सत्यप्रतिज्ञा-तपःसंवादः (Pārvatī’s Vow of Truth and the Dialogue on Her Tapas)
অধ্যায় ২৭ত পাৰ্বতীয়ে এজন দ্বিজ/জটিল তপস্বীক সম্বোধন কৰি কয় যে তেওঁ নিজৰ সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত কোনো বিচ্যুতি নকৰাকৈ সত্যভাৱে বৰ্ণনা কৰিব। মন, বাক্য আৰু কৰ্ম—এই তিন স্তৰত সত্যক দৃঢ়ভাৱে স্থাপন কৰি, শংকৰপ্ৰাপ্তি দুষ্কৰ বুলি জানিও তেওঁ নিজৰ দৃঢ় সংকল্প প্ৰকাশ কৰে। ব্ৰহ্মাৰ বৰ্ণনাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত, পাৰ্বতীৰ কথা শুনি সেই ব্ৰাহ্মণে দেৱী ঘোৰ তপস্যাৰে কি সাধিব বিচাৰে বুলি জিজ্ঞাসা কৰে আৰু প্ৰথমে প্ৰস্থানৰ ইংগিত দিয়ে; তেতিয়া পাৰ্বতীয়ে তেওঁক থাকি হিতকৰ বচন ক’বলৈ অনুৰোধ কৰে। ভক্তিভাৱে শুনিবলৈ সাজু হ’লে তত্ত্ব প্ৰকাশ কৰিব বুলি দ্বিজে সন্মতি দিয়ে। এই অধ্যায়ে পাৰ্বতীৰ সত্যনিষ্ঠা, সংকল্প আৰু শৃঙ্খলিত সাধনাক প্ৰতিষ্ঠা কৰি, আকাঙ্ক্ষাৰ স্বৰূপ আৰু পথপ্ৰদৰ্শিত উপদেশেৰে বোধ (বয়ুন) কেনেকৈ জাগে—সেই দিশলৈ সেতু গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
पार्वत्युवाच । शृणु द्विजेन्द्र जटिल मद्वृत्तं निखिलं खलु । सख्युक्तं मेऽद्य यत्सत्यं तत्तथैव न चान्यथा
পাৰ্বতী ক’লে—হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, হে জটাধাৰী! মোৰ জীৱনৰ সমগ্ৰ বৃত্তান্ত সম্পূৰ্ণকৈ শুনা। আজি সখ্যভাবৰে যি কওঁ, সেয়া সত্য—ঠিক তেনেকুৱাই, অন্যথা নহয়।
Verse 2
मनसा वचसा साक्षात्कर्म्मणा पतिभावतः । सत्यं ब्रवीमि नोऽसत्यं वृतो वै शंकरो या
মনৰে, বাক্যৰে আৰু প্ৰত্যক্ষ কৰ্মৰে—পতিভাৱ লৈ—মই সত্যই কওঁ, অসত্য নহয়: মই নিশ্চয় শংকৰকেই বৰণ কৰিছোঁ।
Verse 3
जानामि दुर्ल्लभं वस्तु कथम्प्राप्यं मया भवेत् । तथापि मन औत्सुक्यात्तप्यतेऽद्य तपो मया
মই জানো যে মই বিচৰা লক্ষ্য অতি দুৰ্লভ—সেয়া মই কেনেকৈ পাব? তথাপি উৎকণ্ঠাত মন দহে; সেয়ে আজিো মই তপস্যা কৰোঁ।
Verse 4
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा वचनन्तस्मै स्थिता सा गिरिजा तदा । उवाच ब्राह्मणस्तत्र तच्छ्रुत्वा पार्वतीवचः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এনেদৰে কথা কৈ গিৰিজা (পাৰ্বতী) তেতিয়া তাতেই থিয় হৈ ৰ’ল। তাৰপিছত তাত সেই ব্ৰাহ্মণে পাৰ্বতীৰ বাক্য শুনি উত্তৰ দিলে।
Verse 5
ब्राह्मण उवाच । एतावत्कालपर्य्यन्तम्ममेच्छा महती ह्यभूत् । किं वस्तु कांक्षती देवी कुरुते सुमहत्तपः
ব্ৰাহ্মণে ক’লে—ইমান সময়লৈকে মোৰ ভিতৰত এক ডাঙৰ ইচ্ছা জাগিছে। দেৱী কোন বস্তু কামনা কৰে, যাৰ বাবে তেওঁ ইমান মহাতপ কৰে?
Verse 6
तज्ज्ञात्वा निखिलं देवि श्रुत्वा त्वन्मुखपंकजात् । इतो गच्छाम्यहं स्थानाद्यथेच्छसि तथा कुरु
হে দেবী, তোমাৰ মুখপদ্মৰ পৰা সকলো কথা শুনি আৰু জানি মই এতিয়া এই স্থানৰ পৰা প্ৰস্থান কৰোঁ। তোমাৰ ইচ্ছামতে কৰা।
Verse 7
न कथ्यते त्वया मह्यं मित्रत्वं निष्फलम्भवेत् । यथा कार्य्यं तथा भावि कथनीयं सुखेन च
যদি তুমি মোক নকোৱা, তেন্তে আমাৰ মিত্ৰতা নিষ্ফল হ’ব। সেয়ে এতিয়া যি কৰণীয় আৰু যি আগলৈ ঘটিব, সেয়া সহজে স্পষ্টকৈ কোৱা।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा वचनं तस्य यावद्गन्तुमियेष सः । तावच्च पार्वती देवी प्रणम्योवाच तं द्विजम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে: এইদৰে কৈ যেতিয়া সেই ব্ৰাহ্মণ গ’বলৈ উদ্যত হ’ল, তেতিয়াই দেৱী পাৰ্বতীয়ে প্ৰণাম কৰি সেই দ্বিজক ক’লে।
Verse 9
पार्वत्युवाच । किं गमिष्यसि विप्रेन्द्र स्थितो भव हितं वद । इत्युक्ते च तया तत्र स्थित्वोवाच स दण्डधृक्
পাৰ্বতীয়ে ক’লে: হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ, তুমি কিয় গৈ আছা? ইয়াতে থাকি হিতকৰ কথা কোৱা। এইদৰে কোৱাত দণ্ডধাৰী তপস্বী তাতে থাকি ক’লে।
Verse 10
द्विज उवाच । यदि श्रोतुमना देवि मां स्थापयसि भक्तितः । वदामि तत्त्वं तत्सर्वं येन ते वयुनम्भवेत्
দ্বিজে ক’লে: হে দেবী, শুনিবলৈ মন কৰি ভক্তিসহ মোক তোমাৰ সান্নিধ্যত স্থাপন কৰিলে, তেন্তে যাৰ দ্বাৰা তোমাৰ যথাৰ্থ বোধ আৰু বিবেক জাগিব, সেই সকলো তত্ত্ব মই ক’ম।
Verse 11
जानाम्यहं महादेवं सर्वथा गुरुधर्म्मतः । प्रवदामि यथार्थं हि सावधानतया शृणु
গুৰুধৰ্ম অনুসৰি মই সৰ্বতোভাবে মহাদেৱক জানো। সেয়ে মই যথাৰ্থ কওঁ—সাৱধানচিত্তে শুনা।
Verse 12
वृषध्वजो महादेवो भस्मदिग्धो जटाधरः । व्याघ्रचर्म्मांबरधरः संवीतो गजकृत्तिना
বৃষধ্বজ মহাদেৱ ভস্মলিপ্ত আৰু জটাধাৰী। ব্যাঘ্ৰচৰ্মৰ বস্ত্ৰ পিন্ধি তেওঁ গজচৰ্মেও আৱৃত আছিল।
Verse 13
कपालधारी सर्पौघैस्सर्वगात्रेषु वेष्टितः । विषदिग्धोऽभक्ष्यभक्षो विरूपाक्षो विभीषणः
তেওঁ কপালপাত্ৰ ধাৰণ কৰে আৰু সৰ্পসমূহে তেওঁৰ সৰ্বাঙ্গ বেষ্টিত। বিষলিপ্ত, তেওঁ অভক্ষ্যও ভক্ষণ কৰে; তেওঁ বিরূপাক্ষ আৰু বিভীষণমূর্তি।
Verse 14
अव्यक्तजन्मा सततं गृहभोगविवर्जितः । दिगंबरो दशभुजो भूत प्रेतान्वितस्सदा
তেওঁৰ জন্ম অব্যক্ত; তেওঁ সদা গৃহভোগৰ পৰা বিরক্ত। দিগম্বৰ, দশভুজ—তেওঁ সদায় ভূত-প্ৰেতসহিত থাকে।
Verse 15
केन कारणेन त्वं तं भर्तारं समीहसे । क्व ज्ञानं ते गतं देवि तद्वदाद्य विचारतः
হে দেৱী, কোন কাৰণে তুমি সেই স্বামীক কামনা কৰিছা? তোমাৰ বিবেক ক’লৈ গ’ল? ভালদৰে বিচাৰ কৰি আজি কোৱা।
Verse 16
पूर्वं श्रुतं मया चैव व्रतन्तस्य भयंकरम् । शृणु ते निगदाम्यद्य यदि ते श्रवणे रुचिः
ব্ৰতৰ অন্তত হোৱা ভয়ংকৰ ফলৰ কথা মইও আগতে শুনিছোঁ। যদি তোমাৰ শুনাত ৰুচি থাকে, তেন্তে শুনা—আজি মই তোমাক সেয়া বৰ্ণনা কৰোঁ।
Verse 17
दक्षस्य दुहिता साध्वी सती वृषभवाहनम् । वव्रे पतिं पुरा दैवात्तत्संभोगः परिश्रुतः
পূৰ্বকালত দক্ষৰ সাধ্বী কন্যা সতীয়ে দৈৱযোগে বৃষভধ্বজ ভগৱান শিৱক পতিৰূপে বৰণ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ দিব্য মিলন সৰ্বত্র প্ৰসিদ্ধ হৈছিল।
Verse 18
कपालिजायेति सती दक्षेण परिवर्जिता । यज्ञे भागप्रदानाय शंभुश्चापि विवर्जितः
দক্ষই সতীক “কপালীৰ জায়া” বুলি উপহাস কৰি পৰিত্যাগ কৰিলে। আৰু যজ্ঞত ভাগ-প্ৰদানৰ বাবে শম্ভু (শিৱ)কো বর্জিত কৰা হ’ল।
Verse 19
सा तथैवापमानेन भृशं कोपाकुला सती । तत्याजासून्प्रियांस्तत्र तया त्यक्तश्च शंकरः
সেই অপমানে সতী অতিশয় ক্ৰোধাকুল হৈ উঠিল। তাতেই তেওঁ নিজৰ প্ৰিয় প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে; আৰু শংকৰো তেওঁৰ দ্বাৰা ত্যক্ত হৈ ৰ’ল।
Verse 20
त्वं स्त्रीरत्नं तव पिता राजा निखिल भूभृताम् । तथाविधं पतिं कस्मादुग्रेण तपसेहसे
তুমি নাৰীসকলৰ মাজত ৰত্ন, আৰু তোমাৰ পিতা সকলো ভূভৃতৰ মাজত ৰজা। তেন্তে তুমি তেনে পতিক উগ্ৰ তপস্যাৰে কিয় বিচাৰিছা?
Verse 21
दत्त्वा सुवर्णमुद्रां च ग्रहीतुं काचमिच्छसि । हित्वा च चंदनं शुभ्रं कर्दमं लेप्तुमिच्छसि
সোণৰ মুদ্ৰা দি থাকিলেও তুমি কাঁচহে ল’বলৈ ইচ্ছা কৰিছা। পবিত্ৰ শুভ্ৰ চন্দন ত্যাগ কৰি কাদামাটি লেপিব খুজিছা।
Verse 22
सूर्य्यतेजः परित्यज्य खद्योतद्युतिमिच्छसि । चीनांशुकं विहायैव चर्म्मांबरमिहेच्छसि
সূৰ্যৰ তেজ ত্যাগ কৰি তুমি জোনাকিৰ ম্লান পোহৰ বিচাৰিছা। উৎকৃষ্ট বস্ত্ৰ এৰি ইয়াত চর্মবস্ত্ৰ পিন্ধিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা।
Verse 23
गृहवासम्परित्यज्य वनवासं समीहसे । लोहमिच्छसि देवेश त्यक्त्वा शेवधिमुत्तमम्
গৃহবাস ত্যাগ কৰি তুমি বনবাস বিচাৰিছা। হে দেবেশ, ই যেন উত্তম ধন ত্যাগ কৰি লোহা বিচৰাৰ দৰে।
Verse 24
इन्द्रादिलोकपालांश्च हित्वा शिवमनु व्रता । नैतत्सूक्तं हि लोकेषु विरुद्धं दृश्यतेऽधुना
ইন্দ্ৰাদি লোকপালসকলকো ত্যাগ কৰি শিৱব্ৰতীসকল শিৱকেই অনুসৰণ কৰে। এই বচন আজিও লোকসমূহত ক’তো বিৰোধী বুলি দেখা নাযায়।
Verse 25
क्व त्वं कमलपत्राक्षी क्वासौ वै त्रिविलोचनः । शशांकवदना त्वं च पंचवक्त्रः शिवस्स्मृतः
ক’ত তুমি, হে কমলপত্ৰাক্ষী, আৰু ক’ত সেই ত্ৰিলোচন প্ৰভু? তুমি শশাঙ্কবদনা, আৰু তেওঁ পঞ্চবক্ত্ৰ শিৱ বুলি স্মৃত।
Verse 26
वेणी शिरसि ते दिव्या सर्पिणीव विभासिता । जटाजूटं शिवस्येव प्रसिद्धम्परिचक्षते
তোমাৰ শিৰত দিৱ্য বেণী সৰ্পিণীৰ দৰে দীপ্তিমান; লোকসকলে একে ভগৱান শিৱৰ জটাজূটৰ দৰে প্ৰসিদ্ধ বুলি বৰ্ণনা কৰে।
Verse 27
इतिश्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे ब्रह्मचारिप्रतारणवाक्यवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ তৃতীয় পাৰ্বতীখণ্ডত “ব্ৰহ্মচাৰীৰ প্ৰতাৰণ বাক্যবৰ্ণনা” নামৰ সপ্তবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 28
भूषणानि दिव्यानि क्व सर्पाश्शंकरस्य च । क्व चरा देवतास्सर्वाः क्व च भूतबलिप्रियः
“ক’ত দিৱ্য ভূষণ, ক’ত শংকৰৰ সৰ্প? ক’ত সকলো চৰ দেৱতা, ক’ত ভূতবলি-প্ৰিয় সেই প্ৰভু? (এই বিপৰীত একেলগে মানায় নে।)”
Verse 29
क्व वा मृदंगवादश्च क्व च तड्डमरुस्तथा । क्व च भेरीकलापश्च क्व च शृंगरवोऽशुभः
“ক’ত মৃদংগৰ বাদন, ক’ত সেই ডমৰু? ক’ত ভেৰীনাদৰ কলাপ, ক’ত অশুভ শৃংগৰৱ?”
Verse 30
क्व च ढक्कामयः शब्दो गलनादः क्व चाशुभः । भवत्याश्च शिवस्यैव न युक्तं रूपमुत्तमम्
এফালে ঢক্কা-বাদ্যৰ ধ্বনি, সিফালে এই কৰ্কশ অশুভ গলগল—হে শিৱ, তোমাৰ পৰম মঙ্গলময় উত্তম ৰূপৰ সৈতে এনে অমঙ্গল সুৰ মানানসই নহয়।
Verse 31
यदि द्रव्यं भवेत्तस्य कथं स्यात्स दिगम्बरः । वाहनं च बलीवर्दस्सामग्री कापि तस्य न
যদি তাৰ ধন-সম্পদ থাকিলেহেঁতেন, তেন্তে সি কেনেকৈ দিগম্বৰ তপস্বী হ’লেহেঁতেন? আৰু তাৰ বাহন বলদ; সেয়ে তাৰ আন কোনো সামগ্ৰী বা সংসাৰিক উপকৰণ নাই।
Verse 32
वरेषु ये गुणाः प्रोक्ता नारीणां सुखदायकाः । तन्मध्ये हि विरूपाक्षे एकोपि न गुणः स्मृतः
বৰসকলৰ মাজত নাৰীৰ সুখদায়ক বুলি কোৱা গুণসমূহৰ ভিতৰত, বিরূপাক্ষত এটা গুণো স্মৰণত নাহে।
Verse 33
तवापि कामो दयितो दग्धस्तेन हरेण च । अनादरस्तदा दृष्टो हित्वा त्वामन्यतो गतः
তোমাৰ প্ৰিয় কামদেৱকো সেই হৰে দগ্ধ কৰিলে। তেতিয়া তাৰ অনাদৰ স্পষ্ট দেখা গ’ল—সি তোমাক এৰি অন্যত্ৰ গ’ল।
Verse 34
जातिर्न दृश्यते तस्य विद्याज्ञानं तथैव च । सहायाश्च पिशाचा हि विषं कण्ठे हि दृश्यते
তাৰ কোনো জাতি দেখা নাযায়, তেনেদৰে বিদ্যা-জ্ঞানো নাই। তাৰ সহায় পিশাচ, আৰু তাৰ কণ্ঠত বিষ স্পষ্ট দেখা যায়।
Verse 35
एकाकी च सदा नित्यं विरागी च विशेषतः । तस्मात्त्वं हि हरे नैव मनो योक्तुं तु चार्हसि
তেওঁ সদায় একাকী, নিত্য স্বয়ংসিদ্ধ আৰু বিশেষকৈ সম্পূৰ্ণ বৈৰাগ্যবান। সেয়ে, হে হৰি, তেওঁৰ বিষয়ে সাধাৰণ আশা-আকাংক্ষাত মন বাঁধিবলৈ তুমি কেতিয়াও চেষ্টা নকৰিবা।
Verse 36
क्व च हारस्त्वदीयो वै क्व च तन्मुण्डमालिका । अंगरागः क्व ते दिव्यः चिताभस्म क्व तत्तनौ
তোমাৰ নিজৰ হাৰ ক’ত, আৰু তেওঁৰ মুণ্ডমালা ক’ত? তোমাৰ দিব্য অঙ্গৰাগ ক’ত, আৰু তেওঁৰ দেহত চিতাভস্ম ক’ত? (কিমান ভিন্ন!)
Verse 37
सर्वं विरुद्धं रूपादि तव देवि हरस्य च । मह्यं न रोचते ह्येतद्यदिच्छसि तथा कुरु
হে দেৱী, ৰূপ আদি সকলো তোমাৰ আৰু হৰ (শিৱ)-ৰ মাজত পৰস্পৰবিৰোধী যেন লাগে। এইটো মোৰ ভাল নালাগে। তথাপি, যদি এইয়েই তোমাৰ ইচ্ছা হয়, তেন্তে তুমি যি বিচাৰা তেনেকৈ কৰা।
Verse 38
असद्वस्तु च यत्किंचित् तत्सर्वं स्वयमीहसे । निर्वर्तय मनस्तस्मान्नोचेदिच्छसि तत्कुरु
যি কিছু অসৎ/ক্ষণভঙ্গুৰ, সেই সকলো তুমি নিজৰ সংকল্পেৰে অনুসৰণ কৰিছা। সেয়ে মন স্থিৰ কৰি দৃঢ় সিদ্ধান্ত লোৱা; নচেৎ, যদি এইয়েই তোমাৰ ইচ্ছা, তেন্তে তেনেকৈ কৰা (আৰু ফলও গ্ৰহণ কৰা)।
Verse 39
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा तस्य विप्रस्य पार्वती । उवाच क्रुद्धमनसा शिवनिन्दापरं द्विजम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—সেই বিপ্ৰৰ এনে বাক্য শুনি পাৰ্বতী, ধৰ্মোচিত ক্ৰোধে মন জ্বলি উঠি, শিৱনিন্দাত ৰত সেই দ্বিজক ক’লে।
Frequently Asked Questions
The chapter stages the formal articulation of Pārvatī’s satya-pratijñā (truth-vow) and her explicit declaration of intent toward Śaṅkara, framed as a dialogue that initiates doctrinal instruction.
It presents satya as an inner-outer coherence (mind, speech, action) that stabilizes tapas; devotion becomes the qualifying disposition for receiving tattva (principled knowledge).
Pārvatī appears as Girijā/Devī (the ascetic seeker), Śiva as Śaṅkara (the difficult-to-attain goal), and the dvija as the pedagogical mediator who conditions teaching on bhakti and attentiveness.