Adhyaya 72
भीष्मपर्व — अध्याय ७२: सैन्यगुणवर्णनम्, व्यूहरक्षा, दैव-पुरुषकारचिन्ता
Upa-parva: Sainyavinyāsa (Vyūha–Bala–Saṃkhyā) Context Unit
Dhṛtarāṣṭra addresses Saṃjaya, assessing the Kaurava force as properly arrayed according to śāstra and seemingly “unfailing.” He enumerates criteria of an ideal fighting body—balanced age and physique, health, disciplined conduct, and comprehensive proficiency across weapons and combat modes (sword, mace, missiles, wrestling), as well as skilled maneuvering in mounts and vehicles (elephants, horses, chariots). The account stresses practical training, verified competence, and structured compensation rather than recruitment through social favoritism or kin-pressure. Dhṛtarāṣṭra then depicts the army as oceanic in scale, crowded with banners and ornaments, protected by renowned commanders (Bhīṣma, Droṇa, Kṛtavarman, and others), and unprecedented in human memory. A sharp interpretive turn follows: despite such preparation, the Kauravas fail to overpower the Pāṇḍavas, prompting Dhṛtarāṣṭra to infer either divine alignment with the Pāṇḍavas or the operation of ancient destiny. He recalls Vidura’s beneficial advice, notes Duryodhana’s disregard, and concludes with a deterministic formulation—events unfold as created by the Ordainer, not otherwise.
Chapter Arc: पाँचवें दिन का प्रभात—कौरवों की सेना मकरव्यूह में सिमटकर भीष्म के संरक्षण में खड़ी होती है, और पाण्डव श्येनव्यूह रचकर उसी क्षण उत्तर देते हैं। → दोनों पक्ष ‘परस्परजिगीषवः’—जीत की तीव्र इच्छा और क्रोध से भरे—अपने-अपने विभागों में रथी, पत्ति, गज, अश्व को क्रमबद्ध कर एक-दूसरे का अनुसरण करते हुए टकराते हैं; व्यूह-रक्षा ही युद्ध का मुख्य लक्ष्य बन जाती है। → भीमसेन सात्यकि की रक्षा करते हुए द्रोण पर प्रहार करता है—व्यूह के भीतर ‘रक्षक’ और ‘भेदक’ की भूमिकाएँ एक साथ उभरती हैं, और युद्ध देव-दानव संग्राम-सा घोर हो उठता है। → दुर्योधन यश-लालसा में अपनी विशाल सेना सहित भीष्म के निकट पहुँचकर उनकी रक्षा में लग जाता है; दोनों सेनाएँ अपने-अपने व्यूहों को थामे रखती हैं और दिन का संग्राम पूर्ण वेग से चल पड़ता है। → मकरव्यूह की अभेद्यता बनाम श्येनव्यूह की चपलता—अगला क्षण किसका व्यूह टूटेगा और किसका रक्षक डगमगाएगा?
Shlokas
Verse 1
शच्प््ज्िल्ञस> ह्य #जज्स्ज्न्प्त्ल एकोनसप्ततितमो<ध्याय: कौरवोंद्वारा मकरव्यूह तथा पाण्डवोंद्वारा श्येनव्यूहका निर्माण एवं पाँचवें दिनके युद्धका आरम्भ संजय उवाच व्युषितायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे । उभे सेने महाराज युद्धायैव समीयतु:
সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ, ৰাতি পাৰ হৈ সূৰ্য উদিত হোৱাত, দুয়ো পক্ষৰ সেনা যুদ্ধৰ বাবেই আগবাঢ়ি আহি মুখামুখি থিয় হ’ল।
Verse 2
अभ्यधावन्त संक्रुद्धा: परस्परजिगीषव: । ते सर्वे सहिता युद्धे समालोक्य परस्परम्
সঞ্জয়ে ক’লে—প্ৰচণ্ড ক্ৰোধত দগ্ধ আৰু পৰস্পৰক জয় কৰাৰ আকাঙ্ক্ষাৰে প্ৰেৰিত হৈ তেওঁলোকে সকলোৱে ধাৱা দিলে। যুদ্ধত একত্ৰিত হৈ মুখামুখি পৰস্পৰক চালে আৰু পৰস্পৰ প্ৰহাৰৰ বাবে দৃঢ় সংকল্প কৰিলে।
Verse 3
पाण्डवा धारराष्ट्राश्न॒ राजन दुर्मन्त्रिते तव । व्यूही च व्यूह[ु संरब्धा: सम्प्रहृष्टा: प्रहारिण:
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন, তোমাৰ দুঃমন্ত্ৰণাৰ ফলত পাণ্ডৱ আৰু ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকলে ব্যূহ-প্ৰতিব্যূহ সাজি, ক্ৰোধত উগ্ৰ, হর্ষত উদ্দীপ্ত আৰু প্ৰহাৰৰ বাবে উদ্গ্ৰীৱ হ’ল; ক্ৰোধ আৰু জয়াকাঙ্ক্ষাই তেওঁলোকক পৰস্পৰ বিৰোধী সেনালৈ ধাৱা কৰালে।
Verse 4
अरक्षन्मकरव्यूहं भीष्मो राजन् समन्ततः । तथैव पाण्डवा राजन्नरक्षन् व्यूहमात्मन:,राजन! भीष्म सेनाका मकरव्यूह बनाकर सब ओरसे उसकी रक्षा करने लगे। इसी प्रकार पाण्डवोंने भी अपने व्यूहकी रक्षा की
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন, ভীষ্মে মকৰব্যূহ সাজি চাৰিওফালে তাৰ ৰক্ষা কৰিলে। তেনেদৰে, হে ৰাজন, পাণ্ডৱসকলেও নিজৰ ব্যূহক সৰ্বদিশে ৰক্ষা কৰিলে।
Verse 5
(अजातशत्रुः शत्रूणां मनांसि समकम्पयत् । श्येनवद् व्यूहय तं व्यूहं धौम्यस्य वचनात् स्वयम् ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত, মহাৰাজ, ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ তোমাৰ পিতা দেবব্ৰত, শান্তনুনন্দন ভীষ্ম, বৃহৎ ৰথসমূহে পৰিবৃত হৈ যুদ্ধলৈ ওলাই গ’ল।
Verse 6
इतरेतरमन्वीयुर्यथाभागमवस्थिता: । रथिनः पत्तयश्चैव दन्तिन: सादिनस्तथा,फिर यथाभाग खड़े हुए रथी, पैदल, हाथीसवार और घुड़सवार सब एक-दूसरेका अनुसरण करते हुए चल दिये
ৰথী, পদাতিক, গজাৰোহী আৰু অশ্বাৰোহী—নিজ নিজ বিভাগত বিন্যস্ত হৈ—এজনৰ পাছত এজন ক্ৰমে আগবাঢ়িল।
Verse 7
तान् दृष्टवाभ्युद्यतान् संख्ये पाण्डवा हि यशस्विन: । श्येनेन व्यूहराजेन तेनाजस्येन संयुगे
যুদ্ধৰ বাবে উদ্যত শত্রুসকলক দেখি যশস্বী পাণ্ডৱসকলে ৰণমধ্যত অজেয় ‘শ্যেন’ ব্যূহৰাজ ৰূপে সুসংগঠিত হৈ দীপ্তিময় হৈ উঠিল।
Verse 8
अशोभत मुखे तस्य भीमसेनो महाबल: । नेत्रे शिखण्डी दुर्धर्षो धृष्टद्युम्नश्व॒ पार्षत:
সেই ব্যূহৰ মুখভাগত মহাবলী ভীমসেন শোভা পাইছিল। তাৰ ‘চক্ষু’স্থানত দুর্ধর্ষ শিখণ্ডী আৰু পাৰ্ষত ধৃষ্টদ্যুম্ন অৱস্থান কৰিছিল।
Verse 9
शीर्षे तस्याभवद् वीर: सात्यकि: सत्यविक्रम: । विधुन्वन् गाण्डिवं पार्थों ग्रीवायामभवत् तदा
সেই ব্যূহৰ শিৰোভাগত সত্যবিক্ৰমী বীৰ সাত্যকি আছিল। আৰু গ্ৰীৱাভাগত গাণ্ডীৱ কঁপাই পাৰ্থ (অর্জুন) অৱস্থান কৰিছিল।
Verse 10
अक्षौहिण्या सम॑ तत्र वामपक्षो5भवत् तदा | महात्मा द्रुपद: श्रीमान् सह पुत्रेण संयुगे,पुत्रसहित श्रीमान् महात्मा ट्रपद एक अक्षौहिणी सेनाके साथ युद्धमें बायें पंखके स्थानमें खड़े थे
সেই সময় তাত বামপক্ষ এটা সম্পূৰ্ণ অক্ষৌহিণী সেনাৰে গঠিত হ’ল। শ্ৰীমান মহাত্মা দ্ৰুপদ পুত্ৰসহ সেই যুঁজত সেই পক্ষে অৱস্থান কৰিলে।
Verse 11
दक्षिणश्वाभवत् पक्ष: कैकेयो5क्षौहिणीपति: । पृष्ठतो द्रौपदेयाश्व सौभद्रश्नापि वीर्यवान्
দক্ষিণ পক্ষে এটা অক্ষৌহিণীৰ অধিপতি কৈকেয় অৱস্থান কৰিলে। পৃষ্ঠভাগত দ্ৰৌপদেয় পাঁচজন আৰু বীৰ্যবান সৌভদ্ৰ (অভিমন্যু)ও থিয় হ’ল।
Verse 12
पृष्ठे समभवच्छीमान् स्वयं राजा युधिष्ठिर: । भ्रातृभ्यां सहितो वीरो यमाभ्यां चारुविक्रम:
ব্যূহৰ পৃষ্ঠভাগত স্বয়ং শ্ৰীমান ৰজা যুধিষ্ঠিৰে স্থান ল’লে; মনোহৰ পৰাক্ৰমৰ সেই বীৰ যমজ ভ্ৰাতা নকুল আৰু সহদেৱক লগত লৈ তাত শোভিত হ’ল।
Verse 13
प्रविश्य तु रणे भीमो मकरं मुखतस्तदा । भीष्ममासाद्य संग्रामे छादयामास सायकै:,तदनन्तर भीमसेनने रणक्षेत्रमें प्रवेश करके मकर-व्यूहके मुखभागमें खड़े हुए भीष्मको अपने सायकोंसे आच्छादित कर दिया
তাৰ পিছত ভীম ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰি মকৰ-ব্যূহৰ মুখভাগত থিয় হোৱা ভীষ্মৰ ওচৰলৈ গৈ, সমৰত বাণৰ ঘন বৰষুণেৰে তেওঁক আচ্ছাদিত কৰিলে।
Verse 14
ततो भीष्मो महास्त्राणि पातयामास भारत । मोहयन् पाण्दुपुत्राणां व्यूढं सैन्यं महाहवे,भारत! तब उस महासमरमें पाण्डवोंकी उस व्यूहबद्ध सेनाको मोहित करते हुए भीष्म उसपर बड़े-बड़े अस्त्रोंका प्रयोग करने लगे
হে ভাৰতবংশধৰ! তাৰ পিছত মহাযুদ্ধত ভীষ্মে পাণ্ডুপুত্ৰসকলৰ ব্যূহবদ্ধ সেনাক মোহিত কৰি মহাস্ত্ৰসমূহ বৰ্ষাবলৈ ধৰিলে।
Verse 15
सम्मुहृति तदा सैन्ये त्वरमाणो धनंजय: । भीष्मं शरसहस्त्रेण विव्याध रणमूर्थनि
তেতিয়া নিজৰ সেনা মোহিত হৈ পৰি থকা দেখি ধনঞ্জয় (অৰ্জুন) তৎপৰতাৰে ৰণমুখত ভীষ্মক সহস্ৰ বাণেৰে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 16
प्रतिसंवार्य चास्त्राणि भीष्ममुक्तानि संयुगे | स्वेनानीकेन हृष्टेन युद्धाय समुपस्थित:
সমৰত ভীষ্মে নিক্ষেপ কৰা সকলো অস্ত্ৰ প্ৰতিহত কৰি, হর্ষে উল্লসিত নিজৰ সেনাদলসহ তেওঁ যুদ্ধৰ বাবে সন্নদ্ধ হৈ থিয় দিলে।
Verse 17
ततो दुर्योधनो राजा भारद्वाजमभाषत । पूर्व दृष्टवा वर्धं घोरं बलस्य बलिनां वर:
তেতিয়া বলৱানসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ ৰজা দুঃশাসন... (Note: corrected) তেতিয়া বলৱানসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ ৰজা দুৰ্যোধনে নিজৰ সেনাৰ ভয়ংকৰ সংহাৰ আগতেই দেখি, ভাৰদ্বাজনন্দন দ্ৰোণাচাৰ্যক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 18
भ्रातृणां च वध युद्धे स्मरमाणो महारथ: । आचार्य सततं हि त्वं हितकामो ममानघ
যুদ্ধত ভাতৃবধ স্মৰণ কৰি সেই মহাৰথীয়ে ক’লে—“হে নিষ্পাপ আচার্য, আপুনি সদায় মোৰ হিতকামী।”
Verse 19
वयं हि त्वां समाश्रित्य भीष्म॑ं चैव पितामहम् । देवानपि रणे जेतु प्रार्थयामो न संशय:
আমি আপোনাৰ আৰু পিতামহ ভীষ্মৰ আশ্ৰয় লৈ ৰণত দেৱতাসকলকো জয় কৰিবলৈ আকাংক্ষা কৰোঁ—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 20
किमु पाण्डुसुतान् युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान् । स तथा कुरु भद्रें ते यथा वध्यन्ति पाण्डवा:
তেন্তে যুদ্ধত শক্তি আৰু পৰাক্ৰমত হীন পাণ্ডুপুত্ৰসকলক জয় কৰা ক’ত ডাঙৰ কথা? সেয়ে আপোনাৰ মঙ্গল হওক—এনে ব্যৱস্থা কৰক যাতে পাণ্ডৱসকল বধ হয়।
Verse 21
एवमुक्तस्ततो द्रोणस्तव पुत्रेण मारिष । (उवाच तत्र राजानं संक्रुद्ध इव नि:श्वसन् । आर्य! आपके पुत्र दुर्योधनके ऐसा कहनेपर द्रोणाचार्य कुछ कुपित-से हो उठे और लंबी साँस खींचते हुए राजा दुर्योधनसे बोले। द्रोण उवाच बालिशस्त्वं न जानीषे पाण्डवानां पराक्रमम् | न शक््या हि यथा जेतुं पाण्डवा हि महाबला: ।।
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! আপোনাৰ পুত্ৰে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত দ্ৰোণাচাৰ্য ক্ৰুদ্ধ যেন হৈ দীঘল নিশ্বাস এৰি দুৰ্যোধনক ক’লে— দ্ৰোণে ক’লে—“তুমি বালিশ; পাণ্ডৱসকলৰ পৰাক্ৰম তুমি নাজানা। মহাবলী পাণ্ডৱসকলক যুদ্ধত সত্যই জয় কৰা সম্ভৱ নহয়। তথাপি মোৰ বল আৰু বীৰ্য অনুসাৰে তোমাৰ কাৰ্য মই কৰিম।” সঞ্জয়ে ক’লে—এইদৰে কৈ, হে ৰজা, দ্ৰোণাচাৰ্য সেনাৰ ফালে আগবাঢ়িল আৰু সাত্যকি চাই থাকোঁতেই পাণ্ডৱসেনাৰ ব্যূহ ভেদ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 22
सात्यकिस्तु ततो द्रोणं वारयामास भारत | तयो: प्रववृते युद्ध घोररूपं भयावहम्,भारत! उस समय सात्यकिने आगे बढ़कर द्रोणाचार्यको रोका। फिर तो उन दोनोंमें अत्यन्त भयंकर युद्ध आरम्भ हो गया
তেতিয়া সাত্যকি আগবাঢ়ি গৈ দ্ৰোণাচাৰ্যক বাধা দিলে, হে ভাৰত! সেই দুয়োৰ মাজত ঘোৰ ৰূপৰ, ভয়াবহ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল।
Verse 23
शैनेयं तु रणे क्रुद्धों भारद्वाज: प्रतापवान् | अविध्यन्निशितैर्बाणिर्जत्रुदेशे हसन्निव,प्रतापी द्रोणाचार्यने युद्धमें कुपित होकर सात्यकिके गलेकी हँसलीमें हँसते हुए-से पैने बाणोंद्वारा प्रहार किया
ৰণত ক্ৰুদ্ধ প্ৰতাপী ভাৰদ্বাজ (দ্ৰোণ) শৈনেয় (সাত্যকি)-ক জত্ৰু-দেশত, যেন হাঁহি থকা দৰে, তীক্ষ্ণ বাণে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 24
भीमसेनस्तत: क्रुद्धों भारद्वाजमविध्यत । संरक्षन् सात्यकिं राजन् द्रोणाच्छस्त्रभृतां वरात्
তাৰ পিছত ভীমসেন ক্ৰুদ্ধ হৈ ভাৰদ্বাজ (দ্ৰোণ)-ক বাণে বিদ্ধ কৰিলে। হে ৰাজন! অস্ত্ৰধাৰীৰ শ্ৰেষ্ঠ দ্ৰোণৰ পৰা সাত্যকিক ৰক্ষা কৰি তেওঁ আচার্যক আঘাত কৰিলে।
Verse 25
ततो द्रोणश्र भीष्मश्ष तथा शल्यश्ल मारिष | भीमसेन रणे क्रुद्धाश्छादयांचक्रिरे शरै:,आर्य! तदनन्तर द्रोणाचार्य, भीष्म तथा शल्य तीनोंने कुपित होकर भीमसेनको युद्धस्थलमें अपने बाणोंसे ढक दिया
তাৰ পিছত, হে আৰ্য! দ্ৰোণ, ভীষ্ম আৰু শল্য—এই তিনিও—ৰণত ক্ৰুদ্ধ হৈ ভীমসেনক শৰৰ বৃষ্টিৰে আচ্ছন্ন কৰিলে।
Verse 26
तत्राभिमन्यु: संक्रुद्धो द्रौपदेयाश्न मारिष । विव्यधुर्निशितैर्बाणै: सर्वास्तानुद्यतायुधान्
মহাৰাজ! তাত ক্ৰোধেৰে উন্মত্ত অভিমন্যু আৰু দ্ৰৌপদীৰ পুত্ৰসকলে অস্ত্ৰ তুলি থিয় হৈ থকা সেই সকলোকে তীক্ষ্ণ বাণে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 27
द्रोणभीष्मौ तु संक़्रुद्धावापतन्ती महाबलौ | प्रत्युद्ययौ शिखण्डी तु महेष्वासो महाहवे
তেতিয়া ক্ৰুদ্ধ হৈ মহাবলী দ্ৰোণ আৰু ভীষ্ম ৰণভূমিত ধাৱমান হ’ল। সেই মহাসমৰত মহাধনুৰ্ধৰ শিখণ্ডীয়েও প্ৰত্যাক্ৰমণৰ বাবে আগবাঢ়িল।
Verse 28
उस समय कुपित होकर आक्रमण करते हुए महा-बली द्रोणाचार्य और भीष्मका उस महासमरमें सामना करनेके लिये महाधनुर्धर शिखण्डी आगे बढ़ा ।।
তেতিয়া সেই মহাসমৰত ক্ৰুদ্ধ হৈ মহাধনুৰ্ধৰ শিখণ্ডী দ্ৰোণাচাৰ্য আৰু ভীষ্মক সন্মুখীন কৰিবলৈ আগবাঢ়িল। মেঘগর্জনৰ দৰে ধ্বনি কৰা ধনুখন বলপূৰ্বক টানি সেই বীৰে ইমান দ্ৰুত বাণবৰ্ষণ কৰিলে যে যেন সূৰ্যও আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 29
शिखण्डिनं समासाद्य भरतानां पितामह: । अवर्जयत संग्राम॑ स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्मरन्,भरतकुलके पितामह भीष्मने शिखण्डीके सामने पहुँचकर उसके स्त्रीत्वका बारंबार स्मरण करते हुए युद्ध बंद कर दिया
শিখণ্ডীক সন্মুখীন হৈ ভৰতকুলৰ পিতামহ ভীষ্মে তাৰ স্ত্রীত্ব বাৰে বাৰে স্মৰণ কৰি যুদ্ধৰ পৰা বিৰত থাকিল।
Verse 30
ततो द्रोणो महाराज अभ्यद्रवत तं रणे । रक्षमाणस्तदा भीष्मं तव पुत्रेण चोदित:,महाराज! यह देखकर द्रोणाचार्य युद्धमें आपके पुत्रके कहनेसे भीष्मकी रक्षाके लिये शिखण्डीकी ओर दौड़े
মহাৰাজ, তাৰ পাছত আপোনাৰ পুত্ৰৰ প্ৰেৰণা/উকসনিত ভীষ্মক ৰক্ষা কৰিবলৈ দ্ৰোণে ৰণক্ষেত্ৰত তাৰ ফালে ধাৱমান হ’ল।
Verse 31
शिखण्डी तु समासाद्य द्रोणं शस्त्रभूृतां वरम् । अवर्जयत संत्रस्तो युगान्ताग्निमिवोल्बणम्
শস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ দ্ৰোণক সন্মুখীন হোৱামাত্ৰে, যুগান্তাগ্নিৰ দৰে উগ্ৰ তেওঁক দেখি শিখণ্ডী ভীত হৈ যুদ্ধৰ পৰা আঁতৰি গ’ল।
Verse 32
ततो बलेन महता पुत्रस्तव विशाम्पते । जुगोप भीष्ममासाद्य प्रार्थयानो महद् यश:
তাৰ পাছত, হে প্ৰজানাথ! তোমাৰ পুত্ৰ মহাবলে সমর্থ হৈ ভীষ্মৰ ওচৰলৈ গৈ মহাযশ লাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰে তেওঁৰ আশ্ৰয় ল’লে।
Verse 33
प्रजानाथ! तदनन्तर आपका पुत्र दुर्योधन महान् यश पानेकी इच्छा रखता हुआ अपनी विशाल सेनाके साथ भीष्मके पास पहुँचकर उनकी रक्षा करने लगा ।।
হে প্ৰজানাথ! তাৰ পাছত তোমাৰ পুত্ৰ দুর্যোধন মহাযশ লাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰে নিজৰ বিশাল সেনাসহ ভীষ্মৰ ওচৰলৈ আহি তেওঁৰ ৰক্ষাত লিপ্ত হ’ল। তদ্ৰূপ, হে ৰাজন, পাণ্ডৱসকলেও জয়লাভৰ দৃঢ় সংকল্প কৰি ধনঞ্জয় (অর্জুন)ক অগ্ৰে ৰাখি ভীষ্মৰ ওপৰতে ধাৱমান হ’ল।
Verse 34
तद् युद्धमभवद् घोर देवानां दानवैरिव । जयमाकाडुक्षतां संख्ये यशश्व सुमहाद्भुतम्
তেতিয়া পাণ্ডৱ আৰু কৌৰৱৰ মাজত দেৱতা আৰু দানৱৰ যুদ্ধৰ দৰে ভয়ংকৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল। সেই ৰণত জয় আৰু অতি অদ্ভুত মহাযশৰ আকাঙ্ক্ষা কৰা পাণ্ডৱসকলে দৃঢ়ভাৱে সংঘর্ষত নামিল।
Verse 69
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि पञ्चम दिवसयुद्धारम्भे एकोनसप्ततितमो<5ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ ভীষ্মপৰ্বত, ভীষ্মবধপৰ্বৰ অন্তৰ্গত, পঞ্চম দিনৰ যুদ্ধাৰম্ভ-বিষয়ক ঊনসত্তৰতম অধ্যায়।
Frequently Asked Questions
The dilemma is interpretive and ethical: how to explain failure despite extensive merit-based preparation—whether as the consequence of flawed judgment (rejecting counsel and justice) or as the operation of daiva beyond human control.
Competence, resources, and procedure do not guarantee outcomes if governance is ethically compromised; the chapter juxtaposes disciplined human effort with the epic’s doctrine that results may still be constrained by larger causal orders.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary functions implicitly through Dhṛtarāṣṭra’s concluding determinism, positioning the episode as a lesson on counsel, causality, and the limits of strategic control.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.