Adhyaya 182
Brāhmaṇa-māhātmya: Tārkṣya’s instruction on tapas, satya, and svadharma (Chapter 182)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya–Brahmaṇa-māhātmya (Didactic episode on the excellence of Brāhmaṇas and tapas)
Vaiśaṃpāyana reports that the Pāṇḍavas request Mārkaṇḍeya to describe the excellence of foremost brāhmaṇas. The narrative introduces a Haihaya prince engaged in hunting who, mistaking an ascetic for game, strikes him down in the forest. Distressed and remorseful, the prince reports the incident to Haihaya rulers, who become despondent upon learning a root-and-fruit-eating muni has been harmed. Seeking to identify the ascetic, they proceed to the āśrama of the sage Tārkṣya (also addressed with the epithet Parapuraṃjaya). After being received, they decline honors, stating they are unworthy due to the wrongdoing of having harmed a brāhmaṇa. Tārkṣya asks how and where the brāhmaṇa was killed and invites them to witness the force of his tapas. When the party cannot locate the ascetic’s body, Tārkṣya identifies the slain brāhmaṇa as his own son, endowed with ascetic power, and the group expresses astonishment at his restoration to life. In response to their inquiry, Tārkṣya states that death does not prevail over such practitioners because they adhere to truth, maintain svadharma, speak for brāhmaṇas’ welfare, avoid misconduct, and uphold hospitality and proper care for dependents. He concludes that this is only a brief account, instructs them to depart without fear of sin, and the kings return home satisfied after honoring the great sage.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रश्नों से संतुष्ट सर्प-रूपधारी नहुष का कठोर बंधन ढीला पड़ता है—भीम अभी भी जकड़ा है, पर उत्तरों की ज्योति से मुक्ति का द्वार खुल चुका है। → युधिष्ठिर दान, सत्य, अहिंसा, प्रिय-वचन और धर्म-निष्ठा के गुरुत्व-लाघव पर सूक्ष्म प्रश्न उठाते हैं; नहुष मन-बुद्धि के भेद, विषय-भोग और मोक्ष-साधन की दार्शनिक व्याख्या देकर परीक्षा को और कठिन बना देता है। → नहुष निर्णायक रूप से धर्म-मार्ग का सार रखता है—पात्र को दान, सत्य-वचन, प्रिय-वचन और अहिंसा-निरति से स्वर्ग-गति; और मन-बुद्धि के विवेक से जीव का बंधन/मोक्ष—युधिष्ठिर की प्रज्ञा इस कसौटी पर खरी उतरती है। → नहुष युधिष्ठिर के उत्तरों से तृप्त होकर भीम को छोड़ देता है; ब्राह्मण-श्रेष्ठ भीम के साहस/उतावलेपन को धिक्कारते हुए पाण्डव-हित की सीख देते हैं; भीम को भय-मुक्त देखकर पाण्डव हर्ष से भर उठते हैं।
Shlokas
Verse 1
हि () हि २ 7 एकाशीरत्याधिकशततमो< ध्याय: युधिष्ठटिरद्वारा अपने प्रश्नोंका उचित उत्तर पाकर संतुष्ट हुए सर्परूपधारी नहुषका भीमसेनको छोड़ देना तथा युधिष्ठटिरके साथ वार्तालाप करनेके प्रभावसे सर्पयोनिसे मुक्त होकर स्वर्ग जाना युधिछिर उवाच भवानेतादृशो लोके वेदवेदाड़पारग: । ब्रूहि कि कुर्वतः कर्म भवेद् गतिरनुत्तमा
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—আপুনি বেদ আৰু বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী; লোকত আপোনাৰ তেনে খ্যাতি আছে। কওক, কোন কৰ্ম কিদৰে আচৰণ কৰিলে মানুহে অনুত্তম, সৰ্বোত্তম গতি লাভ কৰে?
Verse 2
सर्प उवाच पात्रे दत्त्वा प्रियाण्युक्त्वा सत्यमुक्त्वा च भारत । अहिंसानिरत: स्वर्ग गच्छेदिति मतिर्मम
সৰ্পে ক’লে—হে ভাৰত! মোৰ মত এই যে, যোগ্য পাত্ৰত দান দি, প্ৰিয় বাক্য কৈ, সত্য উচ্চাৰণ কৰি আৰু অহিংসাত নিৰত থাকিলে মানুহে স্বৰ্গ—অৰ্থাৎ উত্তম গতি—লাভ কৰে।
Verse 3
युधिछिर उवाच दानाद् वा सर्प सत्याद् वा किमतो गुरु दृश्यते । अहिंसाप्रिययोश्वैव गुरुलाघवमुच्यताम्
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে নাগৰাজ! দান আৰু সত্যৰ মাজত কোনটো অধিক গুৰু বুলি ধৰা হয়? আৰু অহিংসা আৰু প্ৰিয়ভাষণ—ইয়াৰ মাজত কোনটো অধিক, কোনটো কম—কওক।
Verse 4
सर्प उवाच दानं च सत्य॑ तत्त्वं वा अहिंसा प्रियमेव च । एषां कार्यगरीयस्त्वाद् दृश्यते गुरुलाघवम्
সৰ্পে ক’লে—মহাৰাজ! দান, সত্য-তত্ত্ব, অহিংসা আৰু প্ৰিয়ভাষণ—ইয়াৰ গুৰুতা-লঘুতা কাৰ্যৰ মহত্ত্ব অনুসাৰেই দেখা যায়।
Verse 5
कस्माच्चिद् दानयोगाद्धि सत्यमेव विशिष्यते । सत्यवाक्याच्च राजेन्द्र किंचिद् दानं विशिष्यते,राजेन्द्र! किसी दानसे सत्यका ही महत्त्व बढ़ जाता है और कोई-कोई दान ही सत्यभाषणसे अधिक महत्त्व रखता है
সৰ্পে ক’লে—ৰাজেন্দ্ৰ! কিছুমান দান-যোগত সত্যই সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ; আৰু কিছুমান ঠাইত সত্যবচনৰো ওপৰত কিছুমান দানৰ পুণ্য অধিক বুলি গণ্য হয়।
Verse 6
एवमेव महेष्वास प्रियवाक्यान्महीपते । अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश्च प्रियमिष्यते
এইদৰে, মহেষ্বাস ভূপতে! কিছুমান পৰিস্থিতিত প্ৰিয়বচনৰ তুলনাত অহিংসাৰ গৌৰৱ অধিক দেখা যায়; আৰু কিছুমান ঠাইত অহিংসাৰো ওপৰত প্ৰিয়ভাষণৰ মহত্ত্ব অধিক বুলি মানা হয়।
Verse 7
एवमेतद् भवेद् राजन् कायपिक्षमनन्तरम् | यदभिप्रेतमन्यत् ते ब्रूहि यावद् ब्रवीम्यहम्
হে ৰাজন! এইদৰেই হয়—গৌৰৱ বা লঘুত্বৰ নিৰ্ণয় কাৰ্য আৰু পৰিস্থিতিৰ প্ৰয়োজন অনুসাৰে হয়। এতিয়া তোমাৰ আৰু যি জানিবৰ ইচ্ছা, সুধা; মই যথাশক্তি উত্তৰ দিম।
Verse 8
युधिछिर उवाच कथं स्वर्गे गति: सर्प कर्मणां च फल ध्रुवम् अशरीरस्य दृश्येत प्रब्रूहि विषयांश्व मे
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে সৰ্প! মানুহৰ স্বৰ্গগতি কেনেকৈ বুজা যায়, আৰু কৰ্মৰ নিশ্চিত ফল কেনেকৈ প্ৰকাশ পায়? লগতে দেহাভিমানমুক্ত ‘অশৰীৰী’ পুৰুষৰ গতি কেনেকৈ দৃশ্যমান হয়? এই বিষয়সমূহ মোক স্পষ্টকৈ কোৱা।
Verse 9
सर्प उवाच तिस्रो वै गतयो राजन् परिदृष्टा: स्वकर्मभि: । मानुषं स्वर्गवासश्च तिर्यग्योनिश्चव तत् त्रिधा
সৰ্পে ক’লে—হে ৰাজন! নিজ নিজ কৰ্ম অনুসাৰে জীৱৰ তিনিধৰণৰ গতি দেখা যায়—স্বৰ্গলোকত বাস, মানুহযোনিত জন্ম, আৰু তিৰ্যক্-যোনিত (পশু-পক্ষী আদি) জন্ম। এইয়াই কৰ্মনির্ধাৰিত ত্ৰিবিধ গতি।
Verse 10
तत्र वै मानुषाल्लोकाद् दानादिभिरतन्द्रित: । अहिंसार्थसमायुक्तै: कारणै: स्वर्गमश्लुते
মানৱলোকে যি জীৱ আলস্য আৰু প্ৰমাদ ত্যাগ কৰি, অহিংসাৰ উদ্দেশ্যৰে যুক্ত হৈ দানাদি শুভকৰ্মত অপ্রমত্ত থাকে, সি সেই পুণ্যকাৰণৰ দ্বাৰা স্বৰ্গলোক লাভ কৰে।
Verse 11
विपरीतैश्व राजेन्द्र कारणैर्मानुषो भवेत् । तिर्यग्योनिस्तथा तात विशेषज्षात्र वक्ष्यते
ৰাজেন্দ্ৰ! কাৰণবোৰ বিপৰীত হ’লে পুনৰ মানৱযোনিতো জন্ম হয়, আৰু তাত, তিৰ্যক্যোনি—পশুপক্ষী আদি যোনিতো। ইয়াত তিৰ্যক্যোনিত জন্মৰ বিশেষ কাৰণো ক’ম—যি কাম, ক্ৰোধ, লোভ আৰু হিংসাত আসক্ত হৈ মানৱধৰ্মৰ পৰা ভ্ৰষ্ট হয় আৰু মানুহ হোৱাৰ যোগ্যতাই হেৰুৱায়, সিয়েই পশুপক্ষী আদি যোনিত জন্ম পায়।
Verse 12
कामक्रोधसमायुक्तो हिंसालो भसमन्वित: । मनुष्यत्वात् परिभ्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रसूयते
যি কাম-ক্রোধে যুক্ত আৰু হিংসা-লোভে সমন্বিত হৈ মানৱত্বৰ পৰা ভ্ৰষ্ট হয়, সি তিৰ্যক্যোনিত জন্ম পায়।
Verse 13
तिर्यग्योन्या: पृथग्भावो मनुष्यार्थे विधीयते । गवादिशभ्यस्तथाश्रेभ्यो देवत्वमपि दृश्यते
তির্যক্যোনিৰ পৰা পৃথক হোৱা মানৱত্ব লাভৰ বাবে বিধিত। আৰু দেখা যায় যে গাই আদি আৰু অশ্ব আদি জীৱো সেই অৱস্থাৰ পৰা মুক্ত হৈ দেবত্ব পৰ্যন্ত লাভ কৰে।
Verse 14
सो<यमेता गतीस्तात जनन््तुश्चरति कार्यवान् । नित्ये महति चात्मानमवस्थापयते द्विज:
তাত! উদ্দেশ্যবশে এই জীৱ এই গতি-সমূহতেই বিচৰণ কৰে। কিন্তু কৰ্মফলত আসক্ত নহোৱা দ্বিজে নিজৰ আত্মাক নিত্য মহান পৰব্ৰহ্মত দৃঢ়ভাৱে স্থাপন কৰে।
Verse 15
जातो जातश्न बलवद् भुड्क्ते चात्मा स देहवान् । फलार्थस्तात निष्पृक्त: प्रजापालनभावन:
সৰ্পে ক’লে—বাৰে বাৰে জন্ম লৈ দেহধাৰী আত্মাই নিজৰ বাসনাৰ বলত কৰ্মফল পুনঃপুনঃ অনুভৱ কৰে। তাত! ফলকামনাৰে কৰ্ম কৰা দেহাভিমানী জীৱ পৰাধীন হৈ বাৰে বাৰে জন্ম লয় আৰু দুখ-সুখ ভোগ কৰে। কিন্তু তাত! যি কৰ্মফলত আসক্ত নহয় আৰু প্ৰজাৰ পালন-ৰক্ষাৰ ভাবনাত নিবিষ্ট সেই দ্বিজে নিজৰ আত্মাক নিত্য পৰব্ৰহ্ম পৰমাত্মাত দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Verse 16
युधिछिर उवाच शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयो: । तस्याधिष्ठानमव्यग्रो ब्रूहि सर्प यथातथम्
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে সৰ্প! শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ, আৰু তদ্ৰূপ ৰস আৰু গন্ধ—ইয়াৰ আধাৰ কি? অব্যগ্ৰচিত্তে যথাৰ্থভাৱে কোৱা।
Verse 17
कि न गृह्नाति विषयान् युगपच्च महामते । एतावदुच्यतां चोक्तं सर्व पन्नगसत्तम
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে মহামতে! সি কিয় বিষয়সমূহ একেলগে গ্ৰহণ নকৰে? মাথোঁ ইমানেই কোৱা। হে পন্নগশ্ৰেষ্ঠ! আপুনি তো সকলো ক’লে।
Verse 18
महामते! पन्नगश्रेष्ठ! मन विषयोंका एक ही साथ ग्रहण क्यों नहीं करता? इन उपर्युक्त सब बातोंको बताइये ।।
সৰ্পে ক’লে—হে আয়ুষ্মান! দেহৰ আশ্ৰয় লৈ আৰু কৰণসমূহে (ইন্দ্ৰিয়-মন আদি) অধিষ্ঠিত যি ‘আত্মা’ নামৰ দ্ৰব্য, সেয়াই বিধি অনুসাৰে নানাবিধ ভোগ অনুভৱ কৰে।
Verse 19
ज्ञान चैवात्र बुद्धिश्न मनश्न भरतर्षभ | तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे,भरतश्रेष्ठ! ज्ञान, बुद्धि और मन--ये ही शरीरमें उसके करण समझो
সৰ্পে ক’লে—হে ভৰতবৃষভ! জ্ঞান, বুদ্ধি আৰু মন—ইয়াই ইয়াত তাৰ কৰণ। ভোগানুভৱৰ আধাৰত ইয়াই তাৰ উপকৰণ—মোৰ পৰা বুজি লোৱা।
Verse 20
मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयानिमान् | विषयायतनस्थो हि भूतात्मा क्षेत्रमास्थित:
সাপ ক’লে—বৎস! পঞ্চভূতেৰে গঠিত এই দেহ-ক্ষেত্ৰত অৱস্থিত জীৱাত্মা মনৰ দ্বাৰা ক্ৰমে ক্ৰমে এই বিষয়সমূহলৈ গতি কৰি সিহঁতক অনুক্ৰমে অনুভৱ কৰে।
Verse 21
तत्र चापि नरव्यात्र मनो जन्तोर्विधीयते । तस्माद् युगपदत्रास्य ग्रहणं नोपपद्यते
হে নৰব্যাঘ্ৰ! ভোগৰ সময়ত জীৱৰ মন (বুদ্ধিৰ দ্বাৰা) একেটা বিষয়তেই নিয়ন্ত্ৰিত হয়; সেয়ে একেলগে বহু বিষয় গ্ৰহণ কৰা সম্ভৱ নহয়।
Verse 22
स आत्मा पुरुषव्याप्र भ्रुवोरन्तरमाश्रित: । बुद्धि द्रव्येषु सूजति विविधेषु परावराम्,पुरुषसिंह! वही आत्मा दोनों भौंहोंके बीच स्थित होकर उत्तम-अधम बुद्धिको भिन्न- भिन्न द्रव्योंकी ओर प्रेरित करता है
হে পুৰুষব্যাঘ্ৰ! সেই আত্মাই ভ্ৰূদ্বয়ৰ মাজত অৱস্থিত হৈ বুদ্ধিক নানাবিধ দ্ৰব্য-বিষয়ৰ ফালে প্ৰেৰণা দিয়ে আৰু উত্তম-অধম নানা প্ৰকাৰ বিবেক উৎপন্ন কৰে।
Verse 23
बुद्धेरुत्तरकाला च वेदना दृश्यते बुध: । एष वै राजशार्दूल विधि: क्षेत्रज्ञभावन:
বুদ্ধিৰ ক্ৰিয়াৰ উত্তৰকালতো জ্ঞানীসকলে এক সূক্ষ্ম অনুভূতি দেখা পায়। হে ৰাজশাৰ্দূল! এইয়েই ক্ষেত্ৰজ্ঞ আত্মাক প্ৰকাশ কৰাৰ বিধি।
Verse 24
युधिछ्िर उवाच मनसश्नापि बुद्धेश्न ब्रूहि मे लक्षणं परम् । एतदथध्यात्मविदुषां परं कार्य विधीयते
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে সৰ্প! মন আৰু বুদ্ধিৰ পৰম লক্ষণ মোক কোৱা। অধ্যাত্মবিদ্যাত নিপুণসকলৰ বাবে এই জ্ঞানক পৰম কৰ্তব্য বুলি বিধান কৰা হৈছে।
Verse 25
सर्प उवाच बुद्धिरात्मानुगा तात उत्पातेन विधीयते । तदश्रिता हि संजैषा बुद्धिस्तस्यैषिणी भवेत्
সৰ্পে ক’লে—তাত! বুদ্ধি আত্মাৰ অনুগামী; হঠাৎ উদ্দীপনাত ই প্ৰবৃত্ত হয়। আত্মাৰ আশ্ৰয় লৈ ‘বুদ্ধি’ নামৰ এই শক্তি সাধকক আগুৱাই নিয়া অনুসন্ধান-প্ৰবৃত্তি হৈ উঠে। সেয়ে অন্তৰ্নিহিত চৈতন্যতত্ত্বক আধাৰ কৰি বুদ্ধি বিষয়ৰ ফালে ঘূৰি কৰ্মাৰম্ভ ঘটায়।
Verse 26
बुद्धिरुत्पद्यते कार्यान््मनस्तूत्पन्नमेव हि । बुद्धे्गुणविधानेन मनस्तद्गुणवद् भवेत्
সৰ্পে ক’লে—কৰ্মৰ প্ৰসঙ্গত বুদ্ধি প্ৰকাশ পায়; কিন্তু মন ত আগতেই বিদ্যমান। বুদ্ধিৰ গুণ-নিৰ্ধাৰণ—অর্থাৎ তাৰ জ্ঞান-ৱিবেকশক্তিৰ প্ৰভাৱত—মনো সেই একে সামৰ্থ্য লাভ কৰি ইন্দ্ৰিয়বিষয় গ্ৰহণত যোগ্য হয়। সেয়ে কৰ্মাৰম্ভত বুদ্ধি ব্যক্ত, আৰু মন নিত্য-প্ৰকাশিত।
Verse 27
एतदू् विशेषणं तात मनोबुद्धयोर्यदन्तरम् । त्वमप्यत्राभिसम्बुद्ध:ः कथं वा मन्यते भवान्
সৰ্পে ক’লে—তাত! মন আৰু বুদ্ধিৰ মাজৰ যি পাৰ্থক্য, সেয়াই দুয়োটাৰ বিশেষ লক্ষণ। তুমিও এই বিষয়ত সুপ্ৰবুদ্ধ; সেয়ে কোৱা, ভৱানৰ মত কি?
Verse 28
युधिछिर उवाच अहो बुद्धिमतां श्रेष्ठ शुभा बुद्धिरियं तव । विदितं वेदितव्यं ते कस्मात् समनुपृच्छसि
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—আহা, বুদ্ধিমানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ! তোমাৰ বুদ্ধি সঁচাকৈয়ে শుభ আৰু উৎকৃষ্ট। যি জানিবলগীয়া আছিল, সেয়া তুমি ইতিমধ্যে জানিছা; তেন্তে মোক কিয় সুধিছা?
Verse 29
सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत् स्वर्गवासिनम् | एवमद्धुतकर्माणमिति मे संशयो महान्
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—তুমি সৰ্বজ্ঞ আৰু স্বৰ্গবাসী আছিলা; তেন্তে মোহ তোমাক কেনেকৈ আৱৰি ধৰিলে? তুমি তো আশ্চৰ্য কৰ্ম কৰিছিলা। এই কথাই মোৰ মনত ডাঙৰ সংশয় জগাইছে—তুমি কেনেকৈ এনে বিভ্ৰান্তিত পৰিলা (যে ব্ৰাহ্মণসকলক অপমান কৰিলে)?
Verse 30
सर्प उवाच सुप्रज्ञममपि चेच्छूरमृद्धिमोहयते नरम् | वर्तमान: सुखे सर्वो मुह्मतीति मतिर्मम
সাপে ক’লে—ৰাজন! এই ধন-সম্পদ মহাবুদ্ধিমান আৰু শূৰ মানুহকো মোহিত কৰে। মোৰ বিশ্বাস—সুখভোগত নিমগ্ন সকলো লোক মোহগ্ৰস্ত হয়।
Verse 31
सो>हमैश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर । पतित: प्रतिसम्बुद्धस्त्वां तु सम्बोधयाम्यहम्
যুধিষ্ঠিৰ! তেনেকৈ মইও ঐশ্বৰ্য-মোহত অহংকাৰমত্ত হৈ পতিত হৈছিলোঁ। পতনৰ পাছতেহে মোৰ বোধ জাগিল। সেয়ে সেই পতনৰ পৰা জাগি উঠি এতিয়া মই তোমাক সতৰ্ক কৰিছোঁ।
Verse 32
कृतं कार्य महाराज त्वया मम परंतप । क्षीण:शाप: सुकृच्छो मे त्वया सम्भाष्य साधुना
পরন্তপ মহাৰাজ! আজি তুমি মোৰ এক মহৎ কাৰ্য সম্পন্ন কৰিলা। তোমাৰ দৰে সাধু পুৰুষৰ সৈতে কথোপকথনৰ ফলত মোৰ সেই অতি কষ্টদায়ক শাপ ক্ষয় হৈ অৱসান পালে।
Verse 33
अहं हि दिवि दिव्येन विमानेन चरन् पुरा । अभिमानेन मत्त: सन् कंचिन्नान्यमचिन्तयम्
পূৰ্বকালত মই দিৱ্য বিমানে আৰূঢ় হৈ স্বৰ্গত বিচৰণ কৰিছিলোঁ। তেতিয়া অহংকাৰমত্ত হৈ মই আন কাকো গণ্য নকৰিছিলোঁ।
Verse 34
ब्रह्मर्षिदेवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगा: । करान् मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिन:
ব্ৰহ্মৰ্ষি, দেৱতা, গন্ধৰ্ব, যক্ষ, ৰাক্ষস আৰু নাগ—ত্রিলোকৰ সকলো বাসিন্দাই মোক কৰ (খাজনা/উপঢৌকন) দিছিল।
Verse 35
चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते । तस्य तेजो हराम्याशु तद्धि-दृष्टेबलं मम,राजन! उन दिनों मैं जिस प्राणीकी ओर आँख उठाकर देखता था, उसका तेज तत्काल हर लेता था। यह थी मेरी दृष्टिकी शक्ति
সৰ্পে ক’লে—হে পৃথিৱীপতে! মই যাক চকুৰে চাইছিলোঁ, তাৰ তেজ আৰু প্ৰাণবল মই তৎক্ষণাৎ হৰণ কৰিছিলোঁ। ৰাজন, এইয়াই আছিল মোৰ দৃষ্টিবলৰ শক্তি।
Verse 36
ब्रह्मर्षणां सहस्नं हि उवाह शिबिकां मम | स मामपनयो राजन् भ्रंशयामास वै श्रिय:,हजारों ही ब्रह्मर्षि मेरी पालकी ढोते थे। महाराज! मेरे इसी अत्याचारने मुझे स्वर्गकी राज्यलक्ष्मीसे भ्रष्ट कर दिया
সৰ্পে ক’লে—সহস্ৰ ব্রহ্মৰ্ষিয়ে মোৰ শিবিকা (পালকি) বহন কৰিছিল। ৰাজন, সেই অত্যাচাৰেই মোক স্বৰ্গীয় ৰাজলক্ষ্মী আৰু ঐশ্বৰ্যৰ পৰা পতিত কৰিলে।
Verse 37
तत्र हागस्त्य: पादेन वहन् स्पृष्टो मया मुनि: । अगस्त्येन ततो<स्म्युक्त: सर्पस्त्वं च भवेति ह
সৰ্পে ক’লে—স্বৰ্গত মুনিবৰ অগস্ত্য মোৰ শিবিকা বহন কৰি থাকোঁতে মই পায়েৰে তেওঁক আঘাত কৰিছিলোঁ। তেতিয়া অগস্ত্যই মোক শাপ দিলে—“তুমি নিশ্চয় সৰ্প হ’বা।”
Verse 38
ततस्तस्माद् विमानाग्र्यात् प्रच्युतश्ष्युतलक्षण: । प्रपतन् बुबुधे55त्मानं व्याली भूतमधोमुखम् । आयाचं तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदिति
তেওঁ তেনে কোৱাৰ লগে লগে মোৰ সকলো ৰাজচিহ্ন লুপ্ত হ’ল। মই সেই শ্ৰেষ্ঠ বিমানৰ পৰা খসিলোঁ। খসোঁতে বুজিলোঁ—মই সৰ্প হৈ অধোমুখে পতিত হৈছোঁ। শাপৰ অন্ত হ’বলৈ মই সেই বিপ্ৰ ব্রহ্মৰ্ষিৰ ওচৰত শৰণ প্ৰাৰ্থনা কৰিলোঁ।
Verse 39
सर्प उवाच प्रमादात् सम्प्रमूढस्य भगवन् क्षन्तुमर्हसि । ततः स मामुवाचेदं प्रपतन्तं कृपान्वित:
সৰ্পে ক’লে—ভগৱন! প্ৰমাদবশত মই মোহগ্ৰস্ত হৈছিলোঁ; সেইবাবেই এই অপৰাধ মোৰ দ্বাৰা ঘটিল। অনুগ্ৰহ কৰি ক্ষমা কৰক। তেতিয়া মোক পতিত হোৱা দেখি সেই মহর্ষি কৰুণাৰে দ্ৰৱিত হৈ ক’লে—
Verse 40
युधिष्ठिरो धर्मराज: शापात् त्वां मोक्षयिष्यति । अभिमानस्य घोरस्य पापस्य च नराधिप
সৰ্পে ক’লে—ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰে তোমাক এই শাপৰ পৰা মুক্ত কৰিব। হে নৰাধিপ! তোমাৰ ভয়ংকৰ অহংকাৰ আৰু পাপৰ ফল যেতিয়া ক্ষয় হ’ব, তেতিয়া তুমি পুনৰ তোমাৰ পুণ্যৰ ফল লাভ কৰিবা।
Verse 41
फले क्षीणे महाराज फल पुण्यमवाप्स्यसि । ततो मे विस्मयो जातस्तद् दृष्टवा तपसो बलम्
হে মহাৰাজ! তোমাৰ দুষ্কৰ্মৰ ফল ক্ষয় হ’লে তুমি পুনৰ পূৰ্বসঞ্চিত পুণ্যৰ ফল লাভ কৰিবা। সেয়া দেখি তপস্যাৰ মহাবলত মোৰ বিস্ময় জাগিল।
Verse 42
ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाहमचूचुदम् । सत्यं दमस्तपो दानमहिंसा धर्मनित्यता
তেওঁৰ ব্ৰহ্মজ্ঞান আৰু সত্য ব্ৰাহ্মণ্য দেখি মই বিস্মিত হৈছিলোঁ; সেয়েহে এই বিষয়ত মই প্ৰথমে তোমাকেই প্ৰশ্ন কৰিছিলোঁ। হে ৰাজন! সত্য, ইন্দ্ৰিয়সংযম, তপস্যা, দান, অহিংসা আৰু ধৰ্মনিষ্ঠা—এই গুণসমূহেই মানুহক সিদ্ধিলৈ লৈ যায়; জন্ম বা বংশ নহয়।
Verse 43
साथकानि सदा पुंसां न जातिर्न कुलं नूप । अरिष्ट एष ते भ्राता भीमसेनो महाबल: । स्वस्ति ते5स्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुन:
হে ৰাজন! মানুহৰ সিদ্ধিৰ সাধন সদায় গুণেই; জাতি বা কুল নহয়। এইয়া তোমাৰ মহাবলী ভ্ৰাতা ভীমসেন—সুৰক্ষিত আৰু অক্ষত। মহাৰাজ! তোমাৰ মঙ্গল হওক; এতিয়া মই পুনৰ স্বৰ্গলোকলৈ যাম।
Verse 44
(स चायं पुरुषव्यात्र काल: पुण्य उपागतः । तदस्मात् कारणात् पार्थ कार्य मम महत् कृतम् ।।
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে পুৰুষব্যাঘ্ৰ পাৰ্থ! তোমাৰ শুভ আগমনে এই পুণ্যক্ষণ উপস্থিত হৈছে; সেই কাৰণেই তুমি মোৰ এক মহান কাৰ্য সম্পন্ন কৰিলা। তাৰ পাছত সেই মুহূর্ততেই ইচ্ছামতে গমন কৰিব পৰা এক উৎকৃষ্ট দিৱ্য বিমান মহাবেগে নামি আহিল। এই কথা যুধিষ্ঠিৰক কৈ, ৰজা নহুষে সৰ্পদেহ ত্যাগ কৰি দীপ্তিমান দিৱ্য দেহ ধাৰণ কৰিলে আৰু পুনৰ স্বৰ্গলোকলৈ গ’ল।
Verse 45
युधिष्ठिरो5पि धर्मात्मा क्रात्रा भीमेन संगत: । धौम्येन सहित: श्रीमानाश्रमं पुनरागमत्,धर्मात्मा युधिष्ठिर भी भाई भीमसेनसे मिलकर उनके और धौम्य मुनिके साथ फिर अपने आश्रमपर लौट आये
ধৰ্মাত্মা যুধিষ্ঠিৰো ভ্ৰাতা ভীমসেনক লগ পাই, ধৌম্য মুনিৰ সৈতে একেলগে, পুনৰ আশ্ৰমলৈ উভতি আহিল।
Verse 46
ततो द्विजेभ्य: सर्वेभ्य: समेतेभ्यो यथातथम् | कथयामास तत् सर्व धर्मराजो युधिष्ठटिर:,तब धर्मराज युधिष्छिरने वहाँ एकत्र हुए सब ब्राह्मणोंको भीमसेनके सर्पके चंगुलसे छूटनेका वह सारा वृत्तान्त कह सुनाया
তাৰ পাছত ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰে তাত একত্ৰিত সকলো ব্ৰাহ্মণক, যিদৰে ঘটিছিল ঠিক তেনেদৰেই, ভীমসেন সাপৰ কবলৰ পৰা কেনেকৈ মুক্ত হ’ল সেই সমগ্ৰ বৃত্তান্ত ক’লে।
Verse 47
तच्छुत्वा ते द्विजा: सर्वे भ्रातरश्नास्य ते त्रयः । आसन सुत्रीडिता राजन् द्रौपदी च यशस्विनी,राजन! यह सुनकर सब ब्राह्मण, उनके तीनों भाई और यशस्विनी द्रौपदी सब-के-सब बड़े लज्जित हुए
হে ৰাজন! সেয়া শুনি সেই সকলো ব্ৰাহ্মণ, তেওঁৰ তিনিও ভ্ৰাতা আৰু যশস্বিনী দ্ৰৌপদী—সকলোৱে গভীৰ লাজ আৰু ব্যথাত আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 48
ते तु सर्वे द्विजश्रेष्ठाःपाण्डवानां हितेप्सया | मैवमित्यब्रुवन् भीम॑ गर्हयन्तो5स्य साहसम्
তেতিয়া পাণ্ডৱসকলৰ মঙ্গল কামনাৰে সেই সকলো শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণে ভীমৰ দুঃসাহসক গৰিহণা কৰি ক’লে—“আৰু কেতিয়াও এনেকুৱা নকৰিবা।”
Verse 49
पाण्डवास्तु भयान्मुक्तं प्रेक्ष्य भीम॑ महाबलम् | हर्षमाहारयांचक्रुविजहुश्न मुदा युता:,पाण्डवलोग महाबली भीमसेनको भयसे मुक्त हुआ देख हर्षसे उललसित हो उठे और प्रसन्नतापूर्वक वहाँ विचरने लगे
মহাবলী ভীম ভয়ৰ পৰা মুক্ত হোৱা দেখি পাণ্ডৱসকল আনন্দত উচ্ছ্বসিত হ’ল; তেওঁলোকে উল্লাস প্ৰকাশ কৰি, প্ৰসন্নচিত্তে পুনৰ তাত বিচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 181
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि आजगरपर्वणि भीममोचने एकाशीत्यधिकशततमो<ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত আজগৰপৰ্বত ভীমৰ মোচন-প্ৰসঙ্গৰ একশ একাশি-তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এই উপসংহাৰে অধ্যায়ৰ শিক্ষা আৰু কাহিনীৰ গতি সম্পূৰ্ণ কৰি, যথাযথ বোধ আৰু ধৰ্মাচৰণেৰে বিপদৰ পৰা মুক্তিৰ দিশে অগ্ৰসৰ হোৱাৰ সংকেত দিয়ে।
Frequently Asked Questions
A ruler’s party confronts the ethical consequences of accidental violence against an ascetic and must decide how to respond—through denial, fear, or accountable repair by seeking sage authority and acknowledging fault.
The chapter teaches that disciplined truthfulness, adherence to svadharma, and constructive speech oriented to communal welfare—paired with hospitality and non-malicious conduct—are portrayed as the foundations of moral resilience.
No formal phalaśruti is stated; however, the conclusion functions as a pragmatic assurance: the sage declares the account sufficient ‘in brief’ and tells the rulers to depart without fear of pāpa, emphasizing ethical correction and restored confidence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.