काम-शक्र-संवादः / Dialogue of Kāma and Śakra (Indra)
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই সংকটৰ কথা বৰ্ণনা কৰে—অধৰ্মী আৰু প্ৰবল তাৰকাসুৰৰ উৎপীড়নত দেৱতাসকল পিছ হটে। তেতিয়া শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) যুদ্ধোপায় এৰি এক ভিন্ন উপায় হিচাপে কামদেৱক (স্মৰ/মনমথ) স্মৰণ কৰে। স্মৰণমাত্ৰেই কাম বসন্ত আদি পৰিকৰ আৰু ৰতি সহ, বিজয়বিশ্বাসে তৎক্ষণাৎ উপস্থিত হৈ প্ৰণাম কৰি ইন্দ্ৰৰ উদ্দেশ্য সোধে। ইন্দ্ৰে কামক প্ৰশংসা কৰি কয়—এই কাৰ্য কেৱল মোৰ নহয়, কামৰো কৰ্তব্য; আৰু তেওঁক অন্য সহায়কৰ ওপৰত স্থান দিয়ে। বিজয়ৰ দুটা সঁজুলি—বজ্ৰ আৰু কামশক্তি; বজ্ৰ কেতিয়াবা বিফল হ’ব পাৰে, কিন্তু কামশক্তি অচ্যুত বুলি ইন্দ্ৰে প্ৰকাশ কৰে। ‘যি লোকহিত সাধে সেয়াই সৰ্বাধিক প্ৰিয়’ এই নীতিত কামক পৰম বন্ধু মানি প্ৰয়োজনীয় কাৰ্য সিদ্ধ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। ইয়াত বলপ্ৰয়োগৰ সীমা আৰু ধৰ্মলক্ষ্যত কামৰ উপায়গত ভূমিকা স্পষ্ট হয়।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु देवेषु शक्रः सस्मार वै स्मरम् । पीडितस्तारकेनातिदेत्येन च दुरात्मना
ব্ৰহ্মাই ক’লে—সেই দেৱসকল গুচি যোৱাৰ পাছত, অতি দুষ্ট আৰু মহাবলী দৈত্য তাৰকৰ দ্বাৰা পীড়িত শক্র (ইন্দ্ৰ) সঁচাকৈ স্মৰ (কামদেৱ)ক স্মৰণ কৰিলে।
Verse 2
आगतस्तत्क्षणात्कामस्सवसंतो रतिप्रियः । सावलेपो युतो रत्या त्रैलोक्य विजयी प्रभुः
সেই ক্ষণতে বসন্তসহ, ৰতিপ্ৰিয় কামদেৱ উপস্থিত হ’ল। ৰতিসহ অহংকাৰভৰিত হৈ, তেওঁ ত্ৰিলোক-বিজয়ী প্ৰভুৰূপে আহিল।
Verse 3
प्रणामं च ततः कृत्वा स्थित्वा तत्पुरतस्स्मरः । महोन्नतमनास्तात सांजलिश्शक्रमब्रवीत्
তাৰ পাছত স্মৰ (কামদেৱ)ে প্ৰণাম কৰি তেওঁৰ সন্মুখত থিয় হ’ল। মহোন্নত মন লৈ, কৰযোৰে শক্র (ইন্দ্ৰ)ক ক’লে।
Verse 4
काम उवाच । किं कार्य्यं ते समुत्पन्नं स्मृतोऽहं केन हेतुना । तत्त्वं कथय देवेश तत्कर्तुं समुपागतः
কামে ক’লে—আপোনাৰ কোন কাম উদ্ভৱ হৈছে? কোন হেতুৰে মোক স্মৰণ কৰিলে? হে দেৱেশ, সত্য কওক; সেই কাম কৰিবলৈয়ে মই আহিছোঁ।
Verse 5
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कंदर्पस्य सुरेश्वरः । उवाच वचनं प्रीत्या युक्तं युक्तमिति स्तुवन्
ব্ৰহ্মাই ক’লে: কন্দৰ্পৰ বাক্য শুনি দেৱেশ্বৰ আনন্দে উত্তৰ দিলে আৰু স্তুতি কৰি ক’লে—“যুক্ত, যুক্তই; ই যথাযথ আৰু শোভন।”
Verse 6
शक्र उवाच । तव साधु समारम्भो यन्मे कार्य्यमुपस्थितम् । तत्कतुर्मुद्यतोऽसि त्वं धन्योऽसि मकरध्वज
শক্ৰই ক’লে: “তোৰ আৰম্ভণি মঙ্গলময়, কিয়নো মোৰ কাৰ্য এতিয়া উপস্থিত হৈছে। সেয়া কৰিবলৈ তই উদ্যত; হে মকৰধ্বজ, তই ধন্য।”
Verse 7
प्रस्तुतं शृणु मद्वाक्यं कथयामि तवाग्रतः । मदीयं चैव यत्कार्यं त्वदीयं तन्न चान्यथा
এতিয়া মোৰ যথোচিত বাক্য শুনা; তোমাৰ সন্মুখতে মই কওঁ। মোৰ যি কাৰ্য, সেয়াই তোমাৰো—ইয়াত অন্য কোনো ভেদ নাই।
Verse 8
मित्राणि मम संत्येव बहूनि सुमहांति च । परं तु स्मर सन्मित्रं त्वत्तुल्यं न हि कुत्रचित्
মোৰ মিত্ৰ বহু আছে, মহানো আছে। কিন্তু হে সন্মিত্ৰ, এইটো মনত ৰাখা—তোমাৰ সমান ক’তো নাই।
Verse 9
जयार्थं मे द्वयं तात निर्मितं वजमुत्तमम् । वज्रं च निष्फलं स्याद्वै त्वं तु नैव कदाचन
হে তাত, মোৰ জয়ৰ বাবে মই এই দুটা শ্ৰেষ্ঠ অস্ত্ৰ গঢ়িছোঁ। বজ্ৰো কেতিয়াবা নিষ্ফল হ’ব পাৰে; কিন্তু তুমি কেতিয়াও নহয়—কদাপি নহয়।
Verse 10
यतो हितं प्रजायेत ततः को नु प्रियः परः । तस्मान्मित्रवरस्त्वं हि मत्कार्य्यं कर्तुमर्हसि
যাৰ পৰা সত্য কল্যাণ জন্মে, তাতকৈ প্ৰিয় আৰু কোন হ’ব পাৰে? সেয়ে, হে মিত্ৰশ্ৰেষ্ঠ, তুমি মোৰ কাৰ্য সম্পাদন কৰিবলৈ যোগ্য।
Verse 11
मम दुःखं समुत्पन्नमसाध्य चापि कालजम् । केनापि नैव तच्छक्यं दूरीकर्तुं त्वया विना
মোৰ ভিতৰত এটা দুখ উদ্ভৱ হৈছে—অসাধ্য আৰু কাল-ভাগ্যজাত। তোমাক বাদ দি কোনেও তাক দূৰ কৰিব নোৱাৰে।
Verse 12
दातुः परीक्षा दुर्भिक्षे रणे शूरस्य जायते । आपत्काले तु मित्रस्याशक्तौ स्त्रीणां कुलस्य हि
দাতাৰ পৰীক্ষা দুৰ্ভিক্ষত, বীৰৰ পৰীক্ষা ৰণত হয়। আপদকালত মিত্ৰৰ, আৰু নাৰীসকল অশক্ত হ’লে কুলৰ পৰীক্ষা হয়।
Verse 13
विनये संकटे प्राप्तेऽवितथस्य परोक्षतः । सुस्नेहस्य तथा तात नान्यथा सत्यमीरितम्
হে প্ৰিয়, সংকট আহিলে বিনয়ে অনুৰোধ কৰা হলে, প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণ নাথাকিলেও, অবিতথ আৰু স্নেহপূৰ্ণ জনৰ বাক্যকেই সত্য বুলি কোৱা হয়—অন্যথা নহয়।
Verse 14
प्राप्तायां वै ममापत्ताववार्यायां परेण हि । परीक्षा च त्वदीयाऽद्य मित्रवर्य भविष्यति
নিশ্চয়, আন এজনৰ কাৰণে মোৰ ওপৰত এড়াব নোৱাৰা আপদ আহি পৰিছে; হে মিত্ৰশ্ৰেষ্ঠ, আজি তোমাৰো পৰীক্ষা হ’ব।
Verse 15
न केवलं मदीयं च कार्य्यमस्ति सुखावहम् । किं तु सर्वसुरादीनां कार्य्यमेतन्न संशयः
ই কেৱল মোৰ সুখদায়ক কৰ্ম নহয়; বৰং সকলো দেৱতা আদি সকলৰো এই একে কৰ্তব্য—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 16
ब्रह्मोवाच । इत्येतन्मघवद्वाक्यं श्रुत्वा तु मकरध्वजाः । उवाच प्रेमगभीरं वाक्यं सुस्मितपूर्वकम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—মঘৱৎ (ইন্দ্ৰ)ৰ বাক্য শুনি মকৰধ্বজ (কামদেৱ) মৃদু হাঁহিৰে, প্ৰেমগম্ভীৰ বাণীত উত্তৰ দিলে।
Verse 17
काम उवाच । किमर्थमित्थं वदसि नोत्तरं वच्म्यहं तव । उपकृत्कृत्रिमं लोके दृश्यते कथ्यते न च
কামে ক’লে—তুমি কিয় এনেদৰে কোৱা? মই তোমাক উত্তৰ নেদিম। জগতত স্বাৰ্থমিশ্ৰিত কৃত্ৰিম উপকাৰ দেখা যায়, কিন্তু সেয়া খোলাকৈ কোৱা নহয়।
Verse 18
सङ्कटे बहु यो ब्रूते स किं कार्य्यं करिष्यति । तथापि च महाराज कथयामि शृणु प्रभो
সঙ্কটকালত যি বহুত কথা কয়, সি কি কাম কৰিব পাৰিব? তথাপি, হে মহাৰাজ, মই কওঁ—হে প্ৰভু, শুনক।
Verse 19
पदं ते कर्षितुं यो वै तपस्तपति दारुणम् । पातयिष्याम्यहं तं च शत्रुं ते मित्र सर्वथा
যি কোনোবাই দাৰুণ তপস্যা কৰি তোমাক তোমাৰ স্বপদৰ পৰা টানি নিবলৈ চেষ্টা কৰে, হে মিত্ৰ, মই নিশ্চয়েই সকলোভাৱে তোমাৰ সেই শত্ৰুক নিপাত কৰিম।
Verse 20
क्षणेन भ्रंशयिष्यामि कटाक्षेण वरस्त्रियाः । देवर्षिदानवादींश्च नराणां गणना न मे
এটা ক্ষণতে মই সেই শ্ৰেষ্ঠ নাৰীক কেৱল এটা কটাক্ষেৰে বিচ্যুত কৰিম। দেৱ, দেৱৰ্ষি আৰু দানৱ—তেওঁলোকৰ গণনা আছে; মানুহ মোৰ বাবে গণনাতেই নপৰে।
Verse 21
वज्रं तिष्ठतु दूरे वै शस्त्राण्यन्यान्यनेकशः । किं ते कार्यं करिष्यंति मयि मित्र उपस्थिते
বজ্ৰ দূৰতে থাকক, আৰু আন বহু অস্ত্ৰো আঁতৰতে থাকক। মই—তোমাৰ মিত্ৰ—ইয়াত উপস্থিত থাকোঁতে, সিহঁতে তোমাৰ কি কাম কৰিব?
Verse 22
ब्रह्माणं वा हरिं वापि भ्रष्टं कुर्य्यां न संशयः । अन्येषां गणना नास्ति पातयेयं हरं त्वपि
ব্ৰহ্মা হওক বা হৰি (বিষ্ণু) হওক, তেওঁলোককো মই নিঃসন্দেহে বিচ্যুত কৰিব পাৰোঁ। আনসকলৰ গণনা নাই; হৰ (শিৱ)কো মই পতিত কৰিব পাৰোঁ।
Verse 23
पंचैव मृदवो बाणास्ते च पुष्पमया मम । चापस्त्रिधा पुष्पमयश्शिंजिनी भ्रमरार्ज्जिता । बलं सुदयिता मे हि वसंतः सचिवस्स्मृतः
মোৰ পাঁচটা বাণ মৃদু, আৰু সিহঁত পুষ্পময়। মোৰ ধনুও ত্ৰিধা পুষ্পময়; ভ্ৰমৰে অলংকৃত তাৰ জ্যা মধুৰ গুঞ্জন তোলে। মোৰ বল মোৰ প্ৰিয়া; বসন্তক মোৰ সচিব বুলি সোঁৱৰা হয়।
Verse 24
अहं पञ्चबलोदेवा मित्रं मम सुधानिधिः
হে দেৱী, মই পঞ্চবিধ বলসম্পন্ন; মোৰ মিত্ৰ সুধানিধি—অমৃতৰ মহাসাগৰ।
Verse 25
सेनाधिपश्च शृंगारो हावभावाश्च सैनिकाः । सर्वे मे मृदवः शक्र अहं चापि तथाविधः
মোৰ সেনাধিপতি শৃঙ্গাৰ; হাৱভাৱেই মোৰ সৈনিক। হে শক্র, তেওঁলোক সকলোৱে মৃদু; মইও তেনেদৰে মৃদু স্বভাৱৰ।
Verse 26
यद्येन पूर्यते कार्य्यं धीमांस्तत्तेन योजयेत् । मम योग्यं तु यत्कार्य्यं सर्वं तन्मे नियोजय
যি উপায়ে কাৰ্য সম্পন্ন হয়, বুদ্ধিমান সেই উপায়েই নিয়োগ কৰে। আৰু মোৰ যোগ্য যি কাৰ্য, সেই সকলো মোকেই দায়িত্ব দিয়া।
Verse 27
ब्रह्मोवाच । इत्येवं तु वचस्तस्य श्रुत्वा शक्रस्सुहर्षितः । उवाच प्रणमन्वाचा कामं कांतासुखावहम्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তাৰ এনে বাক্য শুনি শক্র অতিশয় হর্ষিত হ’ল। প্ৰণাম কৰি, প্ৰিয়াৰ সুখ আনিব পৰা কামনা সিদ্ধিৰ বাবে তেওঁ বাক্যৰে কামক ক’লে।
Verse 28
शक्र उवाच । यत्कार्य्यं मनसोद्दिष्टं मया तात मनोभव । कर्त्तुं तत्त्वं समर्थोऽसि नान्यस्मात्तस्यसम्भवः
শক্র ক’লে—হে তাত মনোভব (কাম), মই মনত স্থিৰ কৰি তোমাক যি কাৰ্য নিৰ্দিষ্ট কৰিছোঁ, সেয়া সম্পন্ন কৰিবলৈ তুমিয়েই সক্ষম; তাৰ সিদ্ধি আন কাৰোৰ পৰা সম্ভৱ নহয়।
Verse 29
शृणु काम प्रवक्ष्यामि यथार्थं मित्रसत्तम । यदर्थे च स्पृहा जाता तव चाद्य मनोभव
হে কাম, শুনা; হে মিত্ৰশ্ৰেষ্ঠ, মই তোমাক যথাৰ্থ ক’ম—যি বিষয়ত আজি তোমাৰ স্পৃহা জাগিছে, হে মনোভৱ।
Verse 30
तारकाख्यो महादैत्यो ब्रह्मणो वरमद्भुतम् । अभूदजेयस्संप्राप्य सर्वेषामपि दुःखदः
তাৰক নামৰ এক মহাদৈত্যে ব্ৰহ্মাৰ পৰা অদ্ভুত বৰ লাভ কৰি অজেয় হৈ উঠিল আৰু সকলোৰে দুখৰ কাৰণ হ’ল।
Verse 31
तेन संपीड्यते लोको नष्टा धर्मा ह्यनेकशः । दुःखिता निर्जरास्सर्वे ऋषयश्च तथाखिलाः
তেওঁৰ দ্বাৰা জগত ভীষণভাবে পীড়িত; ধৰ্ম বহু প্ৰকাৰে নষ্ট হৈছে। সকলো দেৱগণ দুখিত, আৰু সকলো ঋষিও তেনেদৰে ব্যাকুল।
Verse 32
देवैश्च सकलैस्तेन कृतं युद्धं यथाबलम् । सर्वेषां चायुधान्यत्र विफलान्यभवन्पुरा
তাৰ পাছত সকলো দেৱতাই নিজৰ নিজৰ শক্তি অনুসাৰে তেওঁৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে; কিন্তু সেই সংঘাতত তেওঁলোকৰ সকলো অস্ত্ৰ আগৰ দৰেেই নিষ্ফল হ’ল।
Verse 33
भग्नः पाशो जलेशस्य हरिं चक्रं सुदर्शनम् । तत्कुण्ठितमभूत्तस्य कण्ठे क्षिप्तं च विष्णुना
জলেশ্বৰ (বৰুণ)ৰ পাশ ভাঙি গ’ল, আৰু হৰিৰ সুদৰ্শন চক্ৰো কুঁঠিত হ’ল। বিষ্ণুৱে তাক তাৰ কণ্ঠত নিক্ষেপ কৰোঁতে, সেয়া তাতেই আটকিল—তাৰ তেজ নিষ্ফল হ’ল।
Verse 34
एतस्य मरणं प्रोक्तं प्रजेशेन दुरात्मनः । शम्भोर्वीर्योद्भवाद्बालान्महायोगीश्वरस्य हि
এই দুষ্টাত্মাৰ মৃত্যু বুলি প্ৰজেশ (ব্ৰহ্মা) ক’লে—শম্ভুৰ দিৱ্য বীৰ্যশক্তিৰ পৰা জন্ম লোৱা বালকৰ দ্বাৰা; কিয়নো শিৱ মহাযোগীশ্বৰ।
Verse 35
एतत्कार्य्यं त्वया साधु कर्तव्यं सुप्रयत्नतः । ततस्स्यान्मित्रवर्य्याति देवानां नः परं सुखम्
এই কাৰ্য তোমাৰ দ্বাৰা ভালদৰে, অতি প্ৰচেষ্টাৰে কৰিব লাগিব। তেতিয়া, হে শ্ৰেষ্ঠ মিত্ৰ, আমাৰ দেৱসকলৰ পৰম সুখ হ’ব।
Verse 36
ममापि विहितं तस्मात्सर्वलोकसुखावहम् । मित्रधर्मं हृदि स्मृत्वा कर्तुमर्हसि सांप्रतम्
সেয়ে মোৰ দ্বাৰা যি বিধান কৰা হৈছে—যি সকলো লোকৰ মঙ্গল-সুখ আনে—সেয়া এতিয়া তুমি কৰা উচিত। মিত্ৰধৰ্ম হৃদয়ত স্মৰি তৎক্ষণাৎ কৰা উচিত।
Verse 37
शंभुस्स गिरिराजे हि तपः परममास्थितः । स प्रभुर्नापि कामेन स्वतंत्रः परमेश्वरः
শম্ভু গিৰিৰাজত পৰম তপস্যাত স্থিত আছিল। সেই প্ৰভু, স্বাধীন পৰমেশ্বৰ, কামনাৰ দ্বাৰাও চালিত নহয়।
Verse 38
तत्समीपे च देवाथ पार्वती स्वसखीयुता । सेवमाना तिष्ठतीति पित्राज्ञप्ता मया श्रुतम्
হে দেৱ! তেওঁৰ ওচৰতেই পাৰ্বতী নিজৰ সখীসকলৰ সৈতে সেৱা কৰি থিয় হৈ থাকে—এই কথা মই শুনিছোঁ, ই তেওঁৰ পিতাৰ আজ্ঞা বুলি কোৱা হৈছিল।
Verse 39
यथा तस्यां रुचिस्तस्य शिवस्य नियतात्मनः । जायते नितरां मार तथा कार्यं त्वया ध्रुवम्
হে মাৰ, তুমি নিশ্চিতভাৱে এনে কাম কৰা যাতে সেই জিতেন্দ্ৰিয় ভগৱান শিৱৰ মনত তেওঁৰ প্ৰতি গভীৰ অনুৰাগ জন্মে।
Verse 40
इति कृत्वा कृती स्यास्त्वं सर्वं दुःखं विनंक्ष्यति । लोके स्थायी प्रतापस्ते भविष्यति न चान्यथा
এইদৰে কৰিলে তুমি কৃতকৃত্য হ’বা, সকলো দুখ বিনাশ হ’ব আৰু জগতত তোমাৰ প্ৰতাপ স্থায়ী হ’ব।
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तस्य तु कामो हि प्रफुल्लमुखपंकज । प्रेम्णोवाचेति देवेशं करिष्यामि न संशयः
ব্ৰহ্মাই ক’লে: এইদৰে কোৱাত, প্ৰফুল্ল পদুমৰ দৰে মুখমণ্ডলৰ কামদেৱে প্ৰেমেৰে দেৱেশ্বৰক ক’লে— 'মই এই কাম কৰিম, ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।'
Verse 42
इत्युक्त्वा वचनं तस्मै तथेत्योमिति तद्वचः । अग्रहीत्तरसा कामः शिवमायाविमोहितः
শিৱৰ মায়াত মোহিত হৈ কামদেৱে 'তথাস্তু, ওম' বুলি সেই বাক্যবোৰ দ্ৰুতগতিত গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 43
यत्र योगीश्वरस्साक्षात्तप्यते परमं तपः । जगाम तत्र सुप्रीतस्सदारस्सवसंतकः
য’ত সাক্ষাৎ যোগীশ্বৰ শিৱই পৰম তপস্যা কৰি আছিল, তালৈ কামদেৱে নিজৰ পত্নী আৰু বসন্তৰ সৈতে অতি আনন্দিত হৈ গ’ল।
Frequently Asked Questions
Indra, distressed by the demon Tāraka’s oppression, summons Kāma (Smara/Manmatha) as a strategic means, initiating a plan that relies on desire rather than direct combat.
It signals that certain cosmic knots cannot be cut by force; transformation of intention, attraction, and inner disposition (kāma as a subtle power) can be more efficacious than weapons, aligning with Śaiva themes where access to Śiva depends on inner qualification.
Kāma’s immediacy (instant arrival upon remembrance), his association with Vasantā and Rati, and his portrayed inevitability in achieving effects—contrasted with the potential ineffectiveness of the vajra.