Adhyaya 45
Abhimanyu’s Assault on Bhīṣma’s Screen; Banner-Felling and Reinforcements (सौभद्र-भीष्म-समरः)
Upa-parva: Bhīṣma-vadha-prastāva (War-day engagements under Bhīṣma’s command)
Saṃjaya reports that on a severe war-day, Bhīṣma advances into Pāṇḍava formations while protected by five elite allies (Durmukha, Kṛtavarmā, Kṛpa, Śalya, and Viviṃśati). Bhīṣma’s standard (notably the tāla emblem) is repeatedly visible as he executes high-velocity archery, severing heads and arms and unsettling mounts. Abhimanyu, enraged, charges Bhīṣma’s chariot and engages both Bhīṣma and his attendants, striking multiple opponents and demonstrating agility and precision. Bhīṣma counters with rapid volleys, damaging Abhimanyu’s standard and charioteer; allied Kaurava mahārathas add pressure, yet Abhimanyu retaliates by cutting down Bhīṣma’s banner—an important morale-sign—prompting acclaim among onlookers. Bhīṣma then intensifies with larger-scale weapon use, showering Abhimanyu with dense arrow-fall, leading Pāṇḍava reinforcements (including Virāṭa, Dhṛṣṭadyumna, Bhīma, Kekayas, and Sātyaki) to rush in. A parallel crisis unfolds: Śalya defeats the Matsya prince Uttara (including a spear-throw and follow-up), provoking Śaṅkha’s retaliatory advance; Bhīṣma moves to intercept, while Arjuna positions to protect Śaṅkha. The chapter closes with Bhīṣma’s continued battlefield dominance, widespread Pāṇḍava disarray, and the onset of evening withdrawal amid confusion and sustained arrow-fire.
Chapter Arc: Kurukshetra ke madhya, Arjuna ki jigyasa dharma ke sookshma bhed par tikti hai: manushya ki shraddha ka swaroop kya hai, aur vah kaise satya-karm ko asatya-abhiman se alag karti hai? → Shri Bhagavan shraddha ko teen gunon—sattva, rajas, tamas—ke anuroop batate hain; phir yagna, tapa aur aahara ke bhed kholte hue dikhate hain ki bahari kathorata aur shastr-viruddh acharan kaise dharma ka roop dharan karke adharma ban jata hai. → Tamas tapa ka nishedh: jo moorkhagrah se apne sharir ko peedakar ya doosron ko nasht karne ke uddeshya se kiya jaye, vah tapa ‘tamas’ hai—tyajya, ghor, aur vinashkari; yahin par dharma ka teekha nirnay hota hai ki kasht apne aap mein pavitrata nahi, niyat aur vidhi hi mool hai. → Sattvik yagna-tapa-daan ki pehchan ‘yastavyam eva’—kartavya-buddhi se, phal-tyag se—mein sthapit hoti hai; aur ‘sat’ shabd ko yagna, tapa, daan ki sthiti aur unke uddeshya-karm ka naam batakar, sadhana ko satya ke dhruv par baandh diya jata hai. → Arjuna ke man mein agla prashn ubharta hai: jo karm shraddha se kiye gaye par shastr-vidhi se rahit hon, unka gati-phal kya hota hai?
Shlokas
Verse 1
भीष्मपर्वमें चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ४० ॥। ऑपन--माजल बछ। अकाल २. अपने धर्मका पालन करनेके लिये कष्ट सहन करके जो अन्त:ः:करण और इन्द्रियोंको तपाना है
অৰ্জুনে ক’লে—হে কৃষ্ণ! যিসকল মানুহে শ্ৰদ্ধাযুক্ত হৈ শাস্ত্ৰবিধি ত্যাগ কৰি যজন-উপাসনা কৰে, তেওঁলোকৰ নিষ্ঠা কেনেকুৱা? সেয়া সত্ত্বগুণত, নে ৰজোগুণত, নে তমোগুণত?
Verse 2
श्रीभगवानुवाच त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा) | सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु
শ্ৰীভগৱান ক’লে— হে অৰ্জুন! দেহধাৰীসকলৰ স্বভাৱজাত শ্ৰদ্ধা তিনিধৰণৰ— সাত্ত্বিকী, ৰাজসী আৰু তামসী। এতিয়া সেয়া মোৰ পৰা শুনা।
Verse 3
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत | श्रद्धामयो<यं पुरुषो यो यच्छुद्ध: स एव सः
হে ভাৰত! সকলোৰে শ্ৰদ্ধা নিজৰ স্বভাৱৰ অনুৰূপ হয়। এই পুৰুষ শ্ৰদ্ধাময়; যাৰ যেনে শ্ৰদ্ধা, সেয়া তেনেই হয়।
Verse 4
हे भारत! सभी मनुष्योंकी श्रद्धा उनके अन्तःकरणके अनुरूप होती है। यह पुरुष श्रद्धामय है, इसलिये जो पुरुष जैसी श्रद्धावाला है, वह स्वयं भी वही हैः ३ ।।
হে ভাৰত! সকলোৰে শ্ৰদ্ধা নিজৰ অন্তঃকৰণৰ অনুৰূপ। এই পুৰুষ শ্ৰদ্ধাময়; যাৰ যেনে শ্ৰদ্ধা, সেয়া তেনেই। সেয়ে— সাত্ত্বিকসকলে দেৱতাক পূজা কৰে, ৰাজসসকলে যক্ষ-ৰাক্ষসক, আৰু তামস জনে প্ৰেত আৰু ভূতগণক পূজা কৰে।
Verse 5
अशान््त्रविदितं घोर तप्यन्ते ये तपो जना: । दम्भाहंकारसंयुक्ता: कामरागबलान्विता:
যিসকলে শাস্ত্ৰবিধিবিহীন ভয়ংকৰ তপ কৰে— সেই তপস্বীসকল দম্ভ আৰু অহংকাৰযুক্ত, আৰু কামনা, আসক্তি আৰু নিজৰ বলৰ গৰ্বে প্ৰেৰিত হৈ নিজকে নিজেই কষ্ট দিয়ে।
Verse 6
कर्षयन्त: शरीरस्थं भूतग्राममचेतस:7 । मां चैवान्त:शरीरस्थं तान् विद्धयासुरनिश्चयान्
যিসকল অচেতন লোকে দেহত অৱস্থিত ভূতসমষ্টিক কষ্ট দিয়ে আৰু অন্তঃশৰীৰত অধিষ্ঠিত মোক— অন্তৰ্যামীক—ও পীড়িত কৰে, তেওঁলোকক আসুৰ-নিশ্চয়যুক্ত বুলি জানিবা।
Verse 7
सम्बन्ध--त्रिविध स्वाभाविक श्रद्धावालोंके तथा घोर तप करनेवाले लोगोके लक्षण बतलाकर अब भगवान् यात्विकका ग्रहण और राजस-तामसका त्याग करानेके उद्देश्यसे यात्तिक-राजस-तामस आहार
অৰ্জুনে ক’লে—প্ৰত্যেকৰে স্বভাৱ অনুসাৰে আহাৰ তিনিধৰণৰ প্ৰিয় হয়। তেনেদৰে যজ্ঞ, তপস্যা আৰু দানও ত্ৰিবিধ। এতিয়া সিহঁতৰ এই ভেদ মোৰ পৰা শুনা।
Verse 8
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धना: । रस्या:5 स्निग्धा:: स्थिरा5 ह॒द्या“ं आहारा:5 सात्त्विकप्रिया:
যি আহাৰে আয়ু, সত্ত্ব, বল, আৰোগ্য, সুখ আৰু প্ৰীতি বৃদ্ধি কৰে; যি ৰসাল, স্নিগ্ধ, স্থিৰ আৰু স্বভাৱতঃ হৃদয়গ্ৰাহী—সেই আহাৰ সাত্ত্বিকসকলৰ প্ৰিয়।
Verse 9
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिन: । आहारा राजसस्येष्टा द:ः:खशोकामयप्रदा:
তিক্ত, টেঙা, লৱণযুক্ত, অতিশয় গৰম, তীক্ষ্ণ, ৰূক্ষ আৰু দাহকাৰী আহাৰ ৰাজস স্বভাৱৰ লোকৰ প্ৰিয়; ই দুঃখ, শোক আৰু ৰোগ জন্মায়।
Verse 10
कड़वे, खट्टे, लवणयुक्त, बहुत गरम, तीखे, रूखे, दाह-कारक और दुःख, चिन्ता तथा रोगोंको उत्पन्न करनेवाले आहार अर्थात् भोजन करनेके पदार्थ* राजस पुरुषको प्रिय होते हैं ।।
যি ভোজন আধসিজা, ৰসহীন, দুৰ্গন্ধযুক্ত, বাসি; আৰু উচ্ছিষ্ট তথা অপবিত্ৰ—সেই ভোজন তামস স্বভাৱৰ লোকৰ প্ৰিয়।
Verse 11
अफलाकाडुक्षिभियज्ञो 3 विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मन: समाधाय स सात््विक:३
ফলৰ আকাঙ্ক্ষা নকৰা লোকসকলে শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে, ‘এইটো কৰাই কৰ্তব্য’ বুলি মন দৃঢ় কৰি যি যজ্ঞ সম্পন্ন কৰে—সেই যজ্ঞ সাত্ত্বিক।
Verse 12
जो शास्त्रविधिसे नियत, यज्ञ करना ही कर्तव्य है--इस प्रकार मनको समाधान करके, फल न चाहनेवाले पुरुषोंद्वारा किया जाता है, वह सात्तविक है ।।
হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ! ফলৰ অভিসন্ধি ৰাখি আৰু দম্ভ-প্ৰদৰ্শনৰ বাবে যি যজ্ঞ কৰা হয়, সেই যজ্ঞক ৰাজস বুলি জানিবা।
Verse 13
विधिहीनमसृष्टान्नं5 मन्त्रहीनमदक्षिणम्ः | श्रद्धाविरहितं यज्ञ तामसं परिचक्षते
যি যজ্ঞ শাস্ত্ৰবিধিহীন, অন্ন-বিতৰণহীন, মন্ত্রহীন, দক্ষিণাহীন আৰু শ্ৰদ্ধাহীন—তাক তামস যজ্ঞ বুলি কোৱা হয়।
Verse 14
सम्बन्ध-- इस प्रकार तीन तरहके यज्ञोंके लक्षण बतलाकर
দেৱতা, দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ), গুৰু আৰু জ্ঞানীজনৰ পূজন; শৌচ আৰু সৰলতা; ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু অহিংসা—ইয়াক শৰীৰ-সম্বন্ধীয় তপ বুলি কোৱা হয়।
Verse 15
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।४ स्वाध्याया भ्यसनं चैव वाड्मयं तप उच्यते
যি বাক্য অন্যক উদ্বিগ্ন নকৰে, যি সত্য, প্ৰিয় আৰু হিতকৰ; আৰু স্বাধ্যায়ৰ নিৰন্তৰ অভ্যাস—ইয়াক বাক্-সম্বন্ধীয় তপ বুলি কোৱা হয়।
Verse 16
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके श्रीमद्भगवद््गीतापवके अन्तर्गत ब्रह्मविद्या एवं योगशासत्ररूप श्रीमद्भगवद््गीतोपनिषद
মনঃপ্ৰসাদ, সৌম্যতা, মৌন, আত্মসংযম আৰু ভাবশুদ্ধি—ইয়াক মানস তপ বুলি কোৱা হয়।
Verse 17
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविध॑ नरैः । अफलाकाडूक्षिभियक्ति:*5 सात्त्विकं परिचक्षते
পৰম শ্ৰদ্ধাৰে, ত্ৰিবিধ ৰূপে, ফলৰ আকাঙ্ক্ষা নথকা সংযমী লোকসকলে কৰা তপস্যাক সাত্ত্বিক তপ বুলি কোৱা হয়।
Verse 18
१७ ।। सम्बन्ध-- अब राजय तपके लक्षण बतलाये जाते हैं-- सत्कारमानपूजार्थ तपो दम्भेनः चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्ते राजसं चलमपश्चुवम्र
সত্কাৰ, মান-প্ৰতিষ্ঠা আৰু পূজাৰ বাবে দম্ভসহ যি তপস্যা কৰা হয়, তাক ইয়াত ৰাজস বুলি কোৱা হৈছে—সেয়া চঞ্চল আৰু অস্থিৰ ফলদায়ক।
Verse 19
सम्बन्ध-- अब तामस तपके लक्षण बतलाते हैं. जो कि सर्वथा त्याज्य हैं-- मूठढग्राहेणात्मनोरं यत् पीडया क्रियते तप: । परस्योत्सादनार्थ वा तत् तामसमुदाह्तम्
মূঢ় হঠে নিজৰ দেহক কষ্ট দি যি তপস্যা কৰা হয়, অথবা আনক ধ্বংস কৰাৰ উদ্দেশ্যে যি তপ কৰা হয়—সেয়া তামস তপ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 20
१९ || सम्बन्ध-- तीन प्रकारके तपोंका लक्षण करके अब दानके तीन प्रकारके लक्षण कहते हैं-- दातव्यमिति यद् दानं दीयते5नुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तद् दानं सात्त्विकं स्मृतम्
‘দান কৰাটো কৰ্তব্য’ এই ভাব লৈ, প্ৰতিউপকাৰ নকৰা লোকক, উপযুক্ত দেশ-কালত আৰু যোগ্য পাত্ৰক যি দান দিয়া হয়—সেয়া সাত্ত্বিক দান বুলি স্মৃত।
Verse 21
यत्तु प्रत्युपकारार्थ फलमुद्दिश्य वा पुन: । दीयते च परिक्लिष्टं तद् दानं राजसं स्मृतम्
কিন্তু যি দান কষ্টসহ, প্ৰতিউপকাৰৰ উদ্দেশ্যে বা ফলৰ আশাত দিয়া হয়—সেয়া ৰাজস দান বুলি স্মৃত।
Verse 22
अदेशकाले यद् दानमपात्रेभ्यश्व दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत् तामसमुदाह्ृतम्,जो दान बिना सत्कारके” अथवा तिरस्कारपूर्वक* अयोग्य देश-कालमें* और कुपात्रके* प्रति दिया जाता है, वह दान तामस कहा गया है
যি দান অনুচিত দেশ-কালত আৰু অযোগ্য পাত্ৰক দিয়া হয়, যি সন্মানবিহীন আৰু অৱজ্ঞাসহ দিয়া হয়—সেই দান তামস বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 23
सम्बन्ध-- अब सात्विक यज्ञ दान और तप उपादेय क्यों हैं: भगवान्से उनका क्या सम्बन्ध है तथा उन सात्विक यज्ञ
‘তৎ’, ‘সৎ’—এইদৰে ব্রহ্মৰ ত্ৰিবিধ নিৰ্দেশ স্মৃত। সেই ব্রহ্মৰ পৰাই সৃষ্টিৰ আদিকালত ব্রাহ্মণ, বেদ আৰু যজ্ঞাদি কৰ্ম বিধিপূৰ্বক স্থাপিত হৈছিল।
Verse 24
सम्बन्ध-- परमेश्वरके उपर्युक्त उ०
সেইহেতু ‘ওঁ’ উচ্চাৰণ কৰি, শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে কোৱা যজ্ঞ, দান আৰু তপৰ ক্ৰিয়াসমূহ—ব্ৰহ্মবাদীসকলৰ দ্বাৰা সদায় প্ৰৱৰ্তিত হয়।
Verse 25
२४ ।। तदित्यनभिसंधाय फलं यज्ञतप:क्रिया: । दानक्रियाश्व विविधा: क्रियन्ते मोक्षकाड्क्षिभि:
‘তৎ’—এই ভাব লৈ, ফলৰ অভিসন্ধি নকৰাকৈ, মোক্ষকামীসকলে যজ্ঞ-তপৰ ক্ৰিয়া আৰু নানাবিধ দানকর্ম সম্পাদন কৰে।
Verse 26
सद्धभावे साधुभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यते । प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्द: पार्थ युज्यते
‘সৎ’ শব্দটো সত্যভাব আৰু সাধুভাৱ বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ হয়; আৰু হে পাৰ্থ! প্ৰশস্ত (উত্তম) কৰ্মতো ‘সৎ’ শব্দ প্ৰয়োগ কৰা হয়।
Verse 27
यज्ञे तपसि दाने च स्थिति: सदिति चोच्यते । कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते
যজ্ঞ, তপস্যা আৰু দানত যি দৃঢ় স্থিতি (নিষ্ঠা) থাকে, তাকো ‘সৎ’ বুলি কোৱা হয়। তেনেদৰে সেই পৰমৰ উদ্দেশ্যে কৰা কৰ্মো নিশ্চয়েই ‘সৎ’ বুলি অভিহিত।
Verse 28
सम्बन्ध-- इस प्रकार श्रद्धापूर्वक किये हुए शास्त्र-विह्चित यज्ञ
হে পাৰ্থ! শ্ৰদ্ধাহীনভাৱে কৰা হোম, দিয়া দান, কৰা তপস্যা আৰু যিকোনো শুভ কৰ্ম—সেয়া সকলোকে ‘অসৎ’ বুলি কোৱা হয়; সেয়ে ইহলোকতো উপকাৰী নহয়, মৃত্যুৰ পাছতো নহয়।
Verse 40
भीष्मपर्वणि तु चत्वारिंशो 5ध्याय:
ভীষ্মপৰ্বত এইটো চল্লিশতম অধ্যায়।
Frequently Asked Questions
The chapter implies a tension between individual heroism and collective duty: champions act decisively to protect allies and symbols of command, yet outcomes show how personal valor must operate within coordinated protection, reinforcement, and withdrawal responsibilities.
Visible markers of authority (standards, chariots, escort screens) and disciplined coordination are portrayed as decisive; tactical effectiveness is linked to composure, rapid support, and the management of morale as much as to individual skill.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is narrative-structural—demonstrating escalation, the signaling role of banners, and the causal linkage between localized crises and broader army morale/withdrawal.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.