Adhyaya 126
Droṇa’s Rebuke to Duryodhana after Jayadratha’s Fall (द्रोणेन दुर्योधनं प्रति प्रत्युक्तिः)
Upa-parva: Saindhava-vadha Anuśaṅga (Aftermath Discourse on Jayadratha’s Fall)
Dhṛtarāṣṭra inquires about the Kaurava state of mind after Jayadratha and Bhūriśravas are reported slain. Sañjaya describes widespread despair and the perception that Duryodhana’s earlier counsel and policy have been discredited by outcomes. Droṇa, distressed, responds to Duryodhana’s reproach: he argues that Arjuna’s capacity was already evident when Bhīṣma fell with Śikhaṇḍin as a contributing factor and when an ‘unassailable’ warrior was nevertheless brought down. Droṇa then broadens the causal frame, invoking ignored warnings and earlier court actions—particularly the coercive treatment of Draupadī and the inequitable dice episode that exiled the Pāṇḍavas—as ethically generative causes of present catastrophe. He challenges the expectation of effortless protection for Jayadratha amid elite defenders, admits his own strategic anxiety, and declares an intent to press into the opposing formations with renewed severity, specifically targeting the Pāñcāla contingent alongside Śikhaṇḍin. The chapter closes with operational instructions to Duryodhana (hold the line, anticipate continued night engagement) and a brief normative counsel to Aśvatthāman on restraint, truth, and proper conduct toward Brahmins, linking battlefield action to social-ethical order.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के समक्ष संजय युद्धभूमि का भयावह चित्र खींचते हैं—कौरव-पाण्डव सेनाएँ घोर संग्राम में उलझी हैं, और सात्यकि के मार्ग से होकर हुई ध्वंस-लीला का स्मरण कौरवों के मन में आशंका भर देता है। → कौरव पक्ष यह टटोलता है कि जिस पथ से सात्यकि आगे बढ़ा था वह अब ‘शून्य’ तो नहीं—अर्थात क्या वह मार्ग कौरव-वीरों से रिक्त कर दिया गया है। इसी बीच दुर्योधन स्वयं रण में उतरकर पाण्डव-राज युधिष्ठिर की ओर बढ़ता है; पंचाल-सेना संघबद्ध होकर उसे रोकने दौड़ती है, पर द्रोणाचार्य युधिष्ठिर को पकड़ने की इच्छा से उन्हें रोकते-छाँटते आगे बढ़ते हैं। → दुर्योधन ‘तिष्ठ तिष्ठ’ कहता हुआ युधिष्ठिर पर झपटता है; पंचालों का प्रतिरोध उठता है, किन्तु द्रोण का प्रचण्ड अवरोध—मेघों को उड़ा ले जाने वाले चण्डवात की भाँति—पाण्डव-पक्ष की रक्षा-पंक्ति को विचलित कर देता है और युधिष्ठिर के चारों ओर संकट का घेरा कसता है। → रणनीति का केन्द्र युधिष्ठिर बन जाता है—कौरवों की आशा है कि सात्यकि-अर्जुन के अलग होने पर पाण्डव टूटेंगे; पाण्डव-पक्ष सुयश और धैर्य के साथ युद्ध-बुद्धि बाँधकर टिकता है, पर द्रोण की पकड़-योजना अभी टली नहीं। → द्रोण युधिष्ठिर को लक्ष्य बनाकर आगे बढ़ चुके हैं—क्या पाण्डव-रक्षा-चक्र टूटेगा, या कोई वीर (भीम/धृष्टद्युम्न/पंचाल) निर्णायक प्रतिघात करेगा?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान चतुर्विशर्त्याधकशततमो< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सेनाका घोर युद्ध तथा पाण्डवोंके साथ दुर्योधनका संग्राम घतयाट्र उवाच कि तस्यां मम सेनायां नासन् केचिन्महारथा: । ये तथा सात्यकिं यान्तं नैवाघ्नन् नाप्यवारयम्
ধৃতৰাষ্ট্ৰে ক’লে—সঞ্জয়! মোৰ সেই সেনাত সঁচাকৈ কোনো মহাৰথী নাছিল নেকি, যিয়ে এইদৰে আগবাঢ়ি যোৱা সাত্যকিক ন মাৰিলে, নে তেওঁৰ গতি ৰোধ কৰিলে?
Verse 2
एको हि समरे कर्म कृतवान् सत्यविक्रम: । शक्रतुल्यबलो युद्धे महेन्द्रो दानवेष्विव
কাৰণ সমৰত সত্যবিক্ৰমী সাত্যকিয়ে একাই মহান কৰ্ম সাধন কৰিছিল। যুদ্ধত সি শক্রসম বলৱান; যেনেকৈ মহেন্দ্ৰ দানৱৰ সৈতে যুদ্ধত পৰাক্ৰম দেখুৱায়, তেনেকৈ সি ৰণভূমিত নিজৰ বীৰ্য প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 3
अथवा शून्यमासीत् तत् येन यातः स सात्यकि: । हतभूयिष्ठमथवा येन यातः स सात्यकि:,अथवा जिस मार्गसे सात्यकि आगे बढ़े थे, वह वीरोंसे शून्य तो नहीं हो गया था या वहाँके अधिकांश सैनिक मारे तो नहीं गये थे
ঘৃতযাত্ৰে ক’লে—তেন্তে সাত্যকি যি পথে আগবাঢ়িছিল, সেই পথ বীৰশূন্য হৈ পৰিছিল নেকি? নে সি যি পথে গ’ল, তাত অধিকাংশ সৈন্য নিহত হৈছিল নেকি?
Verse 4
यत् कृतं वृष्णिवीरेण कर्म शंससि मे रणे । नैतदुत्सहते कर्तु कर्म शक्रोडपि संजय
ধৃতৰাষ্ট্ৰে ক’লে—সঞ্জয়! ৰণত বৃষ্ণিবংশীয় বীৰে যি কৰ্ম কৰিলে, যাৰ তুমি মোৰ আগত প্ৰশংসা কৰিছা—সেই কৰ্ম শক্র (ইন্দ্ৰ)ও কৰিবলৈ সাহস নকৰিলেহেঁতেন।
Verse 5
अश्रद्धेयमचिन्त्यं च कर्म तस्य महात्मन: । वृष्ण्यन्धकप्रवीरस्य श्रुत्वा मे व्यथितं मन:
বৃষ্ণি আৰু অন্ধক বংশৰ অগ্ৰবীৰ সেই মহাত্মাৰ কৰ্ম অবিশ্বাস্য আৰু অচিন্ত্য। সেয়া শুনি মোৰ মন ব্যথিত হৈ উঠিছে।
Verse 6
न सन्ति तस्मात् पुत्रा मे यथा संजय भाषसे । एको वै बहुला: सेना: प्रामृदूनत् सत्यविक्रम:
সেয়ে, সঞ্জয়, তুমি যেনেকৈ কৈছা, মোৰ পুত্ৰসকল এতিয়া জীৱিত থাকিব নোৱাৰে। যদি সত্যপৰাক্ৰমী সাত্যকি একাই মোৰ বহু সেনাদল ধূলিসাৎ কৰি পেলাইছে, তেন্তে মই মানি ল’ব লাগিব—মোৰ পুত্ৰসকল নিহত হৈছে।
Verse 7
कथं च युध्यमानानामपक्रान्तो महात्मनाम् । एको बहूनां शैनेयस्तन्ममाचक्ष्व संजय,संजय! जब बहुत-से महामनस्वी वीर युद्ध कर रहे थे, उस समय अकेले सात्यकि उन्हें पराजित करके कैसे आगे बढ़ गये, यह सब मुझे बताओ
সঞ্জয়! বহু মহাত্মা বীৰ যুদ্ধত লিপ্ত থাকোঁতে, একা শৈনেয় (সাত্যকি) তেওঁলোকক পৰাস্ত কৰি কেনেকৈ আগবাঢ়ি গ’ল—সেই সকলো মোক কোৱা।
Verse 8
संजय उवाच राजन् सेनासमुद्योगो रथनागाश्वपत्तिमान् तुमुलस्तव सैन्यानां युगान्तसदृशो5भवत्
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাজন! ৰথ, গজ, অশ্ব আৰু পদাতিকৰে পৰিপূৰ্ণ তোমাৰ সেনাসমুদ্যোগ অতি তুমুল আছিল। তোমাৰ সৈন্যসমাহাৰ যুগান্ত-প্ৰলয়ৰ দৰে ভয়ংকৰ যেন লাগিছিল।
Verse 9
आहूृतेषु समूहेषु तव सैन्यस्य मानद । नाभूल्लोके सम: कश्चित् समूह इति मे मति:
মানদ! তোমাৰ সেনাৰ বিভিন্ন দল চাৰিওফালৰ পৰা আহ্বান কৰি একত্ৰ কৰা সময়ত, যি মহাসমাহাৰ গঢ় লৈ উঠিল, তাৰ সমান আন কোনো সমূহ এই জগতত নাছিল—এয়াই মোৰ মত।
Verse 10
तत्र देवास्त्वभाषन्त चारणाश्न समागता: । एतदन्ता: समूहा वै भविष्यन्ति महीतले
তাত দেৱতাসকলে বচন ক’লে, আৰু চাৰণসকলেও সমাগত হৈছিল। তেওঁলোকে ঘোষণা কৰিলে—‘পৃথিৱীৰ বুকে এই সমবেত সমূহসমূহৰ অন্ত ইয়াতেই হ’ব।’
Verse 11
वहाँ आये हुए देवता तथा चारण ऐसा कहते थे कि इस भूतलपर सारे समूहोंकी अन्तिम सीमा यही होगी ।।
সঞ্জয়ে ক’লে— হে প্ৰজানাথ, হে বিশাম্পতে! জয়দ্ৰথ-বধৰ সময়ত দ্ৰোণাচাৰ্যই যি ব্যূহ ৰচনা কৰিছিল, তেনে ব্যূহ পূৰ্বে কেতিয়াও নাছিল। তাত উপস্থিত দেৱতা আৰু চাৰণসকলেও ঘোষণা কৰিছিল—এই ভূতলতেই সমবেত ব্যূহসমূহৰ পৰম সীমা হিচাপে ই স্থাপিত হ’ব।
Verse 12
चण्डवातविभिगन्नानां समुद्राणामिव स्वन: । रणे5भवद् बलौघानामन्योन्यमभिधावताम्
সঞ্জয়ে ক’লে— ৰণত পৰস্পৰৰ ফালে ধাৱমান সেনাসমূহৰ যি ঘোৰ নিনাদ উঠিল, সেয়া প্ৰচণ্ড বতাহে উথালপাথাল কৰি ভাঙি পেলোৱা সাগৰৰ গর্জনৰ দৰে ভয়ংকৰ আছিল।
Verse 13
पार्थिवानां समेतानां बहून्यासन् नरोत्तम | तदबले पाण्डवानां च सहस्राणि शतानि च,नरश्रेष्ठ आपकी और पाण्डवोंकी सेनाओंमें सब ओरसे एकत्र हुए भूमिपालोंके सैकड़ों और हजारों दल थे
সঞ্জয়ে ক’লে— হে নৰোত্তম! চাৰিওফালে একত্ৰ হোৱা বহু ৰজাৰ শত শত আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ দলেৰে সেনা আছিল; আৰু সেই মহাবলৰ ভিতৰতে পাণ্ডৱসেনাও শত আৰু সহস্ৰ সংখ্যাত স্থিত আছিল।
Verse 14
संरब्धानां प्रवीराणां समरे दृढकर्मणाम् | तत्रासीत् सुमहाशब्दस्तुमुलो लोमहर्षण:
সঞ্জয়ে ক’লে— ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত আৰু সমৰত দৃঢ়কর্ম সেই প্ৰধান বীৰসকলৰ মাজত তাত এক অতি মহান, তুমুল শব্দ উঠিল—শুনিলে ৰোমাঞ্চ জাগে।
Verse 15
(पाण्डवानां कुरूणां च गर्जतामितरेतरम् । क्ष्ेवेडा: किलकिलाशब्दास्तत्रासन् वै सहस्रश:ः ।।
সঞ্জয়ে ক’লে— পাণ্ডৱ আৰু কুৰুসকলে পৰস্পৰৰ প্ৰতি গর্জন কৰোঁতে, তাত সিংহনাদ, ক্ষ্বেড আৰু কিলকিলাশব্দ সহস্ৰ সহস্ৰবাৰ উঠিছিল। হে ভাৰত! ঢোল-নগাড়াৰ তুমুল গর্জন, বাণৰ সোঁ-সোঁ ধ্বনি, আৰু পৰস্পৰক আঘাত কৰা মানুহৰ উচ্চনাদ স্পষ্টকৈ শুনা গৈছিল। তাৰ পাছত, হে মান্য নৃপ, ভীমসেন, ধৃষ্টদ্যুম্ন, নকুল, সহদেৱ আৰু পাণ্ডুপুত্ৰ ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰে নিজৰ সেনাক মাতি ক’লে—
Verse 16
आगच्छत प्रहरत द्रुतं विपरिधावत । प्रविष्टावरिसेनां हि वीरी माधवपाण्डवौ,“वीरो! आओ, शत्रुओंपर प्रहार करो। बड़े वेगसे इनपर टूट पड़ो; क्योंकि वीर सात्यकि और अर्जुन शत्रुओंकी सेनामें घुस गये हैं
“বীৰসকল! আগবাঢ়া, তৎক্ষণাৎ প্ৰহাৰ কৰা; সকলো দিশৰ পৰা বেগে ধাৱি পৰাঁ। কিয়নো বীৰ মাধৱ (সাত্যকি) আৰু পাণ্ডৱ (অৰ্জুন) শত্রুসেনাৰ গভীৰত প্ৰৱেশ কৰিছে।”
Verse 17
यथा सुखेन गच्छेतां जयद्रथवध॑ प्रति । तथा प्रकुरुत क्षिप्रमिति सैन्यान्यचोदयन्
“যাতে তেওঁলোক দুয়ো জয়দ্ৰথ-বধৰ দিশে সহজে আগবাঢ়িব পাৰে, সেইদৰে তোমালোকে শীঘ্ৰে প্ৰচেষ্টা কৰা।” এইদৰে তেওঁ সকলো সেনাদলক উদ্দীপিত কৰিলে।
Verse 18
तयोरभावे कुरव: कृतार्था: स्युर्वयं जिता: । ते यूयं सहिता भूत्वा तूर्णमेव बलार्णवम्
“তেওঁলোক দুয়ো নাথাকিলে কৌৰৱসকল কৃতাৰ্থ হ’ব, আৰু আমি পৰাজিত হ’ম। সেয়ে তোমালোক সকলোৱে একেলগে হৈ শীঘ্ৰে সেই বল-সমুদ্ৰৰ সন্মুখীন হওক।”
Verse 19
भीमसेनेन ते राजन् पाञ्ताल्येन च नोदिता:
হে ৰাজন, তেওঁলোক ভীমসেন আৰু পাঞ্চাল্য (ধৃষ্টদ্যুম্ন) দ্বাৰা প্ৰেৰিত হৈছিল।
Verse 20
आजलसघ्नु: कौरवान् संख्ये त्यक्त्वासूनात्मन: प्रियान् राजन! भीमसेन तथा धृष्टद्युम्नके द्वारा इस प्रकार प्रेरित हुए पाण्डव-सैनिकोंने अपने प्यारे प्राणोंका मोह छोड़कर युद्धस्थलमें कौरवयोद्धाओंका संहार आरम्भ कर दिया ।।
হে ৰাজন, ভীমসেন আৰু ধৃষ্টদ্যুম্নে এইদৰে প্ৰেৰণা দিয়াত পাণ্ডৱসৈন্যই নিজৰ প্ৰিয় প্ৰাণৰ মোহ ত্যাগ কৰি ৰণক্ষেত্ৰত কৌৰৱ যোদ্ধাসকলৰ সংহাৰ আৰম্ভ কৰিলে। তেওঁলোকে যুঁজত মৃত্যু কামনা কৰা নাছিল; কিন্তু মহাতেজস্বী অস্ত্ৰৰ সংঘৰ্ষ আৰু বীৰশক্তিৰ জ্বালাই তেওঁলোকক নিৰন্তৰ সমৰত ঠেলি দিলে।
Verse 21
तथैव तावका राजन प्रार्थयन्तो महद् यश:
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন, তেনেদৰে তোমাৰ নিজৰ যোদ্ধাসকলেও মহাযশ লাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰে প্ৰচেষ্টা কৰি আছিল।
Verse 22
तस्मिन् सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयावहे
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই অতিশয় ঘোৰ, কোলাহলময় আৰু স্বভাৱতেই ভয়ংকৰ যুদ্ধ চলি থাকোঁতে—
Verse 23
कवचानां प्रभास्तत्र सूर्यरश्मिविराजिता:
সঞ্জয়ে ক’লে—তাত যোদ্ধাসকলৰ কবচৰ প্ৰভা সূৰ্যৰশ্মিৰে উজ্জ্বল হৈ দীপ্তিমান হৈছিল।
Verse 24
दृष्टी: संख्ये सैनिकानां प्रतिजघ्नु: समनन््ततः । वहाँ वीरोंके सुवर्णमय कवचोंकी प्रभाएँ सूर्यकी किरणोंसे उद्धासित हो युद्धस्थलमें सब ओर खड़े हुए सैनिकोंके नेत्रोंमें चकाचौंध पैदा कर रही थीं ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণক্ষেত্ৰত চাৰিওফালে থিয় হৈ থকা সৈনিকসকলৰ দৃষ্টিক তাত বীৰসকলৰ স্বৰ্ণময় কবচৰ প্ৰভা সূৰ্যৰশ্মিৰে উদ্ভাসিত হৈ চকাচকী কৰি তুলিছিল। আৰু সেইদৰে মহাত্মা পাণ্ডৱসকলে সম্পূৰ্ণ প্ৰচেষ্টাৰে যুদ্ধ কৰি আছিল।
Verse 25
स संनिपातस्तुमुलस्तेषां तस्य च भारत
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভাৰত, তেওঁলোকৰ সৈতে তাৰ সেই সংঘাত অতিশয় তুমুল, প্ৰচণ্ড আৰু উগ্ৰ হৈ উঠিল।
Verse 26
धृतराष्ट्र रवाच तथा यातेषु सैन्येषु तथा कृच्छूगत: स्वयम्
ধৃতৰাষ্ট্ৰই ক’লে— সেনাবাহিনীসমূহ এইদৰে গুচি যোৱাৰ পাছত, মই নিজেও গভীৰ দুঃখ-দুৰ্দশাত পৰিলোঁ।
Verse 27
एकस्य च बहूनां च संनिपातों महाहवे
সঞ্জয়ে ক’লে— সেই মহাযুদ্ধত এজনৰ সৈতে বহুজনৰ আৰু বহুজনৰ সৈতে এজনৰ ভয়ংকৰ সংনিপাত ঘটিল।
Verse 28
सो>त्यन्तसुखसंवृद्धो लक्ष्म्या लोकस्य चेश्वर:
সঞ্জয়ে ক’লে— তেওঁ অতিশয় সুখ-সমৃদ্ধিত প্ৰতিপালিত, লক্ষ্মীৰ বলে লোকৰ অধীশ্বৰ হৈ উঠিছিল।
Verse 29
एको बहून् समासाद्य कच्चिन्नासीतू पराड्मुख: । अत्यन्त सुखमें पला हुआ, इस लोक तथा राजलक्ष्मीका स्वामी अकेला दुर्योधन बहुसंख्यक योद्धाओंके साथ युद्ध करके रणभूमिसे विमुख तो नहीं हुआ? ।।
সঞ্জয়ে ক’লে— হে ৰাজন, হে ভাৰত! তোমাৰ পুত্ৰৰ সংগ্ৰাম সঁচাকৈ আশ্চৰ্যজনক আছিল। একাই বহু যোদ্ধাক সন্মুখীন হৈ সি ক’তাও ৰণভূমিৰ পৰা পৰাঙ্মুখ নহ’লনে? অতিশয় সুখত প্ৰতিপালিত, এই লোকৰ ৰাজলক্ষ্মী আৰু ঐশ্বৰ্যৰ অধিকাৰী দুৰ্যোধন, বহুসংখ্যকৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিও কি অচল থাকিল?
Verse 30
दुर्योधनेन समरे पृतना पाण्डवी रणे
সঞ্জয়ে ক’লে— ৰণক্ষেত্ৰত পাণ্ডৱসেনা দুৰ্যোধনৰ সৈতে সমৰত লিপ্ত আছিল।
Verse 31
नलिनी द्विरदेनेव समन्तात् प्रतिलोडिता । दुर्योधनने समरांगणमें पाण्डव-सेनाको सब ओरसे उसी प्रकार मथ डाला, जैसे हाथी कमलोंसे भरे हुए किसी पोखरेको || ३० ई ।। ततस्तां प्रहितां सेनां दृष्टवा पुत्रेण ते नृप
সঞ্জয় ক’লে— ৰণক্ষেত্ৰত দুর্যোধনে পাণ্ডৱ-সেনাক চাৰিওফালৰ পৰা তেনেকৈ মথি ছত্ৰভংগ কৰি পেলালে; যেন পদ্মভৰা পুখুৰীত প্ৰৱেশ কৰা গজৰাজে সকলো দিশে পানী উথল-পাথল কৰে।
Verse 32
स भीमसेनं दशभि: शरैरविव्याध पाण्डवम्
সঞ্জয় ক’লে— তাৰ পিছত সি পাণ্ডৱ ভীমসেনক দহটা শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 33
विराटद्रुपदौ षड़भि: शतेन च शिखण्डिनम्
সঞ্জয় ক’লে— বিৰাট আৰু দ্ৰুপদে ছয়শ যোদ্ধাৰ সৈতে ৰণত শিখণ্ডীক ঘেৰি ধৰিলে।
Verse 34
शतशकश्षापरान् योधान् सद्दिपांश्व रथान् रणे
সঞ্জয় ক’লে— সেই ৰণত শত শত শূৰ যোদ্ধা আছিল, আৰু দীপ জ্বলি থকা ৰথো—সংঘৰ্ষৰ মাজত অসংখ্য যুদ্ধৰথ দীপ্ত হৈ চলিছিল।
Verse 35
न संदधन् विमुज्चन् वा मण्डलीकृतकार्मुक:
সঞ্জয় ক’লে— সি ন লক্ষ্য স্থিৰ কৰিছিল, ন শৰ এৰি দিছিল; ধনুক বৃত্তাকাৰে সংযত ভংগীত ধৰি সি স্থিৰ হৈ ৰ’ল।
Verse 36
तस्य तान् निध्नतः शत्रून् हेमपृष्ठ महद् धनु:
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই শত্রুবিলাকক নিধন কৰোঁতে তেওঁৰ স্বৰ্ণপৃষ্ঠ মহাধনু অদম্য পৰাক্ৰমৰ প্ৰতীক হৈ উজ্জ্বল হৈ উঠিল।
Verse 37
ततो युधिष्िरो राजा भल्लाभ्यामच्छिनद् धनु:
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পিছত ৰজা যুধিষ্ঠিৰে দুটা তীক্ষ্ণ ভল্ল বাণে শত্রুৰ ধনু ছিন্ন কৰিলে।
Verse 38
विव्याध चैनं दशभि: सम्यगस्तै: शरोत्तमै:
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পিছত তেওঁ সঠিকভাৱে প্ৰয়োগ কৰা দহটা উৎকৃষ্ট শৰৰে তাক বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 39
वर्म चाशु समासाद्य ते भित्त्वा क्षितिमाविशन् | और उसे विधिपूर्वक चलाये हुए उत्तम दस बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी। वे बाण तुरंत ही उसके कवचमें जा लगे और उसे छेदकर धरतीमें समा गये ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই শৰবোৰ তৎক্ষণাৎ তাৰ বর্মত লাগি, তাক ভেদ কৰি মাটিত সোমাই গ’ল। তেতিয়া পাণ্ডৱ যোদ্ধাসকল আনন্দিত হৈ যুধিষ্ঠিৰক চাৰিওফালে ঘেৰি ৰক্ষা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 40
यथा वृत्रवधे देवा: पुरा शक्रं महर्षय: । इससे कुन्तीकुमारोंको बड़ी प्रसन्नता हुई। जैसे पूर्वकालमें वृत्रासुरका वध होनेपर सम्पूर्ण देवताओं और महर्षियोंने इन्द्रको सब ओरसे घेर लिया था, उसी प्रकार पाण्डव भी युधिष्ठिरको चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—পূৰ্বকালত বৃত্ৰবধৰ পিছত দেৱতা আৰু মহর্ষিসকলে শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ক চাৰিওফালে ঘেৰি থিয় হৈছিল, তেনেদৰে কুন্তীপুত্ৰ পাণ্ডৱসকল অতি আনন্দিত হৈ যুধিষ্ঠিৰক সকলো দিশৰ পৰা ঘেৰি থিয় হ’ল। তাৰ পিছত তোমাৰ প্ৰতাপৱান পুত্ৰে আন এটা ধনু উঠালে।
Verse 41
तमायान्तमभिप्रेक्ष्य तव पुत्र महामृथे
সেই মহাযুদ্ধৰ মাজত আপোনাৰ পুত্ৰ আগবাঢ়ি আহি থকা দেখি (যোদ্ধাসকলৰ মনত আলোড়ন উঠিল)।
Verse 42
तान् द्रोण: प्रतिजग्राह परीप्सन् युधि पाण्डवम्
যুদ্ধত পাণ্ডৱক ধৰিব বিচাৰি দ্ৰোণে সেই আহ্বান গ্ৰহণ কৰি সংঘৰ্ষলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 43
तत्र राजन् महानासीत् संग्रामो लोमहर्षण:
তাত, হে ৰাজন, ৰোমাঞ্চ জগোৱা এক মহাসংগ্ৰাম আৰম্ভ হ’ল।
Verse 44
पाण्डवानां महाबाहो तावकानां च संयुगे । रुद्रस्याक्रीडसदृश: संहार: सर्वदेहिनाम्
হে মহাবাহু ৰাজন, পাণ্ডৱ আৰু আপোনাৰ সৈন্যৰ সেই যুঁজত সংহাৰ ৰুদ্ৰৰ ক্ৰীড়াভূমিৰ দৰে—সকলো দেহধাৰীৰ বাবে বিনাশস্থল হৈ উঠিল।
Verse 45
तत: शब्दो महानासीत् पुनर्येन धनंजय: । अतीव सर्वशब्देभ्यो लोमहर्षकर: प्रभो
তাৰ পিছত, প্ৰভো, যি দিশত ধনঞ্জয় আছিল, সেইফালৰ পৰা পুনৰ এক মহা গর্জন উঠিল—যি সকলো শব্দকো অতিক্ৰম কৰি ৰোমাঞ্চ জগোৱা আছিল।
Verse 46
प्रभो! तदनन्तर जिधर अर्जुन गये थे, उसी ओर बड़े जोरका कोलाहल होने लगा, जो सम्पूर्ण शब्दोंसे ऊपर उठकर सुननेवालोंके रोंगटे खड़े किये देता था ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—প্ৰভু! তাৰ পাছত যি দিশে অৰ্জুন গৈছিল, সেই দিশতেই এনে প্ৰচণ্ড কোলাহল উঠিল যে সকলো শব্দকো অতিক্ৰম কৰি শুনোঁতাসকলৰ গাত ৰোমাঞ্চ উঠাই দিলে। সেই মহাৰণত ভাৰতসেনাৰ মাজত, কৌৰৱসেনাৰ ভিতৰত, তোমাৰ ধনুৰ্ধৰসকলৰ লগতে অৰ্জুন আৰু সাত্যকিৰ ভয়ংকৰ গর্জন শুনা গৈছিল।
Verse 47
द्रोणस्यापि परै: सार्ध व्यूहद्वारे महारणे । एवमेष क्षयो वृत्त: पृथिव्यां पृथिवीपते | क्रुद्धेडर्जुने तथा द्रोणे सात्वते च महारथे
সঞ্জয়ে ক’লে—হে পৃথিৱীপতি! সেই মহাযুদ্ধত ব্যূহৰ দুৱাৰত শত্রুসকলৰ সৈতে যুঁজ দি থাকোঁতে দ্ৰোণাচাৰ্যৰো সিংহনাদ সদৃশ গর্জন উঠিল। এইদৰে, অৰ্জুন, দ্ৰোণ আৰু মহাৰথী সাত্যকি ক্ৰোধে জ্বলি উঠাৰ সময়ত যুদ্ধভূমিত এই ভয়ংকৰ ধ্বংস সংঘটিত হ’ল।
Verse 123
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका प्रवेश और दुःशासनकी पराजयविषयक एक सौ तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বৰ অন্তৰ্গত জয়দ্ৰথবধপৰ্বত সাত্যকিৰ প্ৰৱেশ আৰু দুঃশাসনৰ পৰাজয়-বিষয়ক একশ তেইশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 124
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे संकुलयुद्धे चतुर्विशत्यधिकशततमो<थध्याय:
ইতি শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বত, জয়দ্ৰথবধপৰ্বত, সাত্যকিপ্ৰৱেশ আৰু সংকুল যুদ্ধ-বিষয়ক একশ চব্বিশতম অধ্যায়।
Verse 186
क्षोभयध्वं महावेगा: पवन: सागरं यथा । (इसके बाद उन्होंने फिर कहा--) 'सात्यकि और अर्जुनके न होनेपर ये कौरव तो कृतार्थ हो जायँगे और हम पराजित होंगे। अत: तुम सब लोग एक साथ मिलकर महान् वेगका आश्रय ले तुरंत ही इस सैन्य-समुद्रमें हलचल मचा दो। ठीक वैसे ही जैसे प्रचण्ड वायु महासागरको विकज्षुब्ध कर देती है”
সঞ্জয়ে ক’লে—“হে মহাবেগশালী বীৰসকল! প্ৰচণ্ড বায়ুৱে যেনেকৈ সাগৰক উত্তাল কৰে, তেনেকৈ এই (শত্রু) সেনাক আলোড়িত কৰা।”
Verse 206
स्वर्गेप्सवो मित्रकार्ये नाभ्यनन्दन्त जीवितम् । वे उत्तम तेजवाले नरेश स्वर्गलोक प्राप्त करना चाहते थे। अतः उन्हें युद्धमें शस्त्रोंद्वारा मृत्यु आनेकी अभिलाषा थी। इसीलिये उन्होंने मित्रका कार्य सिद्ध करनेके प्रयत्नमें अपने प्राणोंकी परवा नहीं की
স্বৰ্গলাভৰ আকাঙ্ক্ষী সেই বীৰসকলে মিত্ৰকাৰ্যত জীৱনক প্ৰিয় বুলি নাভাবিলে। উত্তম তেজস্বী নৃপতিসকলে স্বৰ্গলোক প্ৰাপ্তি বিচাৰিছিল; সেয়ে যুদ্ধত অস্ত্ৰাঘাতে মৃত্যু আহিলেই তেওঁলোকৰ অভিলাষ আছিল। এই কাৰণে মিত্ৰৰ কাৰ্য সিদ্ধ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰোঁতে তেওঁলোকে নিজৰ প্ৰাণৰো পৰোৱা নকৰিলে।
Verse 216
आर्या युद्धे मतिं कृत्वा युद्धायैवावतस्थिरे । राजन! इसी प्रकार आपके सैनिक भी महान् सुयश प्राप्त करना चाहते थे। अतः वे युद्धविषयक श्रेष्ठ बुद्धिका आश्रय ले वहाँ युद्धके लिये ही डँटे रहे
আৰ্য যোদ্ধাসকলে যুদ্ধৰ বাবে মন স্থিৰ কৰি কেৱল যুদ্ধৰ বাবেই অচল হৈ থিয় দিলে। ৰাজন! সেইদৰে আপোনাৰ সৈন্যসকলেও মহৎ সুযশ লাভ কৰিব বিচাৰিছিল; সেয়ে যুদ্ধবিষয়ক শ্ৰেষ্ঠ বুদ্ধিৰ আশ্ৰয় লৈ তেওঁলোকে তাত কেৱল যুদ্ধৰ বাবেই দৃঢ়ভাৱে অৱস্থান কৰিলে।
Verse 226
जित्वा सर्वाणि सैन्यानि प्रायात् सात्यकिरर्जुनम् । जिस समय वह अत्यन्त भयंकर घमासान युद्ध चल रहा था, उसी समय सात्यकि आपकी सारी सेनाओंको जीतकर अर्जुनकी ओर बढ़ चले
সেই অতি ভয়ংকৰ ঘোৰ ঘমাসান যুদ্ধ চলি থাকোঁতেই সাত্যকিয়ে আপোনাৰ সকলো সেনাক পৰাস্ত কৰি অৰ্জুনৰ দিশে আগবাঢ়িল।
Verse 243
दुर्योधनो महाराज व्यगाहत महद् बलम् | महाराज! इस प्रकार विजयके लिये प्रयत्नशील हुए महामनस्वी पाण्डवोंकी उस विशाल वाहिनीमें राजा दुर्योधनने प्रवेश किया
মহাৰাজ! এইদৰে বিজয়ৰ বাবে প্ৰয়াসী মহামনস্বী পাণ্ডৱসকলৰ সেই বিশাল বাহিনীত ৰজা দুর্যোধনে প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 256
अभवत् सर्वभूतानामभावकरणो महान् | भारत! पाण्डव-सैनिकों तथा दुर्योधनका वह भयंकर संग्राम समस्त प्राणियोंके लिये महान् संहारकारी सिद्ध हुआ
হে ভাৰত! পাণ্ডৱ-সৈন্য আৰু দুর্যোধনৰ মাজৰ সেই ভয়ংকৰ সংঘৰ্ষ সকলো প্ৰাণীৰ বাবে মহা সংহাৰকাৰী হৈ পৰিল।
Verse 266
कच्चिद् दुर्योधन: सूत नाकार्षीत् पृष्ठतो रणम् । धृतराष्ट्रने पूछा--सूत! जब इस प्रकार सारी सेनाएँ भाग रही थीं, उस समय स्वयं भी वैसे संकटमें पड़े हुए दुर्योधनने क्या उस युद्धमें पीठ नहीं दिखायी?
সঞ্জয়ে ক’লে—হে সূত! দুৰ্যোধনে সঁচাকৈয়ে ৰণত পিঠ নেদেখুৱালে নে? যেতিয়া এইদৰে সকলো সেনা পলায়ন কৰিছিল, তেতিয়া একেই বিপদত পৰিও দুৰ্যোধনে লজ্জাজনক পিছুহটা এৰাই গ’ল নে?
Verse 276
विशेषतो नरपतेर्विषम: प्रतिभाति मे | उस महासमरमें बहुत-से योद्धाओंके साथ किसी एक वीरका विशेषतः राजा दुर्योधनका युद्ध करना तो मुझे विषम (अयोग्य) प्रतीत हो रहा है
সঞ্জয়ে ক’লে—হে নৰপতি! এই মহাসমৰত বহু যোদ্ধাই একেলগে এজন বীৰৰ সৈতে যুদ্ধ কৰা মোৰ দৃষ্টিত বিশেষকৈ অনুচিত; আৰু সৰ্বাধিক, ৰজা দুৰ্যোধনক এনে অসম যুদ্ধত ঠেলি দিয়া মোৰ মতে অযথোচিত।
Verse 293
एकस्य बहुभि: सार्ध शृणुष्व गदतो मम । संजयने कहा--भरतवंशी नरेश! आपके एकमात्र पुत्र दुर्योधनका शत्रुपक्षके बहुसंख्यक योद्धाओंके साथ जो आश्चर्यजनक संग्राम हुआ था, उसे मैं बताता हूँ, सुनिये
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভৰতবংশীয় নৰেন্দ্ৰ! মোৰ কথা শুনা। তোমাৰ একমাত্ৰ পুত্ৰ দুৰ্যোধনে শত্রুপক্ষৰ বহু সংখ্যক যোদ্ধাৰ সৈতে যি বিস্ময়কৰ সংগ্ৰাম কৰিছিল, সেয়া মই বৰ্ণনা কৰোঁ।
Verse 313
भीमसेनपुरोगास्तं पञ्चाला: समुपाद्रवन् | नरेश्वरर आपके पुत्रद्वारा आपकी सेनाको आगे बढ़नेके लिये प्रेरित हुई देख भीमसेनको अगुआ बनाकर पांचालयोद्धाओंने दुर्योधनपर आक्रमण कर दिया
সঞ্জয়ে ক’লে—ভীমসেনক আগত ৰাখি পাঞ্চাল যোদ্ধাসকল ধাৱমান হৈ আহি তাৰ ওপৰত আক্ৰমণ কৰিলে। তোমাৰ পুত্ৰই সেনাক আগবঢ়িবলৈ প্ৰেৰণা দিছে দেখি, তেওঁলোকে ভীমক অগ্ৰণী কৰি দুৰ্যোধনৰ ওপৰত চঢ়াই আহিল।
Verse 323
त्रिभिस्त्रिभिर्यमौ वीरौ धर्मराजं च सप्तभि: । तब दुर्योधनने पाण्डुपुत्र भीमसेनको दस बाणोंसे, वीर नकुल और सहदेवको तीन-तीन बाणोंसे तथा धर्मराज युधिष्ठिरको सात बाणोंसे घायल कर दिया
সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া দুৰ্যোধনে পাণ্ডুপুত্ৰ ভীমসেনক দহটা বাণে, যমজ বীৰ নকুল আৰু সহদেৱক তিনিটাকৈ বাণে, আৰু ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰক সাতটা বাণে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 336
धृष्टद्युम्नं च विंशत्या द्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभि: । तत्पश्चात् उसने राजा विराट और ट्रपदको छः:-छः बाणोंसे बींध डाला
সঞ্জয়ে ক’লে—সিয়ে ধৃষ্টদ্যুম্নক বিশটা শৰৰে আঘাত কৰিলে আৰু দ্ৰৌপদীৰ প্ৰতিজন পুত্ৰক তিন-তিনটা শৰৰে আহত কৰিলে। তাৰ পিছত ৰজা বিরাট আৰু ৰজা দ্ৰুপদক ছয়-ছয়টা শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে; তাৰ পাছত শিখণ্ডীক শত শৰৰে, ধৃষ্টদ্যুম্নক পুনৰ বিশটা শৰৰে, আৰু দ্ৰৌপদী-জাত ৰাজপুত্ৰসকলক তিন-তিনটা শৰৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 346
शरैरवचकर्तोंग्रै: क्रुद्धो 5न्तक इव प्रजा: । तदनन्तर उस रफक्षेत्रमें उसने अपने भयंकर बाणोंद्वारा दूसरे-दूसरे सैकड़ों योद्धाओं
সঞ্জয়ে ক’লে—ধাৰালো ক্ষুৰধাৰ শৰ লৈ সি ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ অন্তকৰ দৰে প্ৰাণীসকলক কাটি পেলাবলৈ ধৰিলে। তাৰ পিছত সেই ৰণক্ষেত্ৰত নিজৰ ভয়ংকৰ বাণে একে একে শ শ যোদ্ধা, হাতী আৰু ৰথক চিৰি-কাটি পেলালে—যেনেকৈ ক্ৰোধগ্ৰস্ত যমে সকলো প্ৰাণীৰ বিনাশ ঘটায়।
Verse 356
अदृश्यत रिपून् निष्नन् शिक्षयास्त्रबलेन च । दुर्योधनने अपने धनुषको खींचकर मण्डलाकार बना दिया था। वह अपनी शिक्षा और अस्त्र-बलसे इतनी शीघ्रताके साथ बाणोंको धनुषपर रखता
সঞ্জয়ে ক’লে—দুৰ্যোধনে ধনু টানি তাক মণ্ডলাকাৰে ঘূৰাই দিলে। নিজৰ শিক্ষা আৰু অস্ত্ৰদক্ষতাৰ বলত সি ইমান দ্ৰুতগতিত ধনুত শৰ লগাই মাৰি শত্রু নিধন কৰিছিল যে, তাৰ সেই কৰ্ম কোনেও দেখা পোৱা নাছিল।
Verse 363
अजसंरं मण्डलीभूतं ददृशु: समरे जना: । शत्रुओंके संहारमें लगे हुए दुर्योधनके सुवर्णमय पृष्ठवाले विशाल धनुषको सब लोग समरांगणमें सदा मण्डलाकार हुआ ही देखते थे
সঞ্জয়ে ক’লে—সমৰত লোকসকলে দেখিলে, তাৰ ধনু অবিৰত মণ্ডলাকাৰে ঘূৰি আছে। শত্রু-সংহাৰত নিবিষ্ট দুঃৰ্যোধনৰ সেই সুবৰ্ণ-পৃষ্ঠবিশিষ্ট বিশাল ধনু ৰণাঙ্গনত সদায় মণ্ডলাকাৰেই দেখা গৈছিল।
Verse 373
तव पुत्रस्य कौरव्य यतमानस्य संयुगे । कुरुनन्दन! तदनन्तर राजा युधिष्ठिरने दो भलल मारकर युद्धमें विजयके लिये प्रयत्न करनेवाले आपके पुत्रके धनुषको काट दिया
সঞ্জয়ে ক’লে—হে কৌৰব্য! তোমাৰ পুত্ৰ যুঁজত প্ৰচেষ্টা কৰি থাকোঁতে, হে কুৰুনন্দন! ৰজা যুধিষ্ঠিৰে দুটা ভল্ল শৰ নিক্ষেপ কৰি বিজয়ৰ বাবে শ্ৰম কৰা তোমাৰ পুত্ৰৰ ধনু কাটি পেলালে।
Verse 403
तिष्ठ तिछेति राजानं ब्रुवन् पाण्डवमभ्ययात् । तत्पश्चात् आपके प्रतापी पुत्रने दूसरा धनुष लेकर “खड़ा रह, खड़ा रह” ऐसा कहते हुए वहाँ पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिरपर आक्रमण किया
“থিয় হও, থিয় হও” বুলি ৰজাক উদ্দেশ কৰি সি পাণ্ডৱৰ ফালে ধাৱমান হ’ল। তাৰ পাছত আপোনাৰ প্ৰতাপশালী পুত্ৰে দ্বিতীয় ধনু উঠাই লৈ পুনৰ পুনৰ “থিয় হও, থিয় হও” বুলি কৈ তাতে পাণ্ডুপুত্ৰ ৰজা যুধিষ্ঠিৰৰ ওপৰত আক্ৰমণ কৰিলে।
Verse 413
प्रत्युद्ययु: समुदिता: पठचाला जयगद्धिन: । उस महासमरमें आपके पुत्रको आते देख विजयकी अभिलाषा रखनेवाले पांचाल सैनिक संघबद्ध हो उसका सामना करनेके लिये आगे बढ़े
বিজয়ৰ আকাঙ্ক্ষাৰে পাঞ্চালসকল একত্ৰিত হৈ দলবদ্ধভাবে আগবাঢ়িল। সেই মহাসমৰত আপোনাৰ পুত্ৰক আহি থকা দেখি পাঞ্চাল সৈন্যসকলে শাৰী বেঁধি তাক মুখামুখি কৰিবলৈ আগুৱাই গ’ল।
Verse 426
चण्डवातोद्धुतान् मेघान् गिरिरम्बुमुचो यथा । उस समय युद्धमें युधिष्ठिरको पकड़नेकी इच्छावाले द्रोणाचार्यने उन सब योद्धाओंको उसी प्रकार रोक दिया
যেনেকৈ প্ৰচণ্ড বতাহে ঠেলি অনা জলবৰ্ষী মেঘক পৰ্বতে বাধা দিয়ে, তেনেকৈ যুধিষ্ঠিৰক ধৰাৰ অভিপ্ৰায়ে দ্ৰোণাচাৰ্যই যুদ্ধক্ষেত্ৰত সেই সকলো যোদ্ধাক ৰোধ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a leadership dilemma: whether to interpret defeat as mere tactical failure or as ethically conditioned consequence, compelling Droṇa to confront accusations while asserting that earlier injustices and ignored counsel have destabilized the polity and its war aims.
Strategic capacity alone is insufficient when governance violates restraint and fairness; durable protection depends on heeding wise counsel, maintaining social-ethical order, and recognizing that political acts generate downstream consequences that shape institutional resilience.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary is implicit in Droṇa’s causal linking of past court conduct to present calamity, positioning the chapter as an interpretive node for understanding karmic and political causality within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.