Adhyaya 135
द्रौणि-पार्षतयोर्युद्धम् | The Duel of Aśvatthāmā (Drauṇi) and Dhṛṣṭadyumna (Pārṣata)
Upa-parva: Droṇābhisandhi / Aśvatthāmā–Dhṛṣṭadyumna-saṃyoga (Drauṇi-Pārṣata Yuddha Episode)
Sañjaya recounts Aśvatthāmā’s reply to Duryodhana: he notes prior affection between the houses yet insists warfare must proceed to full capacity, while warning that the Pāṇḍava host is not easily overrun so long as Pāṇḍu’s sons live. He nonetheless pledges personal commitment and predicts panic among Panchālas and allies. Aśvatthāmā then invites enemy champions to strike, absorbs a concentrated missile-shower, and counters with rapid, enveloping arrow-volleys that scatter Panchāla and Sṛñjaya forces. Dhṛṣṭadyumna advances, challenges Aśvatthāmā, and the two exchange harsh speech: Dhṛṣṭadyumna invokes a deferred vow—he will not kill Aśvatthāmā while Droṇa lives—yet declares intent to send both father and son to death. The duel intensifies into a visually celebrated contest of archery and maneuver, praised by observers, until Aśvatthāmā damages Dhṛṣṭadyumna’s battle-gear (banner, bow, parasol, charioteers, horses) and drives back large bodies of Panchālas, causing visible dismay in the Pāṇḍava ranks while Kauravas acclaim his feat.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से विस्मय और क्षोभ में पूछते हैं—जो कर्ण देव-दानव-यक्ष-मानव तक को रोक सकता है, वह युद्ध में तेजस्वी भीम/पाण्डव को रोक क्यों न सका? → संजय के वर्णन में भीमसेन अपने पुराने अपमानों और पाण्डवों पर हुए अनगिनत अत्याचारों को हृदय में धारण कर कर्ण पर टूट पड़ता है। कर्ण भी अतिरथी-गौरव के साथ प्रत्युत्तर देता है; बाण-वर्षा, शस्त्र-प्रहार और रथ-युद्ध की तीव्रता बढ़ती जाती है। दुर्योधन कर्ण को पाकर उत्साहित होता है, पर धृतराष्ट्र के मन में यह आशंका भी उठती है कि पाण्डव अजेय हैं और पुत्र दुर्योधन यह सत्य नहीं समझता। → भीमसेन कर्ण के रथ और सारथि-व्यवस्था को ध्वस्त कर उसे रथहीन कर देता है; उसी उन्मत्त क्षण में भीम के तीक्ष्ण बाण दुर्जय के मर्मस्थल भेद देते हैं और वह यमसदन को प्राप्त होता है। → दुर्जय आभूषणों से विभूषित होकर भी घायल देह से पृथ्वी पर गिरकर तड़पता है; कर्ण शोकाकुल होकर दुर्योधन की परिक्रमा करता है। भीम मुस्कराते हुए भी रथहीन कर्ण को शतघ्नी, शंकु और बाण-समूहों से घेर कर दबाव बनाए रखता है। → रथहीन कर्ण पर भीम का घेरा कसता है—क्या कर्ण इस अपमान और संकट से निकल कर पुनः युद्ध-धारा पलटेगा, या पाण्डवों का प्रहार निर्णायक बन जाएगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल ४३ ६ “लोक हैं) त्रयस्त्रिशर्दाधिकशततमोब ध्याय: भीमसेन और कर्णका युद्ध
ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে—“সঞ্জয়! ভীমসেনৰ পৰাক্ৰম মই অতি আশ্চৰ্য বুলি মানোঁ—যে ৰণক্ষেত্ৰত দ্ৰুত আৰু নিৰ্ণায়ক বীৰ্যৰ বাবে প্ৰসিদ্ধ কৰ্ণৰ সৈতে সিও যুদ্ধ কৰিলে।”
Verse 2
त्रिदशानपि वा युक्तान् सर्वशस्त्रधरान् युधि । वारयेद् यो रणे कर्ण: सयक्षासुरमानुषान्
“সঞ্জয়! যি কৰ্ণে ৰণত সকলো অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰধাৰী দেৱতাকো, আৰু যক্ষ-অসুৰ-মানৱকো প্ৰতিহত কৰিব পাৰে—সেই কৰ্ণে বিজয়লক্ষ্মীত দীপ্ত পাণ্ডুনন্দন কুন্তীপুত্ৰ ভীমসেনক কেনেকৈ অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰিলে? তাৰ কাৰণ মোক কোৱা।”
Verse 3
स कथं पाण्डवं युद्धे भ्राजमानमिव श्रिया । नातरत् संयुगे पार्थ तन््ममाचक्ष्व संजय
“সঞ্জয়! যুদ্ধত বিজয়শ্ৰীৰে যেন দীপ্ত সেই পাণ্ডৱ—পাণ্ডুপুত্ৰ ভীমসেনক—কৰ্ণে কেনেকৈ অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰিলে? সঞ্জয়, তাৰ কাৰণ মোক কোৱা।”
Verse 4
कथं च युद्ध सम्भूतं तयो: प्राणदुरोदरे । अत्र मन्ये समायत्तो जयो वाजय एव च,उन दोनोंमें प्राणोंकी बाजी लगाकर किस प्रकार युद्ध हुआ? मैं समझता हूँ कि यहीं उभय पक्षकी जय अथवा विजय निर्भर है
“আৰু প্ৰাণ পণ লগা সেই ভয়ংকৰ সংঘৰ্ষত তেওঁলোক দুয়োৰে যুদ্ধ কেনেকৈ আৰম্ভ হ’ল? মোৰ মতে, ইয়াতেই দুয়ো পক্ষৰ জয় বা পৰাজয় নিৰ্ভৰ কৰে।”
Verse 5
कर्ण प्राप्प रणे सूत मम पुत्र: सुयोधन: । जेतुमुत्सहते पार्थान् सगोविन्दान् ससात्वतान्
“হে সূত! ৰণক্ষেত্ৰত কৰ্ণক পাই মোৰ পুত্ৰ সুয়োধন (দুৰ্যোধন) গোবিন্দ (শ্ৰীকৃষ্ণ) আৰু সাত্বতসকল (যাদৱ সহায়) সহ পাণ্ডৱসকলক জয় কৰিবলৈ উৎসাহিত হৈছে।”
Verse 6
श्र॒त्वा तु निर्जितं कर्णमसकृद् भीमकर्मणा । भीमसेनेन समरे मोह आविशतीव माम्,समरांगणमें भयंकर कर्म करनेवाले भीमसेनके द्वारा कर्णके बारंबार पराजित होनेकी बात सुनकर मेरे मनपर मोह-सा छा जाता है
ৰণক্ষেত্ৰত ভয়ংকৰ কৰ্ম কৰা ভীমসেনৰ দ্বাৰা কৰ্ণ বাৰে বাৰে পৰাজিত হৈছে—এই কথা শুনি মোৰ মনত যেন মোহৰ মেঘ নামি আহে।
Verse 7
विनष्टान् कौरवान् मन्ये मम पुत्रस्य दुर्नयै: । न हि कर्णो महेष्वासान् पार्थान् जेष्यति संजय
মোৰ পুত্ৰৰ কুনীতিৰ বাবেই মই কৌৰৱসকলক নষ্ট হোৱা বুলিয়েই মানো। হে সঞ্জয়, কৰ্ণ কেতিয়াও মহাধনুৰ্ধৰ পাৰ্থসকল—কুন্তীপুত্ৰসকল—ক জয় কৰিব নোৱাৰে।
Verse 8
कृतवान् यानि युद्धानि कर्ण: पाण्डुसुतैः सह । सर्वत्र पाण्डवा: कर्णममजयन्त रणाजिरे,कर्णने पाण्डुपुत्रोंके साथ जो-जो युद्ध किये हैं, उन सबमें पाण्डवोंने ही रणक्षेत्रमें कर्णको जीता है
কৰ্ণে পাণ্ডুসুতসকলৰ সৈতে যিমান যুদ্ধ কৰিছে, সকলো ৰণক্ষেত্ৰতেই পাণ্ডৱসকলেই কৰ্ণক পৰাভূত কৰিছে।
Verse 9
अजेया: पाण्डवास्तात देवैरपि सवासवै: । नच तद् बुध्यते मन्द: पुत्रो दुर्योधनो मम,तात! इन्द्र आदि देवताओंके लिये भी पाण्डवोंपर विजय पाना असम्भव है; परंतु मेरा मूर्ख पुत्र दुर्योधन इस बातको नहीं समझता है
হে পিতা, ইন্দ্ৰসহ দেৱতাসকলৰ বাবেও পাণ্ডৱসকলক জয় কৰা অসম্ভৱ; তথাপি মোৰ মন্দবুদ্ধি পুত্ৰ দুর্যোধনে সেয়া নুবুজে।
Verse 10
धनं धनेश्वरस्येव हृत्वा पार्थस्य मे सुत: । मधुप्रेप्सुरिवाबुद्धि: प्रपातं नावबुध्यते
পাৰ্থৰ ধন কুবেৰৰ ধনৰ দৰে হৰণ কৰি মোৰ পুত্ৰ—অবিবেকী—উচ্চ স্থানৰ পৰা মধু ল’বলৈ লোভ কৰা মূৰ্খ মানুহৰ দৰে, পতনৰ ভয় নুবুজে।
Verse 11
निकृत्या निकृतिप्रज्ञो राज्यं हृत्वा महात्मनाम् | जितमित्येव मन्वान: पाण्डवानवमन्यते
ছল-কপটত নিপুণ আৰু কুটিল কৌশলত প্ৰশিক্ষিত বুদ্ধিধাৰী সি মহাত্মা পাণ্ডৱসকলৰ ৰাজ্য হৰণ কৰিলে। তাৰ পিছত তাকেই বিজয় বুলি ভাবি পাণ্ডৱসকলক অৱজ্ঞা আৰু অপমান কৰে।
Verse 12
पुत्रस्नेहाभिभूतेन मया चाप्यकृतात्मना । धर्मे स्थिता महात्मानो निकृता: पाण्डुनन्दना:,मुझ अकृतात्माने भी पुत्रस्नेहके वशीभूत होकर सदा धर्मपर स्थित रहनेवाले महात्मा पाण्डवोंको ठगा है
পুত্ৰস্নেহে অভিভূত মইও—আত্মসংযমহীন হৈ—ধৰ্মত স্থিৰ সেই মহাত্মা পাণ্ডুনন্দনসকলক প্ৰতাৰণা কৰি পেলালোঁ।
Verse 13
शमकाम: ससोदर्यों दीर्घप्रेक्षी युधिष्ठिर: । अशक्त इति मत्वा तु मम पुत्रैर्निराकृत:,दूरदर्शी युधिष्ठिर अपने भाइयोंसहित संधिकी अभिलाषा रखते थे; परंतु उन्हें असमर्थ मानकर मेरे पुत्रोंने उनकी बात ठुकरा दी
দূৰদৰ্শী যুধিষ্ঠিৰে ভাতৃসকলসহ সন্ধি আৰু শান্তি কামনা কৰিছিল; কিন্তু তেওঁক অশক্ত বুলি ভাবি মোৰ পুত্ৰসকলে তেওঁৰ প্ৰস্তাৱ নাকচ কৰিলে।
Verse 14
तानि दुःखान्यनेकानि विप्रकारांश्व सर्वशः । हृदि कृत्वा महाबाहुर्भीमो5युध्यत सूतजम्,अनेक बार दिये गये उन दुःखों और सम्पूर्ण अपकारोंको मनमें रखकर महाबाहु भीमसेनने सूतपुत्र कर्णके साथ युद्ध किया है
অসংখ্য দুখ আৰু সকলো প্ৰকাৰ অপকাৰ হৃদয়ত ধৰি মহাবাহু ভীমে সূতপুত্ৰ কৰ্ণৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 15
तस्मान्मे संजय ब्रूहि कर्णभीमौ यथा रणे | अयुध्येतां युधि श्रेष्ठी परस्परवधैषिणौ
সেয়ে, হে সঞ্জয়! যুদ্ধত শ্ৰেষ্ঠ আৰু পৰস্পৰৰ বধ কামনাকাৰী কৰ্ণ-ভীমে ৰণভূমিত যিদৰে যুদ্ধ কৰিছিল, সেই সকলো মোক কোৱা।
Verse 16
संजय उवाच शृणु राजन् यथावृत्तं संग्रामं कर्णभीमयो: । परस्परवधप्रेप्स्वोर्वनकुज्जरयोरिव
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন, কৰ্ণ আৰু ভীমসেনৰ যুদ্ধ যিদৰে ঘটিছিল তেনেদৰেই শুনা। অৰণ্যৰ দুটা বনৰীয়া হাতীৰ দৰে তেওঁলোক পৰস্পৰৰ বধৰ বাবে উদ্গ্ৰীৱ আছিল।
Verse 17
राजन वैकर्तनो भीम॑ क्रुद्ध: क्ुद्धमरिंदमम् । पराक्रान्तं पराक्रम्य विव्याध त्रिंशता शरै:
হে ৰাজন! ক্ৰোধে জ্বলি উঠা বৈকর্তন কৰ্ণে ক্ৰুদ্ধ শত্রুদমন পৰাক্ৰমী ভীমসেনৰ ওপৰত ধাৱমান হৈ, নিজৰ বীৰ্য প্ৰকাশ কৰি, তাক ত্ৰিশটা শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 18
महावेगै: प्रसन्नाग्रै: शातकुम्भपरिष्कृतै: । अहनदू भरतश्रेष्ठ भीम॑ वैकर्तन: शरै:,भरतश्रेष्ठ) कर्णने चमकते हुए अग्रभागवाले सुवर्णजटित महान् वेगशाली बाणोंद्वारा भीमसेनको घायल कर दिया
হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! দীপ্ত তীক্ষ্ণ অগ্ৰভাগযুক্ত, শুদ্ধ সোণে অলংকৃত, মহাবেগী শৰদ্বাৰা বৈকর্তন কৰ্ণে ভীমসেনক আঘাত কৰি আহত কৰিলে।
Verse 19
तस्यास्यतो धरनुर्भीमश्नकर्त निशितैस्त्रिभि: । रथनीडाच्च यन्तारं भल्लेनापातयत् क्षितौ
কৰ্ণে শৰ নিক্ষেপ কৰি থাকোঁতে ভীমসেনে তিনিটা তীক্ষ্ণ শৰৰে তাৰ ধনু কাটি পেলালে; তাৰ পিছত এটা ভল্লেৰে ৰথাসনৰ পৰা সাৰথিক মাটিত পেলাই দিলে।
Verse 20
स काड्क्षन् भीमसेनस्य वध॑ वैकर्तनो भूशम् । शक्ति कनकवैदूर्यचित्रदण्डां परामृशत्
তেতিয়া ভীমসেনৰ বধৰ কামনা লৈ বৈকর্তন কৰ্ণে বেগেৰে সেই শক্তি হাতত ধৰিলে; তাৰ দণ্ড সোণ আৰু বৈদূৰ্যমণিৰে জটিত থাকি বিচিত্ৰ ৰূপে দীপ্ত আছিল।
Verse 21
प्रगृह्ा च महाशक्ति कालशक्तिमिवापराम् | समुत्क्षिप्प च राधेय: संधाय च महाबल:
সঞ্জয়ে ক’লে—মহাবলী ৰাধেয় কৰ্ণে কালৰ অনিবার্য শক্তিৰ দৰে সেই মহাশক্তি অস্ত্ৰ ধৰি ল’লে। তাক ওপৰলৈ তুলি লক্ষ্য স্থিৰ কৰি নিক্ষেপ কৰিবলৈ সাজু হ’ল—যেন যুদ্ধ এক নিৰ্ণায়ক আৰু ভয়ংকৰ মুহূৰ্তৰ দিশে আগবাঢ়িছে।
Verse 22
शक्ति विसृज्य राधेय: पुरंदर इवाशनिम्,इन्द्रके वज़्की भाँति उस शक्तिको छोड़कर बलवान सूतनन्दन कर्णने बड़े जोरसे गर्जना की। उस समय उस सिंहनादको सुनकर आपके पुत्र बड़े प्रसन्न हुए
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাধেয় কৰ্ণে শক্তি নিক্ষেপ কৰি, যেন পুৰন্দৰ ইন্দ্ৰে বজ্ৰ নিক্ষেপ কৰে, তেনেকৈ মহাবেগে গর্জন কৰিলে। সেই সিংহনাদ শুনি আপোনাৰ পুত্ৰসকল অতি আনন্দিত হ’ল।
Verse 23
ननाद सुमहानादं बलवान् सूतनन्दन: । तं च नादं ततः श्र॒त्वा पुत्रास्ते हर्षिता3भवन्
সঞ্জয়ে ক’লে—বলবান সূতনন্দন কৰ্ণে এক অতি মহানাদ কৰিলে। সেই নাদ শুনি আপোনাৰ পুত্ৰসকল হর্ষিত হ’ল।
Verse 24
तां कर्णभुजनिर्मुक्तामर्कवैश्वानरप्रभाम् । शक्ति वियति चिच्छेद भीम: सप्तभिराशुगै:
সঞ্জয়ে ক’লে—কৰ্ণৰ বাহুৰ পৰা মুক্ত, সূৰ্য আৰু অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত সেই শক্তি অস্ত্ৰক ভীমে সাতটা দ্ৰুত বাণে আকাশতেই ছিন্ন কৰিলে।
Verse 25
छित्त्वा शक्ति ततो भीमो निर्मुक्तोरगसंनिभाम् । मार्गमाण इव प्राणान् सूतपुत्रस्य मारिष
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পিছত ভীমে, খোলস এৰি ওলোৱা সাপৰ দৰে সেই শক্তি অস্ত্ৰক ছিন্নভিন্ন কৰিলে। তাৰপিছত ক্ৰোধে জ্বলি, যেন সূতপুত্ৰ কৰ্ণৰ প্ৰাণশ্বাসেই বিচাৰি ফুৰিছে, যুদ্ধক্ষেত্ৰত শাণপাথৰত ধাৰ দিয়া, যমদণ্ডসম ভয়ংকৰ, ময়ূৰপুচ্ছ আৰু সোণালী পাখিৰে অলংকৃত বাণসমূহ তেওঁৰ ওপৰত অবিৰত নিক্ষেপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 26
प्राहिणोत् कृतसंरम्भ: शरान् बर्हिणवासस: । स्वर्णपुड्खानू शिलाधौतान् यमदण्डोपमान् मृथे
সঞ্জয়ে ক’লে—প্ৰচণ্ড সংকল্পে তেওঁ ৰণক্ষেত্ৰত শৰ নিক্ষেপ কৰিলে—ময়ূৰপাখিৰে শোভিত, স্বৰ্ণপুঙ্খযুক্ত, শিলাত ঘঁহি ধাৰ দিয়া, আৰু যমদণ্ডসম ভয়ংকৰ। ক্ৰোধে জ্বলি উঠা ভীমসেনে যেন সূতপুত্ৰ কৰ্ণৰ প্ৰাণকেই বিচাৰি ফুৰিছে—তেনেকৈ শাণে তোলা তীক্ষ্ণ বাণসমূহ তেওঁৰ ওপৰত বৰ্ষণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 27
कर्णोउप्यन्यद् धनुर्गह्म हेमपृष्ठं दुरासदम् । विकृष्य तन्महच्चापं व्यसूजत् सायकांस्तदा
সঞ্জয়ে ক’লে—কৰ্ণেও স্বৰ্ণপৃষ্ঠযুক্ত আন এটা দুৰ্ধর্ষ, বিশাল ধনু হাতত ল’লে। সেই মহাধনু সম্পূৰ্ণ টানি তেওঁ তেতিয়া শৰবৃষ্টি আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 28
तान् पाण्डुपृत्रश्चिच्छेद नवभिर्नतपर्वभि: । वसुषेणेन निर्मुक्तान्ू नव राजन् महाशरान्
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! বসুষেণ (কৰ্ণ) এৰি দিয়া সেই নটা মহাশৰ পাণ্ডুপুত্ৰ ভীমসেনে বাঁকা-গাঁটযুক্ত নটা বাণেৰে কাটি পেলালে।
Verse 29
छित्त्वा भीमो महाराज नादं सिंह इवानदत् | तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ वासितान्तरे
মহাৰাজ! (শৰবোৰ) ছিন্ন কৰি ভীমে সিংহৰ দৰে গর্জন কৰিলে। সেই দুজন বলবান যোদ্ধাই ক্ৰুদ্ধ ষাঁড়ৰ দৰে নাদ কৰি, দুয়ো সেনাৰ মাজৰ অন্তৰাল নিজৰ গর্জনেৰে ভৰাই তুলিলে।
Verse 30
अन्योनयं प्रजिहीर्षन्तावन्योन्यस्यान्तरैषिणौ
সঞ্জয়ে ক’লে—দুয়োই পৰস্পৰক পৰাভূত কৰিবলৈ উদ্যত আছিল; দুয়োই আনজনৰ ফাঁক-ফোকৰ বিচাৰি সুযোগৰ অপেক্ষাত আছিল।
Verse 31
अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ गोष्ठेष्विव महर्षभौ । वे गोशालाओंमें लड़नेवाले दो बड़े-बड़े साँड्ोंक॒ समान एक-दूसरेपर चोट करनेकी इच्छा रखते हुए अवसर ढूँढ़ते और परस्पर आँखें तरेरकर देखते थे || ३० $ ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—গোশালাত যুঁজ দিয়া থকা দুটা মহাবৃষভৰ দৰে সেই দুজন মহাবীৰে পৰস্পৰক তীক্ষ্ণ দৃষ্টিৰে চাই, আঘাত হানিবলৈ সুযোগ বিচাৰি আছিল। যেন দুটা মহাগজ মুখামুখি হৈ দন্তাগ্ৰ মিলাই একে-অপৰৰ বল পৰীক্ষা কৰে, তেনেকৈ গৰ্ব আৰু পৰাক্ৰমে প্ৰেৰিত হৈ তেওঁলোকে পৰস্পৰক চেপি ধৰিছিল।
Verse 32
निर्दहन्तौ महाराज श्त्रवृष्ट्या परस्परम्
সঞ্জয়ে ক’লে—মহারাজ, অস্ত্ৰবৃষ্টিৰে তেওঁলোকে যেন পৰস্পৰক দহাই পেলাইছিল।
Verse 33
अन्योन्यमभिवीक्षन्ती कोपाद् विवृतलोचनौ । प्रहसन्तौ तथान्योन्यं भर्त्सयन्तौ मुहुर्मुहु:
সঞ্জয়ে ক’লে—ক্ৰোধত চকু বিস্ফাৰিত কৰি তেওঁলোকে পৰস্পৰক একদৃষ্টে চাই আছিল; আৰু বাৰে বাৰে একে-অপৰক উপহাস কৰি হাঁহিছিল, ঘনঘন কটু ভৰ্ত্সনা কৰিছিল।
Verse 34
शंखशब्दं च कुर्वाणौ युयुधाते परस्परम् । महाराज! वे परस्पर शस्त्रोंकी वर्षा करके एक-दूसरेको दग्ध करते, क्रोधसे आँखें फाड़-फाड़कर देखते, कभी हँसते और कभी बारंबार एक-दूसरेको डाँटते एवं शंखनाद करते हुए परस्पर जूझ रहे थे || ३२-३३ $ ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—মহারাজ, শঙ্খধ্বনি কৰি কৰি তেওঁলোকে পৰস্পৰ যুদ্ধ কৰিছিল; অস্ত্ৰবৃষ্টিৰে যেন একে-অপৰক দহাই পেলাইছিল, ক্ৰোধত চকু বিস্ফাৰিত কৰি চাই, কেতিয়াবা হাঁহি, কেতিয়াবা বাৰে বাৰে কটু ভৰ্ত্সনা কৰি—এনেদৰে যুঁজিছিল। তাৰ পাছত, আৰ্য, ভীমে পুনৰ কৰ্ণৰ ধনুখন মুঠি ধৰা ঠাইতেই কাটি পেলালে; শঙ্খবৰ্ণ শ্বেত অশ্ববোৰক বাণেৰে যমলোকলৈ পঠালে আৰু সাৰথিক বধ কৰি ৰথাসনৰ পৰা তললৈ পেলাই দিলে।
Verse 35
शड्खवर्णाश्व तानश्चान् बाणैर्निन्यि यमक्षयम् । सारथिं च तथाप्यस्य रथनीडादपातयत्
সঞ্জয়ে ক’লে—ভীমসেনে শঙ্খবৰ্ণ শ্বেত অশ্ববোৰক বাণেৰে যমলোকলৈ পঠালে আৰু তাৰ সাৰথিকো বধ কৰি ৰথাসনৰ পৰা তললৈ পেলাই দিলে।
Verse 36
ततो वैकर्तन: कर्णश्रिन्तां प्राप दुरत्ययाम् । स च्छाद्यमान: समरे हताश्वो हतसारथि:,घोड़े और सारथिके मारे जानेपर समरांगणमें बाणोंद्वारा आच्छादित हुआ सूर्यपुत्र कर्ण दुस्तर चिन्तामें निमग्न हो गया
তেতিয়া বৈকর্তন কৰ্ণ দুঃসাধ্য উদ্বেগত আচ্ছন্ন হ’ল। সমৰত তাৰ অশ্ব নিহত, সাৰথিও নিহত; শৰবৃষ্টিয়ে আৱৃত হৈ সি ক্ষণমাত্ৰ ধৈৰ্য হেৰুৱালে।
Verse 37
मोहित: शरजालेन कर्तव्यं नाभ्यपद्यत । तथा कृच्छूगतं दृष्टवा कर्ण दुर्योधनो नृूप:
শৰজালত মোহিত হৈ সি এতিয়া কি কৰ্তব্য সেয়া স্থিৰ কৰিব নোৱাৰিলে। কৰ্ণক এনেদৰে সংকটত পৰি থকা দেখি ৰজা দুর্যোধনো বিচলিত হ’ল।
Verse 38
वेपमान इव क्रोधाद् व्यादिदेशाथ दुर्जयम् । गच्छ दुर्जय राधेयं पुरो ग्रसति पाण्डव:
ক্ৰোধত যেন কঁপি উঠি সি দুৰ্জয়ক আদেশ দিলে—“দুৰ্জয়, যা; ৰাধেয় কৰ্ণৰ ওচৰলৈ যা। পাণ্ডৱ আগভাগত আগুৱাই আহিছে, যেন সন্মুখৰ সকলো গিলি পেলাব।”
Verse 39
जहि तूबरकं क्षिप्रं कर्णस्य बलमादधत् | बाणसमूहोंसे मोहित होनेके कारण उसे यह नहीं सूझता था कि अब क्या करना चाहिये। कर्णको इस प्रकार संकटमें पड़ा देख राजा दुर्योधन क्रोधसे काँपने-ला लगा और दुर्जयको आदेश देता हुआ बोला--*दुर्जय! जाओ। राधानन्दन कर्णको सामने ही पाण्डुपुत्र भीमसेन कालका ग्रास बनाना चाहता है। तुम कर्णका बल बढ़ाते हुए उस बिना दाढ़ी- मूँछके भुंडे भीमसेनको शीघ्र मार डालो” || ३७-३८ $ || एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा तव पुत्र॑ तवात्मज:
“তূবৰকক শীঘ্ৰ বধ কৰা; সি কৰ্ণৰ বল বৃদ্ধি কৰিছে।” এইদৰে কোৱা হ’লে তোমাৰ পুত্ৰে “তথাস্তु” বুলি কৈ ধাৱা কৰিলে।
Verse 40
स भीम॑ नवभिर्बाणैरश्वानष्टभितर्पयत्
সি ভীমক নটা শৰৰে আৰু অশ্বসকলক আঠটা শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 41
षड्भि: सूतं त्रिभि: केतुं पुनस्तं चापि सप्तभि: । उसने नौ बाणोंसे भीमसेनको, आठ बाणोंसे उनके घोड़ोंको और छ: बाणोंसे सारथिको घायल कर दिया। फिर तीन बाणोंद्वारा उनकी ध्वजापर आघात करके उन्हें भी पुन: सात बाणोंसे बींध डाला || ४० है ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—ছয়টা শৰৰে সাৰথিক বিদ্ধ কৰিলে, তিনটা শৰৰে ধ্বজত আঘাত কৰিলে, আৰু পুনৰ সাতটা শৰৰে ভীমসেনক ভেদ কৰিলে। তেতিয়া ভীমসেনো ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত হৈ, অশ্ব আৰু সাৰথিসহ, দ্ৰুতগতিতে প্ৰতিঘাত কৰিবলৈ তাৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল।
Verse 42
स्वलंकृतं क्षिती क्षुण्णं चेष्टमानं यथोरगम्
অলংকাৰৰে সজ্জিত হ’লেও, সি মাটিত চেপা পৰি, সাপৰ দৰে পুলপুলাই ছটফট কৰিছিল।
Verse 43
सतुतंविरथं कृत्वा स्मयन्नत्यन्तवैरिणम्
তাক ৰথহীন কৰি, সেই অতি বৈৰীৰ ফালে চাই সি উপহাসমিশ্ৰিত হাঁহি হাঁহিল।
Verse 44
तथाप्यतिरथ: कर्णो भिद्यमानो5स्यथ सायकै:,भीमसेनके बाणोंसे क्षत-विक्षत होनेपर भी शत्रुओंको संताप देनेवाला अतिरथी कर्ण समरभूमिमें कुपित भीमसेनको छोड़कर भागा नहीं
তথাপি অতিৰথ কৰ্ণ, ভীমসেনৰ শৰাঘাতে ক্ষত-বিক্ষত হ’লেও, ৰণভূমিত ক্ৰুদ্ধ ভীমক এৰি পলাই নাযায়।
Verse 45
न जहौ समरे भीम॑ क्रुद्धरूपं परंतप:,भीमसेनके बाणोंसे क्षत-विक्षत होनेपर भी शत्रुओंको संताप देनेवाला अतिरथी कर्ण समरभूमिमें कुपित भीमसेनको छोड़कर भागा नहीं
পৰন্তপ কৰ্ণে সমৰত ক্ৰুদ্ধৰূপ ভীমক নাছাড়িলে; ভীমৰ শৰাঘাতে ক্ষত-বিক্ষত হ’লেও সি পলাই নাযায়।
Verse 132
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें भीमसेन और कर्णका युद्धविषयक एक सौ बत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
সঞ্জয়ে ক’লে—এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বৰ অন্তৰ্গত জয়দ্ৰথবধপৰ্বত ভীমসেন আৰু কৰ্ণৰ যুদ্ধবিষয়ক একশ বত্ৰিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 133
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कर्णभीमयुद्धे त्रयस्त्रिंयदधिकशततमो< ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বৰ জয়দ্ৰথবধপৰ্বত কৰ্ণ আৰু ভীমৰ যুদ্ধবিষয়ক একশ তেত্ৰিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 216
चिक्षेप भीमसेनाय जीवितान्तकरीमिव । वह महाशक्ति दूसरी कालशक्तिके समान प्रतीत होती थी। महाबली राधापुत्र कर्णने जीवनका अन्त कर देनेवाली उस शक्तिको लेकर ऊपर उठाया और उसे धनुषपर रखकर भीमसेनपर चला दिया
সঞ্জয়ে ক’লে—সিয়ে ভীমসেনৰ প্ৰতি সেই মহাশক্তি নিক্ষেপ কৰিলে, যেন সেয়া প্ৰাণান্তকাৰিণী। সেয়া দ্বিতীয় কালশক্তিৰ দৰে প্ৰতীয়মান হৈছিল। মহাবলী ৰাধাপুত্ৰ কৰ্ণে সেই প্ৰাণহাৰী শক্তি ওপৰলৈ তুলি ধনুত স্থাপন কৰি ভীমসেনৰ দিশে প্ৰয়োগ কৰিলে।
Verse 296
शार्टूलाविव चान्योन्यमामिषार्थेड भ्यगर्जताम् । महाराज! भीमसेनने कर्णके बाणोंको काटकर सिंहके समान गर्जना की। वे दोनों बलवान् वीर कभी गायके लिये लड़नेवाले दो साँड़ोंके समान हँकड़ते और कभी मांसके लिये परस्पर जूझनेवाले दो सिंहोंके समान दहाड़ते थे
সঞ্জয়ে ক’লে—আহাৰৰ লোভত পৰস্পৰৰ প্ৰতি গর্জন কৰা দুটা বাঘৰ দৰে তেওঁলোকে একে-অন্যক গর্জাই চ্যালেঞ্জ কৰিছিল। মহাৰাজ! ভীমসেনে কৰ্ণৰ বাণ কাটি সিংহৰ দৰে গর্জন কৰিলে। সেই দুজন বলবান বীৰ কেতিয়াবা গাইৰ বাবে যুঁজ কৰা দুটা ষাঁড়ৰ দৰে হুঙ্কাৰ দিত, আৰু কেতিয়াবা মাংসৰ বাবে পৰস্পৰক আঁকোৱালি ধৰা দুটা সিংহৰ দৰে দহাড় দিত।
Verse 313
शरै: पूर्णायतोत्सूष्टैरन्योन्यमभिजष्नतु: । जैसे दो विशाल गजराज अपने दाँतोंके अग्रभागोंद्वारा एक-दूसरेसे भिड़ गये हों
সঞ্জয়ে ক’লে—ধনু সম্পূৰ্ণ টানি এৰি দিয়া বাণে তেওঁলোকে পৰস্পৰক আঘাত কৰিছিল। যেন দুটা মহাগজৰাজ দন্তাগ্ৰেৰে একে-অন্যৰ সৈতে ধাক্কা খায়, তেনেকৈ কৰ্ণ আৰু ভীমসেনে ধনু সম্পূৰ্ণ টানি এৰি দিয়া বাণে পৰস্পৰক আহত কৰিছিল।
Verse 393
अभ्यद्रवद् भीमसेनं व्यासक्तं विकिरन् शरै: । ऐसा आदेश मिलनेपर आपके पुत्र दुर्योधनसे “बहुत अच्छा” कहकर आपके दूसरे पुत्र दुर्जयने युद्धमें आसक्त हुए भीमसेनपर बाणोंकी वर्षा करते हुए आक्रमण किया
সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া দুৰ্জয়ে যুঁজত সম্পূৰ্ণ নিমগ্ন ভীমসেনৰ ওপৰত ধাৱি গৈ, তীৰবৃষ্টি কৰিলে।
Verse 413
दुर्जयं भिन्नमर्माणमनयद् यमसादनम् । तब भीमसेनने भी अत्यन्त कुपित होकर अपने शीघ्रगामी बाणोंद्वारा दुर्जय (दुष्पराजय)-के मर्मस्थलको विदीर्ण करके उसे सारथि और घोड़ोंसहित यमलोक भेज दिया
সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া ভীমসেনে প্ৰচণ্ড ক্ৰোধত দ্ৰুতগামী তীৰে দুৰ্জয়ৰ মর্মস্থান বিদীৰ্ণ কৰি, সাৰথি আৰু ঘোঁৰাসহ তাক যমলোকলৈ পঠিয়ালে।
Verse 423
रुदन्नार्तस्तव सुतं कर्णश्नक्रे प्रदक्षिणम् । आभूषणभूषित दुर्जय अपने क्षत-विक्षत अंगोंसे पृथ्वीपर गिरकर चोट खाये हुए सर्पके समान छटपटाने लगा। उस समय कर्णने शोकार्त होकर रोते-रोते आपके पुत्रकी परिक्रमा की
সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া কৰ্ণ শোকত আচ্ছন্ন হৈ কান্দি কান্দি তোমাৰ পুত্ৰৰ প্ৰদক্ষিণ কৰিবলৈ ধৰিলে। অলংকাৰৰে ভূষিত হ’লেও, ক্ষত-বিক্ষত অঙ্গেৰে সি মাটিত পৰি আঘাতপ্ৰাপ্ত সাপৰ দৰে ছটফট কৰিবলৈ লাগিল।
Verse 433
समाचिनोद् बाणगणै: शतघ्नीभिश्न शड्कुभि: । इस प्रकार अपने अत्यन्त वैरी कर्णको रथहीन करके मुसकराते हुए भीमसेनने उसे बाणसमूहों, शतप्नियों और शंकुओंसे आच्छादित कर दिया
সঞ্জয়ে ক’লে—এইদৰে ভীমসেনে নিজৰ পৰম বৈৰী কৰ্ণক ৰথহীন কৰি, হাঁহি হাঁহি তীৰসমূহ, শতঘ্নী আৰু শঙ্কুৰে তাক আচ্ছাদিত কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes uncompromising martial commitment with ethical and relational memory: Aśvatthāmā acknowledges mutual affection between factions yet argues that duty compels full-force combat, while Dhṛṣṭadyumna binds action to a vow-condition (not killing Aśvatthāmā while Droṇa lives), creating a tension between immediate advantage and pledged restraint.
Power in conflict is portrayed as relational rather than absolute: ‘tejas’ met by ‘tejas’ tends toward stabilization, not effortless domination. The text also frames vows and identity-claims as forces shaping behavior alongside weapons, indicating that intent, constraint, and reputation co-govern outcomes.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its meta-significance lies in demonstrating how narrative authority (Sañjaya’s report) preserves a case-study of vow-ethics and escalation within the war’s moral historiography.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.