Adhyaya 46
अभिमन्योरावरणम् (Encirclement and counter-strikes of Abhimanyu)
Upa-parva: Abhimanyu-in-the-formation (Cakravyūha engagement) — tactical containment episode
Dhṛtarāṣṭra asks which heroes checked the young, undefeated Saubhadra, who advances without retreat in battle. Sañjaya reports that Abhimanyu’s entry immediately turns many opposing kings away with sharp arrows. A coordinated ring of six chariot-warriors—Droṇa, Kṛpa, Karṇa, Aśvatthāman (Drauṇi), Bṛhadbala, and Kṛtavarman—surrounds him and showers missiles while drawing powerful bows. Abhimanyu stabilizes the engagement by obstructing these expert archers with precise arrow-work. Quantified exchanges follow: he wounds Droṇa, Bṛhadbala, Kṛtavarman, and Kṛpa with high counts of śilīmukhas; he strikes Aśvatthāman with ten swift arrows; and he pierces Karṇa in the ear amid the press of opponents. He disables Kṛpa’s horses and then is counter-struck. In the melee, the Kosala ruler Bṛhadbala attacks on foot with sword and shield after being unhorsed, but Abhimanyu pierces him in the heart, causing his fall. Abhimanyu continues moving through the battle, suppressing enemy bowmen with sustained arrow-rain.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से विस्मय और अविश्वास के बीच पूछते हैं—कैसे अकेला सौभद्र अभिमन्यु इतने योद्धाओं के साथ घोर संग्राम करके भी विजयी रहा; और जिनका आश्रय धर्म है, उनके लिए यह ‘अत्यद्भुत’ भी क्यों नहीं। → दुर्योधन के विमुख होने और राजपुत्रों के मारे जाने से कौरव-पक्ष में हड़कम्प मचता है। तब द्रोण, अश्वत्थामा, बृहद्बल, कृप, कर्ण, कृतवर्मा और शकुनि जैसे महारथी क्रुद्ध होकर अभिमन्यु पर टूट पड़ते हैं; निकट-युद्ध का जाल कसता जाता है, गजसेना और विविध जनपदों की टुकड़ियाँ भी उसे घेरती हैं। → छः महारथियों द्वारा चारों ओर से घेर लिए जाने पर भी अभिमन्यु रथ, ध्वज, सारथि और अश्वों पर प्रहार कर शत्रु-रथों की व्यवस्था तोड़ता है; कलिंग, निषाद और क्राथपुत्र आदि के कवचधारी दलों तथा गजसेना के बीच वह तीक्ष्ण बाणों से मार्ग बनाता हुआ निर्णायक प्रतिरोध करता है। → अभिमन्यु के पराक्रम से कौरव-सेना बार-बार विमुख होती है; अनेक आक्रमणकारी घायल होकर हटते हैं और घेरा क्षण-क्षण टूटता-बनता रहता है—पर कौरव-पक्ष अपनी प्रतिष्ठा बचाने को और अधिक संगठित होकर उसे दबाने का संकल्प करता है। → घेरा और सघन होता जाता है—महारथियों की संयुक्त रणनीति के सामने अभिमन्यु की अगली घड़ी क्या होगी, यह प्रश्न युद्धभूमि पर लटक जाता है।
Shlokas
Verse 1
धृतराष्ट्र बोले--सूत! जैसा कि तुम बता रहे हो
ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে— সূত! তুমি যিদৰে কৈছা, মহামনা অভিমন্যু একাকী হৈ বহু যোদ্ধাৰ সৈতে অতিভয়ংকৰ সংগ্ৰাম কৰি জয় লাভ কৰিলে। সুভদ্ৰাপুত্ৰৰ এই পৰাক্ৰম বিস্ময়জনক; সহসা বিশ্বাস নোহোৱা যেন লাগে। কিন্তু যিসকলৰ আশ্ৰয় ধৰ্মই, তেওঁলোকৰ বাবে ই অতিশয় অদ্ভুত নহয়।
Verse 2
अश्रद्धेयमिवाश्चर्य सौभद्रस्याथ विक्रमम् । किं तु नात्यद्धुतं तेषां येषां धर्मो व्यपाश्रय:
সৌভদ্ৰ (অভিমন্যু)-ৰ এই বিক্ৰম আশ্চৰ্যজনক, যেন অবিশ্বাস্য; কিন্তু যিসকলৰ আশ্ৰয় ধৰ্ম, তেওঁলোকৰ বাবে ই অতিশয় অদ্ভুত নহয়।
Verse 3
दुर्योधने च विमुखे राजपुत्रशते हते । सौभगद्रे प्रतिपत्तिं कां प्रत्यपद्यन्त मामका:
ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে— সঞ্জয়! দুযোধন বিমুখ হৈ পলাই গ’ল আৰু শতাধিক ৰাজপুত্ৰ নিহত হ’ল, তেতিয়া সৌভদ্ৰ (অভিমন্যু)ক সন্মুখীন কৰিবলৈ মোৰ পুত্ৰসকলে কোন উপায় অৱলম্বন কৰিলে?
Verse 4
संजय उवाच संशुष्कास्याश्षलन्नेत्रा: प्रस्विन्ञा लोमहर्षणा: । पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये
সঞ্জয়ে ক’লে— মহাৰাজ! আপোনাৰ যোদ্ধাসকলৰ মুখ শুকাই গৈছিল; ভয়ত চকু অস্থিৰ হৈ উঠিছিল; দেহ ঘামে ভিজি গৈছিল আৰু ৰোমাঞ্চ জাগিছিল। পলায়নতহে তেওঁলোক উৎসাহী; শত্রুজয়ৰ উদ্যম তেওঁলোকৰ মনত লেশমাত্ৰও নাছিল।
Verse 5
हतान् भ्रातृन् पितृन् पुत्रान् सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान् | उत्सृज्योत्सृज्य संजग्मुस्त्वरयन्तो हयद्विपान्
যুদ্ধত নিহত ভ্ৰাতা, পিতৃ, পুত্ৰ, সুহৃদ, আত্মীয় আৰু কুটুম্ব-বান্ধৱসকলক বাৰে বাৰে এৰি, ঘোঁৰা আৰু হাতী তাড়াই আতুৰতাৰে তেওঁলোক পলাই গৈছিল।
Verse 6
तान् प्रभग्नांस्तथा दृष्टवा द्रोणो द्रौणिर्बृहद्धल: । कृपो दुर्योधन: कर्ण: कृतवर्माथ सौबल:
সঞ্জয়ে ক’লে— ৰাজন! তেওঁলোকক এনেদৰে ভগ্ন হৈ পলাই যোৱা দেখি দ্ৰোণ, দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামা, বৃহদ্বল, কৃপ, দুযোধন, কৰ্ণ, কৃতবর্মা আৰু সৌবল (শকুনি) ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ অজেয় সৌভদ্ৰ অভিমন্যুৰ ওপৰত ধাৱিত হ’ল; কিন্তু মহাৰাজ, আপোনাৰ সেই পৌত্ৰ অভিমন্যুৱে নিজৰ পৰাক্ৰমে তেওঁলোকৰ প্ৰায় সকলোকে যুদ্ধৰ পৰা পিছলৈ ঠেলি দিলে।
Verse 7
अभ्यधावन् सुसंक्रुद्धा: सौभद्रमपराजितम् । ते तु पौत्रेण ते राजन् प्रायशो विमुखीकृता:
সঞ্জয়ে ক’লে— তেওঁলোক সকলোৱে তীব্ৰ ক্ৰোধে অজেয় সৌভদ্ৰ অভিমন্যুৰ ওপৰত ধাৱিত হ’ল; কিন্তু ৰাজন, আপোনাৰ সেই পৌত্ৰই তেওঁলোকক প্ৰায় সকলোকে যুদ্ধৰ পৰা বিমুখ কৰি দিলে।
Verse 8
एकस्तु सुखसंवृद्धो बाल्याद् दर्पाच्च निर्भय: । इष्वस्त्रविन्महातेजा लक्ष्मणो5<र्जुनिमभ्ययात्
সঞ্জয়ে ক’লে—সুখত লালিত, বাল্যোচ্ছ্বাস আৰু দৰ্পৰ বাবে নিৰ্ভয়, ধনুৰ্বিদ্যাত নিপুণ মহাতেজস্বী লক্ষ্মণ একাই অভিমন্যুৰ সন্মুখলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 9
तमन्वगेवास्य पिता पुत्रगृद्धी न््यवर्तत । अनुदुर्योधनं चान्ये न्यवर्तन्त महारथा:,पुत्रकी रक्षा चाहनेवाला पिता दुर्योधन भी उसीके साथ-साथ लौट पड़ा। फिर दुर्योधनके पीछे दूसरे महारथी लौट आये
সঞ্জয়ে ক’লে—পুত্ৰস্নেহত ব্যাকুল হৈ তাৰ পিতাই তাৰ পিছু পিছু উভতি গ’ল। আৰু দুৰ্যোধনৰ পিছে পিছে আন মহাৰথীসকলেও প্ৰত্যাৱর্তন কৰিলে।
Verse 10
तं॑ तेडभिषिषिचुर्बाणैमेंघा गिरिमिवाम्बुभि: । स तु तान् प्रममाथैको विष्वग्वातो यथाम्बुदान्
সঞ্জয়ে ক’লে—যেনে মেঘে জলধাৰাৰে পৰ্বতক সিঞ্চন কৰে, তেনে তেওঁলোকে তাৰ ওপৰত বাণবৃষ্টি ঢালিলে। কিন্তু অভিমন্যুৱে একাই তেওঁলোক সকলোকে চূর্ণ কৰিলে—যেনে চাৰিওফালৰ পৰা বোৱা বতাহে মেঘপুঞ্জক ছিন্নভিন্ন কৰে।
Verse 11
पौत्रं तव च दुर्धर्ष लक्ष्मणं प्रियदर्शनम् पितु: समीपे तिष्ठन्तं शूरमुद्यतकार्मुकम्
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! আপোনাৰ প্ৰিয়দৰ্শন পৌত্ৰ লক্ষ্মণ দুঃধর্ষ বীৰ আছিল। ধনু উঠাই সি পিতাৰ কাষতেই থিয় হৈ আছিল।
Verse 12
अत्यन्तसुखसंवृद्ध॑ धनेश्वरसुतोपमम् । आससाद रणे कार्ष्ण्मित्तो मत्तमिव द्विपम्
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! অতি সুখত লালিত, ধনেশ্বৰ কুবেৰদেৱৰ পুত্ৰসম দেখা লক্ষ্মণ ৰণত আছিল; তেতিয়া অৰ্জুনপুত্ৰ (কাৰ্ষ্ণি) তাৰ ওপৰত তেনে ধাৱমান হ’ল যেন মত্ত হাতী আন এক মদোন্মত্ত গজৰাজৰ ওপৰত জপিয়াই পৰে।
Verse 13
लक्ष्मणेन तु संगम्य सौभद्र: परवीरहा । शरै: सुनिशितैस्ती६णैर्बाह्वोरुरसि चार्पित:
লক্ষ্মণৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ যুঁজত মিলিত হোৱামাত্ৰে, পৰবীৰ-সংহাৰী সৌভদ্ৰ অভিমন্যুৰ বাহু আৰু বক্ষত অতি তীক্ষ্ণ, ধাৰালো শৰ নিক্ষিপ্ত হ’ল।
Verse 14
संक़रुद्धो वै महाराज दण्डाहत इवोरग: । पौत्रस्तव महाराज तव पौत्रमभाषत,महाराज! उस प्रहारसे लाठीकी चोट खाये हुए सर्पके समान अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए आपके पौत्र अभिमन्युने आपके दूसरे पौत्र लक्ष्मणसे कहा--
মহারাজ! সেই আঘাতত দণ্ডাঘাত পোৱা সাপৰ দৰে অতি ক্ৰোধে উন্মত্ত আপোনাৰ পৌত্ৰ অভিমন্যুৱে আপোনাৰ আন পৌত্ৰ লক্ষ্মণক ক’লে—
Verse 15
सुदृष्ट: क्रियतां लोको हामुं लोक॑ गमिष्यसि । पश्यतां बान्धवानां त्वां नयामि यमसादनम्
“দৃষ্টি স্থিৰ কৰি এই লোকখন ভালদৰে চা; তই এতিয়া সেই পৰলোকলৈ যাবি। বান্ধৱসকল চাই থাকোঁতেই মই তোকে যমসদনলৈ লৈ যাম।”
Verse 16
“लक्ष्मण! इस संसारको अच्छी तरह देख लो। अब शीघ्र ही परलोककी यात्रा करोगे। इन बान्धव-जनोंके देखते-देखते मैं तुम्हें यमलोक पहुँचाये देता हूँ” ।।
“লক্ষ্মণ! এই লোকখন ভালদৰে চাই ল’৷ তই এতিয়া সোনকালে পৰলোকযাত্ৰা কৰিবি৷ বান্ধৱসকল চাই থাকোঁতেই মই তোকে যমলোকলৈ পঠাম।” এইদৰে কৈ পৰবীৰ-সংহাৰী মহাবাহু সৌভদ্ৰই তূণীৰৰ পৰা কেঁচুলি এৰি ওলোৱা সাপৰ দৰে দীপ্ত এক ভল্লশৰ উলিয়ালে।
Verse 17
स तस्य भुजनिर्मुक्तो लक्ष्मणस्य सुदर्शनम् । सुनसं सुभ्रु केशान्तं शिरो5हार्षीत् सकुण्डलम्
অভিমন্যুৰ হাতৰ পৰা ছুটী যোৱা সেই ভল্লশৰে লক্ষ্মণৰ সুদৰ্শন, সুনাসিক, মনোহৰ ভ্ৰূ, সুন্দৰ কেশান্ত আৰু ৰুচিৰ কুণ্ডল-শোভিত মস্তকক ধড়ৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰি পেলালে।
Verse 18
लक्ष्मणं निहतं दृष्टवा हाहेत्युच्चुक्रुशुर्जना: । ततो दुर्योधन: क्रुद्धः प्रिये पुत्रे निपातिते
লক্ষ্মণ নিহত হোৱা দেখি লোকসকলে “হায়! হায়!” বুলি আৰ্তনাদ কৰিলে। তেতিয়া প্ৰিয় পুত্ৰ পতিত হোৱাত দুঃৰ্যোধন ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল।
Verse 19
घ्नतैनमिति चुक्रोश क्षत्रियान् क्षत्रियर्षभ: । लक्ष्मणको मारा गया देख सब लोग जोर-जोरसे हाहाकार करने लगे। अपने प्यारे पुत्रके मारे जानेपर क्षत्रियशिरोमणि दुर्योधन कुपित हो उठा और समस्त क्षत्रियोंसे बोला --अहो! इस अभिमन्युको मार डालो” ।।
ক্ষত্ৰিয়সকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ দুঃৰ্যোধনে যোদ্ধাসকলক লক্ষ্য কৰি “ইয়াক বধ কৰা!” বুলি চিঞৰি উঠিল। প্ৰিয় পুত্ৰ নিহত হোৱাত ক্ৰোধে অন্ধ হৈ সি সকলো ক্ষত্ৰিয়ক ক’লে—“অহো! এই অভিমন্যুক নিধন কৰা!” তেতিয়া দ্ৰোণ, কৃপ, কৰ্ণ, দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামা আৰু বৃহদ্ধল আগবাঢ়িল।
Verse 20
तांस्तु विद्ध्वा शितैर्बाणैविमुखीकृत्य चार्जुनि:
অৰ্জুনে তীক্ষ্ণ বাণে তেওঁলোকক বিদ্ধ কৰি তেওঁলোকক বিমুখ কৰিলে।
Verse 21
आवल्रुस्तस्य पन्थानं गजानीकेन दंशिता:
তেওঁলোকে গজসেনাৰে তাৰ পথ ৰুদ্ধ কৰি তাক ঘেৰিলে; যেন তাৰ পথক দংশন কৰি ছিঁড়ি পেলাইছে।
Verse 22
तत् प्रसक्तमिवात्यर्थ युद्धमासीद् विशाम्पते
হে প্ৰজানাথ, তাত অতি নিকটৰ পৰা ভয়ংকৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল। তেতিয়া অৰ্জুনপুত্ৰে তীক্ষ্ণ বাণে সেই ধৃষ্ট গজসেনাক তেনেদৰে বিনাশ কৰিলে, যেন আকাশত সদাগতি বায়ুৱে শত শত মেঘখণ্ড ছিন্ন-ভিন্ন কৰি পেলায়।
Verse 23
ततस्तत् कुण्जरानीकं व्यधमद् धृष्टमार्जुनि: । यथा वायुर्नित्यगतिर्जलदान् शतशोडम्बरे
তাৰ পিছত অতি নিকটতে ভয়ংকৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল। অৰ্জুনপুত্ৰ ধৃষ্টে তীক্ষ্ণ বাণে সেই গজসেনাক তেনেদৰে চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰিলে, যেন আকাশত সদাগতি বায়ুৱে শত শত মেঘখণ্ড ছিন্নভিন্ন কৰি দিয়ে।
Verse 24
ततः क्राथ: शरख्रातैरार्जुनिं समवाकिरत् । अथेतरे संनिवृत्ता: पुनद्रोणमुखा रथा:,तदनन्तर क्राथने अर्जुनकुमार अभिमन्युपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी। इतनेहीमें द्रोण आदि दूसरे महारथी भी पुनः लौट आये
তাৰ পিছত ক্রাথে অৰ্জুনপুত্ৰৰ ওপৰত বাণৰ ঝাৰ বৰষালে। আৰু যিসকল ৰথী ক্ষণকালৰ বাবে আঁতৰি গৈছিল—দ্ৰোণক অগ্ৰে ৰাখি—তেওঁলোক পুনৰ ঘূৰি আহি সম্মুখভাগত উপস্থিত হ’ল।
Verse 25
परमास्त्राणि धुन्वाना: सौभद्रमभिदुद्रुवु: । तान् निवार्यार्जुनिर्बाणै: क्राथपुत्रमथार्दयत्
তেওঁলোকে সকলোৱে পৰম অস্ত্ৰ ধৰি সৌভদ্ৰ (অভিমন্যু)ৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল। অভিমন্যুৱে বাণে তেওঁলোক সকলোকে নিবাৰণ কৰি, তাৰ পিছত ক্রাথপুত্ৰক বিশেষভাৱে চেপি ধৰি তীব্ৰ পীড়া দিলে।
Verse 26
शरौघेणाप्रमेयेण त्वरमाणो जिघांसया । सभरनुर्बाणकेयूरो बाहू समुकुर्ट शिर:
বধৰ বাসনাৰে ত্বৰিত হৈ সি অপৰিমেয় বাণবৃষ্টিৰ মাজেৰে আগবাঢ়িল—ধনু টানি সাজু, বাহুত তূণীৰ কেয়ূৰৰ দৰে শোভিত, আৰু শিৰত মুকুটসম শিৰস্ত্ৰাণ।
Verse 27
कुलशीलश्रुतिबलै: कीर्त्या चास्त्रबलेन च | युक्ते तस्मिन् हते वीरा: प्रायशो विमुखा5भवन्
কুল, শীল, শাস্ত্ৰজ্ঞান, বল, কীৰ্তি আৰু অস্ত্ৰবলেৰে সমৃদ্ধ সেই বীৰ নিহত হোৱাত আপোনাৰ সেনাৰ অধিকাংশ শূৰ যোদ্ধা যুদ্ধৰ পৰা মুখ ঘূৰাই বিশৃঙ্খলভাৱে আঁতৰি গ’ল।
Verse 45
हि 27005 ० अब ? हुक अआ 5 क ”+ $* %// हा ्, । 0 "इ क +-
ইয়াত দ্ৰোণপৰ্ব, অধ্যায় ৪৬, শ্লোক ৪৫ৰ বাবে দিয়া সংস্কৃত পাঠ বিকৃত/ভ্ৰষ্ট যেন লাগে; সেয়ে শুদ্ধ দেবনাগৰী পাঠ নাথাকিলে বিশ্বাসযোগ্য অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 46
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि लक्ष्मणवधे षट्चत्वारिंशो<ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বত, অভিমন্যুবধপৰ্বৰ অন্তৰ্গত লক্ষ্মণবধ-প্ৰসঙ্গৰ ছিয়াল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 193
कृतवर्मा च हार्दिक्य: षड् रथा: पर्यवारयन् । तब द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, कर्ण, अश्वत्थामा, बृहदबल और हृदिकपुत्र कृतवर्मा--इन छ: महारथियोंने अभिमन्युको घेर लिया
হৃদীকপুত্ৰ কৃতবর্মা আৰু সেই ছয় ৰথীয়ে অভিমন্যুক চাৰিওফালে ঘেৰি ধৰিলে—দ্ৰোণ, কৃপ, কৰ্ণ, অশ্বত্থামা, বৃহদ্বল আৰু কৃতবর্মা; এই ছয় মহাৰথীয়ে একেলগে সেই যুৱবীৰক পৰিবেষ্টন কৰিলে।
Verse 203
वेगेनाभ्यपतत् क्रुद्ध: सैन्धवस्य महद् बलम् | यह देख अर्जुनकुमारने अपने पैने बाणोंद्वारा उन सबको घायल करके भगा दिया और क्रोधमें भरकर बड़े वेगसे जयद्रथकी विशाल सेनापर धावा किया
ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ সি মহাবেগে সৈন্ধৱ জয়দ্ৰথৰ বিশাল সেনাৰ ওপৰত ঝাঁপি পৰিল। তীক্ষ্ণ বাণে সকলোকে আঘাত কৰি সিহঁতক ছত্ৰভংগ কৰিলে, তাৰ পাছত পুনৰ মহাবেগে জয়দ্ৰথৰ সেনাদলত ধাৱা চলালে।
Verse 216
कलिलज्जश्न निषादाश्न क्राथपुत्रश्न वीर्यवान् । उस समय कलिंगदेशीय सैनिक, निषादगण तथा पराक्रमी क्राथपुत्र--इन सबने कवच धारण करके गजसेनाके द्वारा अभिमन्युका रास्ता रोक दिया
সেই সময় কলিঙ্গদেশীয় সৈনিক, নিষাদগণ আৰু পৰাক্ৰমী ক্রাথপুত্ৰসকল—সকলোয়ে কবচ পৰিধান কৰি গজসেনাৰ সহায়ত অভিমন্যুৰ পথ ৰুদ্ধ কৰি থিয় দিলে।
Verse 2636
सच्छत्रध्वजयन्तारं रथं चाश्वान् न्यपातयत् | फिर उसने असंख्य बाणसमूहोंद्वारा क्राथपुत्रको मार डालनेकी इच्छासे जल्दी करते हुए उसकी धनुष-बाणों और केयूरसहित दोनों भुजाओं
তাৰ পাছত ক্ৰাথপুত্ৰক বধ কৰাৰ অভিপ্ৰায়ে ত্বৰিত হৈ অসংখ্য বাণসমূহেৰে আঘাত কৰি সি তাৰ ধনু-বাণ, কেয়ূৰসহ দুয়ো বাহু, মুকুটমণ্ডিত মস্তক, ছত্ৰ-ধ্বজ, সাৰথিসহ ৰথ আৰু অশ্বসমেত সকলোকে ভূমিসাৎ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly tests the boundary between individual-duel ideals and collective containment: whether coordinated multi-hero pressure against a single entrant is merely strategic necessity or a strain on customary expectations of fairness in elite combat.
Agency operates within constraints: disciplined skill can temporarily equalize asymmetry, yet outcomes are also shaped by coordinated systems (formation, teamwork, logistics), illustrating how dharma in action includes both personal excellence and structural realities.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its meta-function is archival—Sañjaya’s quantified, witness-oriented report frames the episode as evidence for evaluating leadership, conduct, and consequence within the wider war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.