Adhyaya 116

Verse 1

[दाक्षिणात्य अधिक पाठके १ ६ श्लोक मिलाकर कुल ४२ ६ “लोक हैं।] भीसस्न्प्नास्े | नी नत्च्ज्स त्रयोदशाधिकशततमो< ध्याय: कौरवपक्षके दस प्रमुख महारथियोंके साथ अकेले घोर युद्ध करते हुए भीमसेनका अद्भुत पराक्रम संजय उवाच भगदत्त: कृप: शल्य: कृतवर्मा तथैव च | विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्धवश्च जयद्रथ:

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! ভগদত্ত, কৃপ, শল্য, কৃতবর্মা; লগতে অৱন্তীৰ ৰাজকুমাৰ বিন্দ আৰু অনুবিন্দ; আৰু সিন্ধুৰ অধিপতি জয়দ্ৰথ—এই প্ৰধান মহাৰথীসকল কৌৰৱপক্ষে সজ্জিত হৈ ৰণক্ষেত্ৰত ভীমসেনক চাৰিওফালেৰে চেপি ধৰিছিল।

Verse 2

चित्रसेनो विकर्णश्व तथा दुर्मर्षणादय: । दशैते तावका योधा भीमसेनमयोधयन्‌

চিত্ৰসেন, বিকৰ্ণ আৰু দুৰ্মৰ্শণ আদি—তোমাৰ এই দহজন যোদ্ধাই ভীমসেনৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিছিল।

Verse 3

महत्या सेनया युक्ता नानादेशसमुत्थया । भीष्मस्य समरे राजन्‌ प्रार्थयाना महद्‌ यश:,नरेश्वर! इनके साथ अनेक देशोंसे आयी हुई विशाल सेना मौजूद थी। ये समरभूमिमें भीष्मके महान्‌ यशकी रक्षा करना चाहते थे

হে নৰেশ্বৰ! তেওঁলোকৰ সৈতে নানা দেশৰ পৰা অহা এক বৃহৎ সেনাবাহিনীও আছিল। হে ৰাজন! সেই সমৰত তেওঁলোকে ভীষ্মৰ মহৎ যশ ৰক্ষা কৰিব বিচাৰিছিল।

Verse 4

शल्यस्तु नवभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयत्‌ । कृतवर्मा त्रिभिर्बाणै: कृपश्च नवशभि: शरै:,शल्यने नौ बाणोंसे भीमसेनको गहरी चोट पहुँचायी। फिर कृतवर्मने तीन और कृपाचार्यने उन्हें नौ बाण मारे

শল্যই নটা বাণে ভীমসেনক আঘাত কৰি গভীৰে ঘায়েল কৰিলে। তাৰ পাছত কৃতবর্মাই তিনিটা বাণে আৰু কৃপই নটা শৰৰে তেওঁক বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 5

चित्रसेनो विकर्णश्षु भगदत्तक्ष मारिष | दशभिर्दशभिर्बाणैरभीमसेनमताडयन्‌

হে মাৰিষ! চিত্ৰসেন, বিকৰ্ণ আৰু ভগদত্ত—এই তিনিজনে ভীমসেনক দহ দহটা বাণে আঘাত কৰিলে।

Verse 6

आर्य! फिर लगे हाथ चित्रसेन, विकर्ण और भगदत्तने भी दस-दस बाण मारकर भीमसेनको घायल कर दिया ।। सैन्धवश्न त्रिभि्बाणिर्भीमसेनमताडयत्‌ | विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पञठ्चभि: पठ्चभि: शरै:

সঞ্জয়ে ক’লে—সৈন্ধৱ (জয়দ্ৰথ) তিনিটা শৰৰে ভীমসেনক আঘাত কৰিলে। আৰু অৱন্তিৰ ৰাজপুত্ৰ বিন্দ আৰু অনুবিন্দে ভীমক পাঁচ-পাঁচটা শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে॥

Verse 7

स तान्‌ सर्वान्‌ महाराज राजमानान्‌ पृथक्‌ पृथक्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! তেতিয়া শত্রুবীৰ-নাশক পাণ্ডুপুত্ৰ মহাবলী ভীমসেনে সেই সকলো দীপ্তিমান ৰজাসকলক, প্ৰধান বীৰসকলক আৰু আপোনাৰ মহাৰথী পুত্ৰসকলক একে একে শৰ নিক্ষেপ কৰি ৰণভূমিত আহত কৰিলে॥

Verse 8

प्रवीरान्‌ सर्वलोकस्य धार्तराष्ट्रानू महारथान्‌ । जघान समरे वीर: पाण्डव: परवीरहा

সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! পৰবীৰহা পাণ্ডৱ বীৰ ভীমসেনে সমৰত সৰ্বলোকৰ প্ৰধান বীৰসকলক আৰু আপোনাৰ ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰ মহাৰথীসকলক শৰপ্ৰহাৰে আঘাত কৰিলে॥

Verse 9

सप्तभि: शल्यमाविध्यत्‌ कृतवर्माणमष्टभि: । कृपस्य सशरं चाप॑ मध्ये चिच्छेद भारत,भारत! भीमसेनने शल्यको सात और कृतवर्माको आठ बाणोंसे बींध डाला। फिर कृपाचार्यके बाणसहित धनुषको बीचसे ही काट दिया

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভাৰত! ভীমসেনে শল্যক সাতটা আৰু কৃতৱৰ্মাক আঠটা শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে। তাৰপিছত কৃপৰ বাণসহ ধনুখন মাজতে কাটি পেলালে॥

Verse 10

अथैनं छिन्नथन्वानं पुनर्विव्याध सप्तभि: । विन्दानुविन्दौ च तथा त्रिभिस्त्रिेभिरताडयत्‌,धनुष कट जानेपर उन्होंने पुन: सात बाणोंसे कृपाचार्यको घायल किया। फिर विन्द और अनुविन्दको तीन-तीन बाण मारे

সঞ্জয়ে ক’লে—ধনুখন ছিন্ন হোৱা কৃপক ভীমসেনে পুনৰ সাতটা শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে। আৰু তেনেদৰে বিন্দ আৰু অনুবিন্দক তিনিটাকৈ শৰৰে আঘাত কৰিলে॥

Verse 11

दुर्मर्षणं च विंशत्या चित्रसेनं च पञठचभि: । विकर्ण दशभिर्बाणै: पञ्चभिश्न जयद्रथम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তেওঁ দুৰ্মৰ্ষণক বিশটা বাণে, চিত্ৰসেনক পাঁচটা বাণে, বিকৰ্ণক দহটা বাণে আৰু জয়দ্ৰথক পাঁচটা বাণে বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 12

अथान्यद्‌ धनुरादाय गौतमो रथिनां वर:

তাৰ পাছত ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ গৌতমে আন এটা ধনু হাতত ল’লে।

Verse 13

स विद्धों दशभिरणिस्तोत्रैरिव महाद्विप:

দহটা বাণে বিদ্ধ হৈ সেই শূৰে সমৰত, তীক্ষ্ণ অঙ্কুশে পীড়িত মহাগজৰ দৰে গর্জি উঠিল; আৰু ৰণমুখত সিংহৰ দৰে নিনাদ কৰিলে।

Verse 14

ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेन: प्रतापवान्‌ । गौतमं ताडयामास शरैरबहुभिराहवे,महाराज! तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए प्रतापी भीमसेनने रणक्षेत्रमें कृपाचार्यको अनेक बाणोंद्वारा घायल किया

তাৰ পাছত, মহাৰাজ, ক্ৰোধে উন্মত্ত প্ৰতাপৱান ভীমসেনে ৰণক্ষেত্ৰত গৌতমক বহু বাণে আঘাত কৰিলে।

Verse 15

सैन्धवस्य तथाश्रांश्व॒ सारथिं च त्रिभि: शरै: | प्राहिणोन्मृत्युलोकाय कालान्तकसमद्युति:

তাৰ পাছত প্ৰলয়ান্তক যমৰ দৰে দীপ্তিমান ভীমসেনে তিনিটা বাণে সৈন্ধৱ জয়দ্ৰথৰ ঘোঁৰাসকল আৰু সাৰথিক মৃত্যুলোকলৈ পঠিয়ালে।

Verse 16

हताश्चात्‌ तु रथात्‌ तूर्णमवप्लुत्य महारथ: । शरांक्षिक्षेप निशितान्‌ भीमसेनस्य संयुगे,तब उस अश्वहीन रथसे तुरंत ही कूदकर महारथी जयद्रथने युद्धस्थलमें भीमसेनके ऊपर बहुत-से तीखे बाण चलाये

তেতিয়া হতাশ হৈ সেই মহাৰথী ৰথৰ পৰা তৎক্ষণাৎ জঁপিয়াই নামি যুদ্ধক্ষেত্ৰত ভীমসেনৰ ওপৰত বহু তীক্ষ্ণ শৰ নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 17

तस्य भीमो भधर्नुर्मध्ये द्वाभ्यां चिच्छेद मारिष । भल्लाभ्यां भरतश्रेष्ठ सैन्धवस्य महात्मन:,माननीय भरतश्रेष्ठ; उस समय भीमसेनने दो भल्ल मारकर महामना सिन्धुराजके धनुषको बीचसे ही काट दिया

তেতিয়া, হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ, ভীমে দুটা ভল্লশৰে মহাত্মা সৈন্ধৱৰ ধনুখন মাজতে কাটি পেলালে।

Verse 18

स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथि: । चित्रसेनरथं राजन्नारुरोह त्वरान्वित:,राजन! धनुषके कटने तथा घोड़ों और सारथिके मारे जानेपर रथहीन हुआ जयद्रथ तुरंत ही चित्रसेनके रथपर जा बैठा

হে ৰাজন, ধনুখন ছিন্ন, ঘোঁৰা আৰু সাৰথি নিহত হোৱাত ৰথহীন হোৱা জয়দ্ৰথে তৎক্ষণাৎ ত্বৰিত হৈ চিত্ৰসেনৰ ৰথত উঠি বসল।

Verse 19

अत्यद्भुतं रणे कर्म कृतवांस्तत्र पाण्डव: | महारथा>शरैरविंद्ध्वा वारयित्वा च मारिष

মাৰিষ! তাত পাণ্ডৱে ৰণত অতি অদ্ভুত কীৰ্তি কৰিলে; শৰৰে মহাৰথীসকলক বিদ্ধ কৰি তেওঁলোকক ৰোধ কৰি ৰাখিলে।

Verse 20

तदा न ममृषे शल्यो भीमसेनस्य विक्रमम्‌,उस समय राजा शल्य भीमसेनके उस पराक्रमको न सह सके। उन्होंने लोहारके माँजे हुए पैने बाणोंका संधान करके समरभूमिमें भीमसेनको बींध डाला और कहा--'खड़ा रह, खड़ा रह”

সেই সময়ত ৰজা শল্য ভীমসেনৰ সেই বিক্ৰম সহ্য কৰিব নোৱাৰিলে। লোহাৰৰ দৰে শান দিয়া তীক্ষ্ণ শৰ সংধান কৰি তেওঁ ৰণক্ষেত্ৰত ভীমসেনক বিদ্ধ কৰিলে আৰু চিঞৰি ক’লে—“থিয় হও, থিয় হও!”

Verse 21

स संधाय शरांस्तीक्ष्णान्‌ कर्मारपरिमार्जितान्‌ । भीम॑ विव्याध समरे तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌

ভীমৰ পৰাক্ৰম সহিব নোৱাৰি ৰজা শল্যই কামাৰৰ ঘঁহি-চকচক কৰা তীক্ষ্ণ শৰ সংযোজিত কৰি ৰণক্ষেত্ৰত ভীমক বিদ্ধ কৰিলে। তাৰ পাছত সি ক’লে— “থিয় হওঁ, থিয় হওঁ!”

Verse 22

कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तश्न वीर्यवान्‌ विन्दानुविन्दावावन्त्यौ चित्रसेनश्व॒ संयुगे

সেই যুদ্ধত কৃপাচাৰ্য, কৃতৱৰ্মা, পৰাক্ৰমী ভাগদত্ত, অৱন্তীৰ বিন্দ আৰু অনুবিন্দ, আৰু চিত্ৰসেন—সকলো একেলগে হৈ শল্যৰ ৰক্ষাৰ্থে তৎক্ষণাৎ ভীমৰ ওপৰত শৰবৃষ্টি কৰিলে।

Verse 23

दुर्मर्षणो विकर्णश्व॒ सिन्धुराजश्व वीर्यवान्‌ । भीम॑ ते विव्यधुस्तूर्ण शल्यहेतोररिंदमा:

তাৰ পাছত দুর্মর্ষণ, বিকৰ্ণ আৰু পৰাক্ৰমী সিন্ধুৰাজ (জয়দ্ৰথ)—শত্ৰুদমন বীৰসকলে—শল্যৰ কাৰণে তৎক্ষণাৎ ভীমক বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 24

सच तान्‌ प्रतिविव्याध पठ्चभि: पज्चभि: शरै: । शल्यं विव्याध सप्तत्या पुनश्न दशभि: शरै:

তেতিয়া ভীমেও তেওঁলোকক প্ৰত্যেককে পাঁচটা কৰি শৰ দি প্ৰতিবিদ্ধ কৰিলে। তাৰ পাছত সি শল্যক সত্তৰটা শৰৰে আৰু পুনৰ দহটা শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 25

तं॑ शल्यो नवभिर्भित्त्वा पुनर्विव्याध पठ्चभि: । सारथिं चास्य भल्लेन गाढं विव्याध मर्मणि

এই দেখি শল্যই ভীমক প্ৰথমে নটা শৰৰে বিদীর্ণ কৰিলে, তাৰ পাছত পুনৰ পাঁচটা শৰৰে আঘাত কৰিলে। লগতে এটা ভল্ল-শৰে তাৰ সাৰথিক মর্মস্থানত গভীৰভাৱে বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 26

विशोक प्रेक्ष्य निर्भिन्नं भीमसेन: प्रतापवान्‌ । मद्रराजं त्रिभिर्बाणैर्बाह्लोरुगसि चार्पयत्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—নিজ সাৰথি বিশোকক অতি ভীষণভাৱে আহত দেখি প্ৰতাপৱান ভীমসেনে মদ্ৰৰাজ শল্যৰ ওপৰত তিনিটা বাণ নিক্ষেপ কৰিলে; সেয়া তেওঁৰ বাহু আৰু বক্ষত বিদ্ধ হ’ল।

Verse 27

(भगदत्तं तथा वीरं कृतवर्माणमाहवे ।) तथेतरान्‌ महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिद्दागै: । ताडयामास समरे सिंहवद्‌ विननाद च

তাৰ পাছত তেওঁ ৰণক্ষেত্ৰত ভগদত্ত, বীৰ কৃতৱৰ্মা আৰু আন মহাধনুৰ্ধৰসকলক তিনিটাকৈ সোজা ধাবমান বাণে আঘাত কৰিলে; আৰু সিংহৰ দৰে গর্জন কৰিলে।

Verse 28

ते हि यत्ता महेष्वासा: पाण्डवं युद्धकोविदम्‌ | त्रिभिस्त्रिभिरकुण्ठाग्रैर्भृशं मर्मस्वताडयन्‌

লক্ষ্যত একাগ্ৰ সেই মহাধনুৰ্ধৰসকলে যুদ্ধকৌশলত নিপুণ পাণ্ডৱক তিনিটাকৈ তীক্ষ্ণাগ্ৰ বাণে তেওঁৰ মর্মস্থানত বাৰে বাৰে প্ৰচণ্ড আঘাত কৰিলে।

Verse 29

तब उन सभी महाथनुर्धरोंने एक साथ प्रयत्न करके तीखे अग्रभागवाले तीन-तीन बाणोंद्वारा युद्धकुशल पाण्डुपुत्र भीमके मर्मस्थानोंमें गहरी चोट पहुँचायी ।।

তেতিয়া সেই সকলো মহাধনুৰ্ধৰে একেলগে প্ৰচেষ্টা কৰি যুদ্ধকুশলী পাণ্ডুপুত্ৰ ভীমৰ মর্মস্থানত তীক্ষ্ণাগ্ৰ তিনিটাকৈ বাণে গভীৰ আঘাত কৰিলে। তথাপি অতিশয় বিদ্ধ হ’লেও মহাধনুৰ্ধৰ ভীমসেন একেবাৰে বিচলিত নহ’ল; বৰষুণ ঢালি দিয়া মেঘৰ জলধাৰাতো পৰ্বত যেন অচল থাকে, তেনেকৈ তেওঁ স্থিৰ ৰ’ল।

Verse 30

स तु क्रोधसमाविष्ट: पाण्डवानां महारथ: । मद्रेश्वरं त्रिभिर्बाणिर्भुशं विदूध्वा महायशा:

ৰাজন, তেতিয়া ক্ৰোধে আৱিষ্ট পাণ্ডৱসকলৰ মহাৰথী মহাযশস্বী ভীমসেনে মদ্ৰেশ্বৰ শল্যক তিনিটা বাণে প্ৰচণ্ডভাৱে বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 31

कृपं च नवभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा समन्तत: । प्राग्ज्योतिषं शतैराजी राजन्‌ विव्याध सायकै:

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত পাণ্ডৱসকলৰ মহাৰথী মহাযশস্বী ভীমসেনে কৃপাচাৰ্যক নটা বাণে চাৰিওফালে ভীষণভাৱে বিদ্ধ কৰি, তাৰ পিছত ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰাগ্জ্যোতিষৰ অধিপতি ভগদত্তক শত শত শৰৰে ভেদ কৰিলে।

Verse 32

ततस्तु सशरं चाप॑ सात्वतस्य महात्मन: । क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेद कृतहस्तवत्‌,तत्पश्चात्‌ सिद्धहस्त पुरुषकी भाँति भीमसेनने अत्यन्त तीखे क्षुरप्रके द्वारा महामना कृतवर्माके बाणसहित धनुषको काट डाला

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পিছত ভীমসেনে সিদ্ধহস্ত যোদ্ধাৰ দৰে অতি তীক্ষ্ণ ক্ষুৰপ্ৰ বাণে মহাত্মা সাত্বত কৃতবর্মাৰ বাণসহ ধনুখন কাটি পেলালে।

Verse 33

तथान्यद्‌ धनुरादाय कृतवर्मा वृकोदरम्‌ | आजयपघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचेन परंतप:,तब शत्रुओंको संताप देनेवाले कृतवर्माने दूसरा धनुष लेकर भीमसेनकी दोनों भौंहोंके मध्यभागमें नाराचके द्वारा प्रहार किया

সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া শত্রুসন্তাপক কৃতবর্মাই আন এটা ধনু লৈ ৰণক্ষেত্ৰত বৃকোদৰ ভীমৰ দুটা ভ্ৰূৰ মাজত নাৰাচ বাণে আঘাত কৰিলে।

Verse 34

भीमस्तु समरे विद्ध्वा शल्यं नवभिरायसै: । भगदत्तं त्रिभिश्वैव कृतवर्माणमष्टभि:

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পিছত ভীমে ৰণক্ষেত্ৰত লোহাৰ নটা বাণে ৰজা শল্যক বিদ্ধ কৰিলে; ভগদত্তক তিন বাণে আৰু কৃতবর্মাক আঠ বাণে আঘাত কৰিলে; আৰু কৃপাচাৰ্য আদি ৰথীসকলক প্ৰত্যেককে দুটা দুটা বাণে বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 35

द्वाभ्यां द्वाभ्यां तु विव्याध गौतमप्रभृतीन्‌ रथान्‌ । तेडपि तं समरे राजन विव्यधुर्निशितै: शरै:

সঞ্জয়ে ক’লে—ভীমসেনে গৌতম আদি ৰথীসকলক প্ৰত্যেককে দুটা দুটা বাণে বিদ্ধ কৰিলে। হে ৰাজন! তেওঁলোকেও সেই সমৰত তীক্ষ্ণ শৰৰে ভীমক পাল্টা আঘাত কৰি বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 36

स तथा पीड्यमानोड<पि सर्वशस्त्रैर्महारथै: । मत्वा तृणेन तांस्तुल्यान्‌ विचचार गतव्यथ:

মহাৰথীসকলে নিক্ষেপ কৰা সকলো প্ৰকাৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰে পীড়িত হ’লেও ভীমসেনে তেওঁলোকক তৃণসম জ্ঞান কৰি, ব্যথাহীনভাৱে ৰণভূমিত বিচৰণ কৰি থাকিল।

Verse 37

ते चापि रथिनां श्रेष्ठा भीमाय निशिताउ्छरान्‌ । प्रेषयामासुरव्यग्रा: शतशो5थ सहस्रश:,रथियोंमें श्रेष्ठ उन वीरोंने भी व्यग्रतारहित हो भीमसेनपर सैकड़ों और हजारोंकी संख्यामें तीखे बाण चलाये

ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সেই বীৰসকলেও অব্যগ্ৰ হৈ ভীমসেনৰ ওপৰত তীক্ষ্ণ শৰ নিক্ষেপ কৰিলে—শতশতকৈ, তাৰপিছত সহস্ৰসহস্ৰকৈ।

Verse 38

तस्य शक्ति महावेगां भगदत्तो महारथ: । चिक्षेप समरे वीर: स्वर्णदण्डां महामते,महामते! उस समरभूमिमें वीर महारथी भगदत्तने भीमसेनपर स्वर्णमय दण्डसे विभूषित एक महावेगशालिनी शक्ति चलायी

হে মহামতে! সেই সমৰত বীৰ মহাৰথী ভগদত্তে স্বৰ্ণদণ্ডে ভূষিত মহাবেগশালী শক্তি ভীমসেনৰ দিশে নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 39

तोमरं सैन्धवो राजा पट्टिशं च महाभुज: । शतघ्नीं च कृपो राजज्छरं शल्यश्व संयुगे

সিন্ধুদেশৰ ৰজা মহাবাহু জয়দ্ৰথে তোমৰ আৰু পট্টিশ নিক্ষেপ কৰিলে। হে ৰাজন! কৃপই শতঘ্নী প্ৰয়োগ কৰিলে, আৰু শল্য ৰজাই যুদ্ধক্ষেত্ৰত এটা শৰ নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 40

अथेतरे महेष्वासा: पठडच पञ्च शिलीमुखान्‌ | भीमसेनं समुद्दिश्य प्रेषयामासुरोजसा,इनके सिवा दूसरे धनुर्धर वीरोंने भी भीमसेनको लक्ष्य करके बलपूर्वक पाँच-पाँच बाण चलाये

তাৰপিছত আন মহাধনুৰ্ধৰসকলেও ভীমসেনক লক্ষ্য কৰি শক্তিৰে প্ৰত্যেকে পাঁচটা কৰি শিলীমুখ শৰ নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 41

तोमरं च द्विधा चक्रे क्षुरप्रेणानिलात्मज: । पट्टिशं च त्रिभि्णिश्विच्छेद तिलकाण्डवत्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—বায়ুপুত্ৰ ভীমসেনে ক্ষুৰপ্ৰ শৰে তোমৰটোক দু’খণ্ড কৰিলে। তাৰ পাছত তিনিটা বাণে পট্টিশক তিলক গছৰ ডাঁটিৰ দৰে কাটি টুকুৰা-টুকুৰা কৰি পেলালে॥

Verse 42

स बिभेद शतघ्नीं च नवभि: कड्कपत्रिभि: | मद्रराजप्रयुक्तं च शरं छित्त्वा महारथ:

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই মহাৰথীয়ে কঙ্কপক্ষযুক্ত নটা বাণে শতঘ্নীকো ভাঙি পেলালে; আৰু মদ্ৰৰাজে নিক্ষেপ কৰা বাণ কাটি যুদ্ধত অচল হৈ থাকিল॥

Verse 43

तथेतराउछरान्‌ घोरान्‌ शरै: संनतपर्वभि:

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত আন যোদ্ধাজনে প্ৰতিউত্তৰ স্বৰূপে ভয়ংকৰ বাণ নিক্ষেপ কৰিলে—সু-গাঁঠযুক্ত শৰ—হিংসাৰ উত্তৰ হিংসাৰে দিলে॥

Verse 44

भीमसेनो रणश्लाघी त्रिधैकैकं समाच्छिनत्‌ । तांश्व सर्वान्‌ महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिेभिरताडयत्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণশ্লাঘী ভীমসেনে সিহঁতৰ প্ৰতিটোকেই তিন ভাগত কাটি পেলালে। তাৰ পাছত সেই সকলো মহাধনুৰ্ধৰক বাৰে বাৰে তিন-তিন বাণে আঘাত কৰিলে॥

Verse 45

तदनन्तर झुकी हुई गाँठवाले बहुत-से बाणोंद्वारा अन्यान्य योद्धाओंके चलाये हुए भयंकर शरसमूहोंको भी युद्धकी श्लाघा रखनेवाले भीमसेनने काटकर एक-एकके तीन- तीन टुकड़े कर दिये। इस प्रकार शत्रुओंके अस्त्र-शस्त्रोंका निवारण करके भीमसेनने उन सभी महाधनुर्धर वीरोंको तीन-तीन बाणोंसे घायल कर दिया ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত ঝুঁকীয়া গাঁঠযুক্ত বহু বাণে অন্য-অন্য যোদ্ধাই নিক্ষেপ কৰা ভয়ংকৰ শৰৰ ঢলকো ৰণশ্লাঘী ভীমসেনে কাটি, প্ৰতিটোকেই তিন-তিন খণ্ড কৰিলে। এইদৰে শত্রুৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ নিবারণ কৰি তেওঁ সেই সকলো মহাধনুৰ্ধৰ বীৰক তিন-তিন বাণে বিদ্ধ কৰিলে। তেতিয়া মহাযুদ্ধ চলি থাকোঁতেই ধনঞ্জয় (অর্জুন) ৰথেৰে ৰণভূমিত আহি উপস্থিত হ’ল; আৰু মহাৰথী ভীমক দেখি আগবাঢ়িল॥

Verse 46

तौ तु तत्र महात्मानौ समेतौ वीक्ष्य पाण्डवी

সেই ঠাইত পাণ্ডৱীয়ে সেই দুজন মহাত্মা বীৰক একেলগে দেখা পাই, ধৰ্মযুদ্ধৰ সেই অশুভ সন্ধিক্ষণত তীক্ষ্ণ দৃষ্টিৰে তেওঁলোকক নিৰীক্ষণ কৰিলে—কাৰণ ৰণভূমিত মহাবলৰ মিলনেই ভাগ্যৰ পৰৱৰ্তী মোড়ৰ সংকেত।

Verse 47

अथार्जुनो रणे भीम॑ योधयन्तं महारथान्‌,भरतनन्दन! उस रणक्षेत्रमें भीम जिनके साथ युद्ध कर रहे थे, आपके पक्षके उन दस महारथी वीरोंके सामने भीष्मके वधकी इच्छा रखनेवाले अर्जुन भी शिखण्डीको आगे किये आ पहुँचे

তাৰপিছত, হে ভৰতনন্দন! ৰণত ভীম যিসকলৰ সৈতে যুঁজিছিল, তোমাৰ পক্ষৰ সেই দহজন মহাৰথী বীৰৰ সন্মুখত, ভীষ্মবধৰ সংকল্পেৰে অৰ্জুনে শিখণ্ডীক আগত ৰাখি আগবাঢ়ি আহিল।

Verse 48

भीष्मस्य निधनाकाडुश्षी पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्‌ । आससाद रणे वीरांस्तावकान्‌ दश भारत

হে ভাৰত! ভীষ্মৰ নিধন কামনা কৰা অৰ্জুনে শিখণ্ডীক আগত ৰাখি ৰণত তোমাৰ পক্ষৰ সেই দহজন বীৰক সন্মুখীন হ’ল—যিসকলৰ সৈতে তেতিয়া ভীম যুঁজিছিল।

Verse 49

ये सम भीम॑ रणे राजन्‌ योधयन्तो व्यवस्थिता: । बीभत्सुस्तानथाविध्यद्‌ भीमस्य प्रियकाम्यया

হে ৰাজন! ৰণত ভীমসেনৰ সৈতে যুঁজিবলৈ দৃঢ়ভাৱে থিয় হৈ থকা সকলোকে, ভীমৰ প্ৰিয় সাধনৰ ইচ্ছাৰে বীভৎসু অৰ্জুনে ভালদৰে বাণেৰে বিদ্ধ কৰি আহত কৰিলে।

Verse 50

ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत््‌ | अर्जुनस्य वधार्थाय भीमसेनस्य चो भयो:,तब राजा दुर्योधनने अर्जुन और भीमसेन दोनोंके वधके लिये सुशर्माको भेजा

তেতিয়া ৰজা দুর্যোধনে অৰ্জুন আৰু ভীমসেন—উভয়ৰ বধাৰ্থে সুশর্মাক উদ্দীপিত কৰিলে।

Verse 51

सुशर्मन्‌ गच्छ शीघ्र त्वं बलौचै: परिवारित: । जहि पाण्डुसुतावेतोी धनंजयवृकोदरी,भेजते समय उसने कहा--'सुशर्मन्‌! तुम विशाल सेनाके साथ शीघ्र जाओ और अर्जुन तथा भीमसेन इन दोनों पाण्डुकुमारोंको मार डालो”

সঞ্জয়ে ক’লে— “হে সুশৰ্মণ! মহাবলবাহিনীৰে পৰিবেষ্টিত হৈ শীঘ্ৰে আগবাঢ়া; পাণ্ডুৰ এই দুজন পুত্ৰ—ধনঞ্জয় (অৰ্জুন) আৰু বৃকোদৰ (ভীম)—ক নিধন কৰা।”

Verse 52

तच्छुत्वा वचन तस्य त्रैगर्त: प्रस्थलाधिप: । अभिद्र॒ुत्य रणे भीममर्जुनं चैव धन्विनौ

সঞ্জয়ে ক’লে— তেওঁৰ কথা শুনি প্ৰস্থলাৰ অধিপতি ত্ৰৈগর্তৰাজ সুশৰ্মা ৰণক্ষেত্ৰলৈ ধাৱমান হৈ ধনুৰ্ধৰ বীৰ ভীম আৰু অৰ্জুনৰ ওপৰত আক্রমণ কৰিলে।

Verse 53

रथैरनेकसाहसै: समन्तात्‌ पर्यवारयत्‌ | ततः प्रववृते युद्धमर्जुनस्य परै: सह

অসংখ্য সহস্ৰ ৰথেৰে তেওঁলোকে তাক চাৰিওফালে ঘেৰিলে; তাৰ পাছত শত্রুসকলৰ সৈতে অৰ্জুনৰ ভয়ংকৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল।

Verse 66

दुर्मर्षणस्तु विंशत्या पाण्डवं निशितै: शरै: । फिर सिन्धुराज जयद्रथने तीन, अवन्तीके विन्द और अनुविन्दने पाँच-पाँच तथा दुर्मर्षणने बीस तीखे बाणोंद्वारा पाण्डुनन्दन भीमसेनको चोट पहुँचायी

তেতিয়া দুৰ্মর্ষণে বিশটা তীক্ষ্ণ শৰৰে পাণ্ডুনন্দন মহাবলী ভীমসেনক বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 112

इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें द्रोण और अश्वत्थामाका संवादविषयक एक सौ बारहवाँ अध्याय प्रा हुआ

এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ ভীষ্মপৰ্বৰ অন্তৰ্গত ভীষ্মবধপৰ্বত দ্ৰোণ আৰু অশ্বত্থামাৰ সংবাদবিষয়ক একশ বাৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 113

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि भीमपराक्रमे त्रयोदशाधिकशततमो<्ध्याय:

এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ ভীষ্মপৰ্বত, ভীষ্মবধপৰ্বৰ অন্তৰ্গত, ভীমৰ পৰাক্ৰম বৰ্ণনা কৰা একশ তেৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 116

विद्ध्वा भीमो$नदद्धृष्ट: सैन्धवं च पुनस्त्रिभि: । तत्पश्चात्‌ दुर्मर्षणको बीस

সঞ্জয়ে ক’লে—অচঞ্চল দৃষ্টিসম্পন্ন ভীম (শত্রুৰ দ্বাৰা) বিদ্ধ হ’ল; কিন্তু ভীমেও সৈন্ধৱ জয়দ্ৰথক পুনৰ তিনিটা বাণে বিদ্ধ কৰিলে। তাৰ পিছত ভীমসেনে দুৰ্মর্ষণক বিশটা, চিত্ৰসেনক পাঁচটা, বিকৰ্ণক দহটা আৰু জয়দ্ৰথক পাঁচটা বাণে আঘাত কৰিলে। মহাহর্ষে সিংহনাদ কৰি সি পুনৰ জয়দ্ৰথক তিনিটা বাণে বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 126

भीम॑ विव्याध संरब्धो दशभिरनर्निशितै: शरै: । तदनन्तर रथियोंमें श्रेष्ठ कृपाचार्यने दूसरा धनुष लेकर क्रोधपूर्वक चलाये हुए दस तीखे बाणोंद्वारा भीमसेनको बींध डाला

সঞ্জয়ে ক’লে—ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ সি ভীমক অতি তীক্ষ্ণ দহটা বাণে বিদ্ধ কৰিলে। তাৰ অনন্তৰ ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ কৃপাচাৰ্যই দ্বিতীয় ধনু লৈ, ক্ৰোধপূৰ্বক নিক্ষিপ্ত দহটা ধাৰাল বাণে ভীমসেনক পুনৰ বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 196

विरथ॑ सैन्धवं चक्रे सर्वलोकस्य पश्यत: । आर्य! वहाँ पाण्डुनन्दन भीमसेनने रणक्षेत्रमें यह अद्भुत कर्म किया कि सब महारथियोंको बाणोंसे घायल करके रोक दिया और सब लोगोंके देखते-देखते सिन्धुराजको रथहीन कर दिया

সঞ্জয়ে ক’লে—সকল লোকৰ চকুৰ আগতে পাণ্ডুনন্দন ভীমসেনে ৰণক্ষেত্ৰত এক আশ্চৰ্য কৰ্ম কৰিলে। সি মহাৰথীসকলক বাণে আঘাত কৰি ৰোধ কৰিলে আৰু সকলোৰে দৃষ্টিৰ সন্মুখতে সৈন্ধৱৰাজ জয়দ্ৰথক ৰথহীন কৰি দিলে।

Verse 426

शक्ति चिच्छेद सहसा भगदत्तेरितां रणे । तत्पश्चात्‌ कंकपत्रयुक्त नौ बाणोंद्वारा शतघ्नीको छिन्न-भिन्न कर दिया। इसके बाद महारथी भीमसेनने मद्रराज शल्यके चलाये हुए बाणको काटकर रणक्षेत्रमें भगदत्तकी चलायी हुई शक्तिके भी सहसा टुकड़े-टुकड़े कर डाले

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণত ভগদত্তে নিক্ষেপ কৰা শক্তি-অস্ত্ৰটো সি সহসাই ছেদি পেলালে। তাৰ পিছত কঙ্কপত্ৰযুক্ত নটা বাণে সি শতঘ্নীক ছিন্নভিন্ন কৰি দিলে। তাৰ অনন্তৰ মহাৰথী ভীমসেনে মদ্ৰৰাজ শল্যই ছোড়া বাণ কাটি, ৰণক্ষেত্ৰত ভগদত্তে নিক্ষেপ কৰা শক্তিকো তৎক্ষণাৎ খণ্ড খণ্ড কৰি পেলালে।

Verse 456

निध्नन्तं समरे शत्रून्‌ योधयानं च सायकै: । तब उस महासमरमें महारथी भीमसेनको, जो समरभूमिमें सायकोंद्वारा शत्रुओंका संहार करते हुए उनके साथ युद्ध कर रहे थे, देखकर रथके द्वारा अर्जुन भी वहीं आ पहुँचे

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই মহাসমৰত ৰণভূমিত শৰবৃষ্টিৰে শত্রু নিধন কৰি তেওঁলোকৰ সৈতে যুদ্ধ কৰি থকা মহাৰথী ভীমসেনক দেখি, অৰ্জুনো নিজৰ ৰথেৰে সেই একে স্থানলৈ আহি উপস্থিত হ’ল।

Verse 463

न शशंसुर्जयं तत्र तावका: पुरुषर्षभा: । उन दोनों महामनस्वी पाण्डव बन्धुओंको एकत्र हुआ देख आपकी सेनाके श्रेष्ठ पुरुषोंने वहाँ अपनी विजयकी आशा त्याग दी

সঞ্জয়ে ক’লে—সেখানে তোমালোকৰ পক্ষৰ শ্ৰেষ্ঠ বীৰসকলে জয়ৰ কথা ঘোষণা নকৰিলে। সেই দুজন মহামনস্বী পাণ্ডৱ ভ্ৰাতাক একেলগে দেখি তেওঁলোকে তাতেই বিজয়ৰ আশা ত্যাগ কৰিলে।