পূৰ্ণতা ব্যাপি থাকিল; নানাবিধ বস্তুৰ চমৎকাৰত মন বিস্মিত হ’ল।
Verse 9
जंगमं विजितन्तत्र स्थावरेण विशेषतः । जंगमेन च तत्रासीज्जितं स्थावरमेव हि
তাত জংগম সত্তাসকল বিশেষকৈ স্থাৱৰসকলৰ দ্বাৰা পৰাজিত হ’ল; আৰু সেই একে ঘটনাত জংগমৰ দ্বাৰাই স্থাৱৰো নিঃসন্দেহে জয়ী-ভূত হ’ল।
Verse 10
पयसा च जिता तत्र स्थलभूमिर्न चान्यथा । जलं किं हि स्थलं किं हि न विदुः केऽपि कोविदाः
তাত স্থলভূমিও পানীৰ দ্বাৰাই জয়ী হ’ল—অন্যথা নহয়। কিছুমান, যাক কোবিদ বুলি ধৰা হৈছিল, তেওঁলোকে পানী কি আৰু স্থল কি—সেয়াও বুজিব নোৱাৰিলে।
Verse 11
क्वचित्सिंहाः कृत्रिमाश्च क्वचित्सारसपंक्तयः । क्वचिच्छिखण्डिनस्तत्र कृत्रिमाश्च मनोहराः
কেতিয়াবা কৃত্ৰিম সিংহ, কেতিয়াবা সাৰস পখীৰ শাৰী; আৰু কেতিয়াবা শিখণ্ডধাৰী মনোহৰ কৃত্ৰিম ময়ূৰ দেখা গৈছিল।
Verse 12
क्वचित्स्त्रियः कृत्रिमाश्च नृत्यन्त्यः पुरुषैस्सह । मोहयन्त्यो जनान्सर्वान्पश्यन्त्यः कृत्रिमास्तथा
কেতিয়াবা কৃত্ৰিম নাৰীসকল পুৰুষসকলৰ সৈতে নৃত্য কৰিছিল; আৰু সকলোকে মোহিত-ভ্ৰান্ত কৰি, সেই ছলনাময়ীসকলে তেনেদৰে অভিনয়ময় দৃষ্টিৰে ইফালে-সিফালে চাই আছিল।
Verse 13
तथा तेनैव विधिना द्वारपाला मनोहराः । हस्तैर्धनूंषि चोद्धृत्य स्थावरा जंगमोपमाः
সেই একে বিধিৰে মনোহৰ দ্বাৰপাল নিযুক্ত হ’ল; হাতে ধনু তুলি তেওঁলোকে স্থিৰ হৈ থাকিলেও চলমান জীৱৰ দৰে প্ৰতীয়মান হৈছিল।
Verse 14
द्वारि स्थिता महालक्ष्मीः कृत्रिमा रचिताद्भुता । सर्वलक्षणसंयुक्ता गताः साक्षत्पयोर्णवात
দুৱাৰত মহালক্ষ্মী থিয় হৈ আছিল—কৃত্ৰিমভাৱে গঢ়া এক আশ্চৰ্য ৰূপ—সকলো শুভলক্ষণে বিভূষিতা, যেন সাক্ষাৎ ক্ষীৰসাগৰৰ পৰা আহি উপস্থিত হৈছে।
Verse 15
गजाश्चालङ्कृता ह्यासन्कृत्रिमा अकृतोपमाः । तथाश्वाः न सादिभिश्चैव गजाश्च गजसादिभिः
হাতীবোৰো সুন্দৰ অলংকাৰৰে সজোৱা আছিল—কৃত্ৰিমভাৱে গঢ়া আৰু উপমাহীন। তেনেদৰে ঘোঁৰাবোৰো সজ-সামগ্ৰীৰে সজ্জিত আছিল; আৰু হাতীবোৰৰ সৈতে মাহুত আৰু গজ-চালনাত নিপুণ লোকো আছিল।
Verse 16
रथा रथिभिराकृष्टा महाश्चर्यसमन्विताः । वाहनानि तथान्यानि पत्तयः कृत्रिमास्तथा
ৰথবোৰ—সাৰথিয়ে টানি নিয়া আৰু মহা আশ্চৰ্যৰে পৰিপূৰ্ণ—সেখানে দেখা গ’ল; তেনেদৰে আন আন বাহনো, আৰু পদাতিক সৈন্যো আছিল, যাৰ বহুতো কৃত্ৰিমভাৱে গঢ়া আছিল।
Verse 17
एवं विमोहनार्थन्तु कृतं वै विश्वकर्मणा । देवानां च मुनीनां च तेन प्रीतात्मना मुने
হে মুনি, এইদৰে মোহিত কৰাৰ উদ্দেশ্যতেই বিশ্বকৰ্মাই—অন্তৰে প্ৰীত হৈ—এই ৰচনা কৰিলে, যাতে দেৱতা আৰু মুনিসকল সেই আশ্চৰ্যতাত বিভ্ৰান্ত হয়।
Verse 19
तस्योपरि महादिव्यम्पुष्पकं रत्नभूषितम् । राजितं पल्लवैश्शुभ्रश्चामरैश्च सुशोभितम्
তাৰ ওপৰত আছিল পৰম দিব্য পুষ্পচ্ছত্ৰ, ৰত্নে অলংকৃত হৈ দীপ্তিমান; কোমল শুভ্ৰ পল্লৱে শোভিত আৰু উজ্জ্বল শ্বেত চামৰে সুশোভিত।
Verse 20
वामपार्श्वे गजौ द्वौ च शुद्धकाश्मीरसन्निभौ । चतुर्दन्तो षष्टिवर्षौ भेदमानौ महाप्रभौ
বাওঁফালে দুটা হাতী আছিল, শুদ্ধ কাশ্মীৰী কেশৰৰ দৰে বৰ্ণৰ; সিহঁত চতুৰ্দন্ত, ষাঠি বছৰৰ, মদোন্মত্ত, মহাবলী আৰু দীপ্তিমান আছিল।
Verse 21
तथैवार्कनिभौ तेन कृतौ चाश्वौ महाप्रभौ । चामरालंकृतौ दिव्यौ दिव्यालङ्कारभूषितौ
তদ্ৰূপে তেওঁ দুটা অশ্ব সৃষ্টি কৰিলে, সূৰ্যসম দীপ্তিমান আৰু মহাপ্ৰভাময়; সিহঁত দিব্য, চামৰে অলংকৃত আৰু দিব্য অলংকাৰৰে ভূষিত আছিল।
Verse 22
दंशिता वररत्नाढ्या लोकपालास्तथैव च । सर्वे देवा यथार्थं वै कृता वै विश्वकर्मणा
শ্ৰেষ্ঠ ৰত্নে অলংকৃত আৰু সমৃদ্ধ লোকপালসকলেও, আৰু সত্যই সকলো দেৱতা—বিশ্বকৰ্মাই তেওঁলোকক যথোচিত পূৰ্ণতাৰে গঢ়ি তুলিছিল।
Verse 23
तथा हि ऋषयस्सर्वे भृग्वाद्याश्च तपोधनाः । अन्ये ह्युपसुरास्तद्वत्सिद्धाश्चान्येऽपि वै कृताः
সেইদৰে ভৃগু আদি তপোধন সকলো ঋষিও তেনেকুৱাই আছিল; তদ্ৰূপে অন্য উপসুৰ আৰু অন্য সিদ্ধসকলো সেইভাবেই গঢ়া হৈছিল।
Verse 24
विष्णुश्च पार्षदैस्सर्वैर्गरुडाख्यैस्समन्वितः । कृत्रिमो निर्मितस्तद्वत्परमाश्चर्यरूपवान्
সেইদৰে বিষ্ণুৰ এক কৃত্ৰিম ৰূপ নিৰ্মাণ কৰা হ’ল; ‘গৰুড়’ নামে পৰিচিত তেওঁৰ সকলো পাৰ্ষদেৰে সেয়া সমন্বিত আছিল। সেয়া পৰম আশ্চৰ্যৰূপে প্ৰকাশ পাইছিল।
Verse 25
तथैवाहं सुतैवेदैस्सिद्धैश्च परिवारितः । कृत्रिमो निर्मितस्तद्वत्पठन्सूक्तानि नारद
সেইদৰে, হে সূত, মইও বেদ আৰু সিদ্ধগণে পৰিবৃত আছিলোঁ। মোক কৃত্ৰিম ৰূপে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, আৰু হে নাৰদ, মইও তেনেদৰে পবিত্ৰ সূক্ত পাঠ কৰিছিলোঁ।
Verse 26
ऐरावतगजारूढश्शक्रस्स्वदलसंयुतः । कृत्रिमो निर्मितस्तद्वत्परिपूर्णेन्दुसंनिभः
ঐৰাৱত গজত আৰূঢ়, নিজ দলেৰে সৈতে শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)কো তাত কৃত্ৰিম ৰূপে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল—সৰ্বাঙ্গে পৰিপূৰ্ণ, পূৰ্ণিমাৰ চন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্ত।
Verse 27
किं बहूक्तेन देवर्षे सर्वो वै विश्वकर्मणा । हिमागप्रेरितेनाशु क्लृप्तस्सुरसमाजकः
হে দেৱৰ্ষি, বেছি কোৱাৰ কি প্ৰয়োজন? হিমালয়ৰ প্ৰেৰণাত বিশ্বকৰ্মাই তৎক্ষণাৎ সকলো সজাই তুলিলে—সমগ্ৰ দেৱসমাজৰ আয়োজন সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 28
एवंभूतः कृतस्तेन मण्डपो दिव्यरूपवान् । अनेकाश्चर्यसम्भूतो महान्देवविमोहनः
এইদৰে তেওঁৰ দ্বাৰা সেই মণ্ডপ নিৰ্মিত হ’ল—দিব্য ৰূপে বিভূষিত, বহু আশ্চৰ্যৰে উদ্ভূত, মহা বৈভৱশালী, আৰু দেৱতাকো মোহিত কৰিব পৰা মনোহৰ।
Verse 29
अथाज्ञप्तो गिरीशेन विश्वकर्मा महामतिः । निवासार्थं सुरादीनां तत्तल्लोकाम् हि यत्नतः
তাৰপিছত গিৰীশ (ভগৱান শিৱ)ৰ আজ্ঞা পাই মহামতি বিশ্বকৰ্মাই দেৱতাসকল আদি সত্তাৰ নিবাসৰ বাবে তেওঁলোকৰ-তেওঁলোকৰ লোকসমূহ যত্নেৰে সাজিবলৈ ধৰিলে।
Verse 30
तत्रैव च महामञ्चाः सुप्रभाः परमाद्भुताः । रचितास्सुखदा दिव्या स्तेषां वै विश्वकर्मणा
সেই ঠাইতেই বিশ্বকৰ্মাই তেওঁলোকৰ বাবে পৰম আশ্চৰ্য, দীপ্তিময়, দিব্য আৰু সুখদায়ক মহামঞ্চ (শয্যা-আসন) ৰচনা কৰিলে।
Verse 31
तथाप्तसप्तलोकं वै विरेचे क्षणतोऽद्भुतम् । दीप्त्या परमया युक्तं निवासार्थं स्वयम्भुवः
তেতিয়া স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই ক্ষণমাত্ৰতে অদ্ভুতভাৱে সমগ্ৰ সপ্তলোক সৃষ্টি কৰিলে; পৰম দীপ্তিযুক্ত সেই সৃষ্টি দেহধাৰীসকলৰ নিবাসাৰ্থে হ’ল।
Verse 32
तथैव विष्णोस्त्वपरं वैकुण्ठाख्यं महोज्ज्वलम् । विरेचे क्षणतो दिव्यं नानाश्चर्यसमन्वितम्
সেইদৰে বিষ্ণুৰ বাবে ‘বৈকুণ্ঠ’ নামৰ আন এক পৰম উজ্জ্বল লোক প্ৰকাশ পালে; ক্ষণমাত্ৰতে সি দিৱ্যভাৱে দীপ্ত হ’ল আৰু নানাবিধ আশ্চৰ্যৰে সমন্বিত আছিল।
Verse 33
अमरेशगृहन्दिव्यं तथैवाद्भुतमुत्तमम् । विरेचे विश्वकर्मासौ सर्वैश्वर्यसमन्वितम्
বিশ্বকৰ্মাই অমৰেশৰ দিৱ্য গৃহ নিৰ্মাণ কৰিলে—অদ্ভুত আৰু উত্তম—যি সকলো প্ৰকাৰৰ ঐশ্বৰ্য আৰু প্ৰভুত্ব-সমৃদ্ধিৰে সমন্বিত আছিল।
Verse 34
गृहाणि लोकपालानां विरेचे सुन्दराणि च । तद्वत्स प्रीतितो दिव्यान्यद्भुतानि महान्ति च
স্নেহবশে, হে বৎস, তেওঁ লোকপালসকলৰ সুন্দৰ গৃহ নিৰ্মাণ কৰিলে; তদ্ৰূপ প্ৰীত হৈ তেওঁ বহু মহান, অদ্ভুত আৰু দিব্য আবাস আৰু বিস্ময়ো সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 35
अन्येषाममराणां च सर्वेषां क्रमशस्तथा । सदनानि विचित्राणि रचितानि च तेन वै
সেইদৰে অন্য সকলো অমৰ দেৱতাৰো ক্ৰমে ক্ৰমে বিস্ময়কৰ বাসস্থানসমূহ তেওঁ নিশ্চয়েই নিৰ্মাণ কৰিলে।
Verse 36
विश्वकर्मा महाबुद्धिः प्राप्तशम्भुमहावरः । विरेचे क्षणतः सर्वं शिवतुष्ट्यर्थमेव च
মহাবুদ্ধিমান বিশ্বকৰ্মাই শম্ভুৰ পৰা পৰম বৰ লাভ কৰি, শিৱক সন্তুষ্ট কৰিবলৈয়ে ক্ষণমাত্ৰতে সকলো ৰচনা কৰিলে।
Verse 37
तथैव चित्रं परमं महोज्ज्वलं महाप्रभन्देववरैस्सुपूजितम् । गिरीशचिह्नं शिवलोकसंस्थितं सुशोभितं शम्भुगृहं चकार
সেইদৰে তেওঁ পৰম আশ্চৰ্য, অতিশয় দীপ্তিমান আৰু মহাপ্ৰভাময়—দেৱশ্ৰেষ্ঠসকলৰ দ্বাৰা সুপূজিত—গিৰীশৰ চিহ্নধাৰী, শিৱলোকত প্রতিষ্ঠিত, সুসজ্জিত শম্ভুৰ গৃহ নিৰ্মাণ কৰিলে।
Verse 38
एवम्भूता कृता तेन रचना विश्वकर्मणा । विचित्रा शिवतुष्ट्यर्थं पराश्चर्या महोज्ज्वला
এইদৰে বিশ্বকৰ্মাৰ দ্বাৰা তেনে এক ৰচনা কৰা হ’ল—অতিশয় বিচিত্ৰ, শিৱতুষ্টিৰ উদ্দেশ্যে সৃষ্ট, পৰম আশ্চৰ্যময় আৰু মহাদীপ্তিমান।
Verse 39
एवं कृत्वाखिलं चेदं व्यवहारं च लौकिकम् । पर्य्यैक्षिष्ट मुदा शम्भ्वागमनं स हिमाचलः
এইদৰে সকলো ব্যৱস্থা আৰু লৌকিক আচাৰ-ব্যৱহাৰ সম্পন্ন কৰি, হিমাচলে আনন্দেৰে শম্ভু—ভগৱান শিৱৰ—আগমনৰ অপেক্ষা কৰিলে।
Verse 40
इति प्रोक्तमशेषेण वृत्तान्तम्प्रमुदावहम् । हिमालयस्य देवर्षे किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि
হে দেৱর্ষি! হিমালয় সম্পৰ্কীয় এই আনন্দদায়ক বৃত্তান্ত মই সম্পূৰ্ণৰূপে কৈ দিলোঁ। এতিয়া তুমি আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?
Frequently Asked Questions
It describes Himavān’s elaborate, auspicious preparation of his city and ceremonial venue—gate, roads, courtyard, toranas, and a vast maṇḍapa—undertaken for his daughter’s purpose, framed as a grand festival arrangement.
The chapter encodes a ritual grammar: purified approaches, protected thresholds, directional maṅgala placements, and a consecration-ready pavilion together create a ‘fit’ space for divine-human rite, mirroring temple/marriage liturgical design principles.
Key motifs include Nandī as threshold guardian, symmetry through a crafted counterpart, the four-direction deployment of auspicious substances, and Viśvakarmā’s wondrous architecture where the ‘immobile’ and ‘mobile’ appear to outdo each other, intensifying sacred marvel.