Adhyaya 50
Cyavana’s Water-Vow and the Ethics of Cohabitation (स्नेह-सम्वास-धर्मः)
Upa-parva: Dharma-anuśāsana (Exempla on affection, cohabitation, and compassion toward aquatic beings)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to define the nature of affection formed by seeing (darśana) and by living together (saṃvāsa), and to explain the auspicious status of cattle (gavāṃ mahābhāgyam). Bhīṣma answers by introducing an ancient account (purāvr̥tta) connected to King Nahuṣa and the sage Cyavana. Cyavana, a Bhārgava ascetic, undertakes a severe twelve-year water-dwelling vow between the Gaṅgā and Yamunā, subduing pride, anger, elation, and grief. The rivers and aquatic beings do not distress him; he becomes familiar and trusted among them. Later, fishermen arrive to cast extensive nets for fish; in the process, they inadvertently haul up Cyavana, encrusted with river growth and shells. The fishermen prostrate upon recognizing a Veda-knowing sage, while many fish are harmed by the dragging. Seeing the fish’s suffering, Cyavana is moved by compassion and declares he will not leave his aquatic co-inhabitants—he will accept death or sale along with the fish, refusing separation from those with whom he has shared residence. Terrified, the fishermen report the matter to Nahuṣa, setting up a royal adjudication of competing claims: livelihood versus non-harm and the obligations created by cohabitation.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, पितामह भीष्म को ‘सर्वशास्त्रविधानज्ञ’ कहकर प्रणाम करता है और एक तीक्ष्ण संशय रखता है—पिता के धन में पुत्रों का दायभाग किस प्रकार निश्चित होता है, विशेषतः जब जन्म-वर्ण और मातृ-वर्ण भिन्न हों। → प्रश्न साधारण उत्तर से आगे बढ़कर वर्ण-संकर, अनुलोम-प्रतिलोम, और विभिन्न मातृ-गर्भों से उत्पन्न पुत्रों के अधिकार तक पहुँचता है; भीष्म स्मृति-नियमों के अनुसार हिस्सों की सीमा, पात्रता और अपात्रता का क्रमशः विधान करते हैं, जिससे न्याय और कठोरता का द्वंद्व उभरता है। → भीष्म निर्णायक रूप से दायभाग की मर्यादाएँ बताते हैं—विशेषकर शूद्रा से ब्राह्मण के पुत्र के लिए ‘अल्प’ और ‘दशमांश से अधिक नहीं’ जैसी सीमाएँ, तथा वर्ण-क्रम की असमानता (एक वर्ण का दूसरे के ‘सदृश’ न होना) को आधार बनाकर उत्तराधिकार का कठोर वर्गीकरण। → युधिष्ठिर के संशय का शास्त्रीय समाधान प्रस्तुत होता है: पिता के धन का विभाजन जन्म-स्थिति, मातृ-वर्ण, और स्वीकृत सामाजिक-धर्म-व्यवस्था के अनुसार होता है; अधिकार ‘समता’ पर नहीं, ‘विधि’ पर टिकता है। → भीष्म के विधान के बाद भी एक मौन प्रश्न शेष रहता है—क्या शास्त्र-सम्मत असमानता ही धर्म है, या धर्म का कोई उच्चतर मानदंड भी है?
Shlokas
Verse 1
अि-क्राछ सप्तचत्वारिशो< ध्याय: ब्राह्मण आदि वर्णोकी दायभाग-विधिका वर्णन युधिछिर उवाच सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मविदुत्तम । अतीव संशयच्छेत्ता भवान् वै प्रथित: क्षितौ
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে পিতামহ! আপুনি সকলো শাস্ত্ৰবিধানৰ জ্ঞানী আৰু ৰাজধৰ্মবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ। এই পৃথিৱীত আপুনি সন্দেহসমূহ নিৰ্ণায়কভাৱে ছেদ কৰোঁতা বুলি প্ৰসিদ্ধ। মোৰ হৃদয়তো আৰু এটা সন্দেহ উদ্ভৱ হৈছে; দয়া কৰি তাৰ সমাধান কৰক। হে ৰাজন! এই উদ্ভূত সন্দেহ বিষয়ে মই আন কাকো নুসুধিম।
Verse 2
वक्षित्तु संशयो मे5स्ति तन्मे ब्रूहि पितामह । जाते5स्मिन् संशये राजन् नान्यं पृच्छेम कंचन
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে পিতামহ! মোৰ এটা সন্দেহ ক’বলগীয়া আছে; তাৰ উত্তৰ মোক আপুনিই কওক। হে ৰাজন! এই সন্দেহ উদ্ভৱ হোৱাৰ পাছত এই বিষয়ে মই আন কাকো নুসুধিম।
Verse 3
यथा नरेण कर्ताव्यं धर्ममार्गनिवर्तिना । एतत् सर्व महाबाहो भवान् व्याख्यातुमरहति,महाबाहो! धर्ममार्गका अनुसरण करनेवाले मनुष्यका इस विषयमें जैसा कर्तव्य हो, इस सबकी आप स्पष्टरूपसे व्याख्या करें
মহাবাহো! ধৰ্মমাৰ্গ অনুসৰণ কৰা মানুহৰ এই বিষয়ত যেনে কৰ্তব্য হয়, সেই সকলো কথা আপুনি স্পষ্টকৈ ব্যাখ্যা কৰক।
Verse 4
चतस्रो विहिता भार्या ब्राह्म॒णस्य पितामह । ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिमिच्छत:
পিতামহ! ব্ৰাহ্মণৰ বাবে শাস্ত্ৰত চাৰি প্ৰকাৰৰ পত্নী বিধিত—ব্ৰাহ্মণী, ক্ষত্ৰিয়া, বৈশ্যা আৰু শূদ্ৰা; ইয়াৰ ভিতৰত শূদ্ৰা কেৱল ৰতি-ইচ্ছুক কামী পুৰুষৰ বাবে কোৱা হৈছে।
Verse 5
तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम | आनुपूर्व्येण कस्तेषां पित्रयं दायादमर्हति,कुरुश्रेष्ठ! इन सबके गर्भसे जो पुत्र उत्पन्न हुए हों, उनमेंसे कौन क्रमश: पैतृक धनको पानेका अधिकारी है?
কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! সেই সকলো পত্নীৰ গৰ্ভত জন্ম লোৱা পুত্ৰসকলৰ ভিতৰত ক্ৰম অনুসাৰে কোনে পিতৃধনৰ দায়াদ হ’বলৈ অৰ্হ?
Verse 6
केन वा किं ततो हार्य पितृवित्तात् पितामह । एतदिच्छामि कथितं विभागस्तेषु य: स्मृत:
পিতামহ! কোন নিয়মে, আৰু পিতৃধনৰ পৰা কোন পুত্ৰক কিমান অংশ দিব লাগে? তেওঁলোকৰ বাবে স্মৃতিত যি বিভাগ কোৱা আছে, সেয়া আপোনাৰ মুখে শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Verse 7
भीष्म उवाच ब्राह्मण: क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातय: । एतेषु विहितो धर्मों ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर
ভীষ্মে ক’লে—যুধিষ্ঠিৰ! ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয় আৰু বৈশ্য—এই তিন বৰ্ণ ‘দ্বিজাতি’ বুলি কোৱা হয়; সেয়ে ধৰ্ম অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণৰ বিবাহ এই তিনৰ মাজতেই বিধিত।
Verse 8
वैषम्यादथवा लोभात् कामाद् वापि परंतप । ब्राह्मणस्य भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्तत: स्मृता
ভীষ্মে ক’লে—হে পৰন্তপ! পক্ষপাত, লোভ অথবা কামনাৰ বশত কোনো শূদ্ৰা নাৰী ব্ৰাহ্মণৰ পত্নী হ’ব পাৰে; কিন্তু শাস্ত্ৰত ইয়াক অনুমোদিত দৃষ্টান্ত বা বিধি বুলি স্মৰণ কৰা নহয়।
Verse 9
शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् । प्रायश्षित्तीयते चापि विधिदृष्टेन कर्मणा
ভীষ্মে ক’লে—যদি কোনো ব্ৰাহ্মণে শূদ্ৰা নাৰীক শয্যাত আৰোপ কৰে (অৰ্থাৎ নিষিদ্ধ সঙ্গ কৰে), তেন্তে সি অধোগতি পায়; তথাপি বিধি অনুসাৰে নিৰ্দিষ্ট কৰ্মে প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিলে সি শুদ্ধ হ’বও পাৰে।
Verse 10
आपसट्यमानमृक्थं तु सम्प्रवक्ष्यामि भारत
ভীষ্মে ক’লে—হে ভাৰত! এতিয়া মই সেই উত্তৰাধিকাৰ-ধনৰ কথা ক’ম, যি অসত্যৰ আশ্ৰয়ে অন্যায়কৈ হৰণ কৰা হৈছে।
Verse 11
लक्षण्यं गोवृषो यान॑ यत् प्रधानतमं भवेत् । ब्राह्माण्यास्तद्धरेत् पुत्र एकांशं वै पितुर्धनात्
ভীষ্মে ক’লে—গাই, বলদ বা বাহন আদি লক্ষণীয় দানসমূহৰ ভিতৰত যি সৰ্বাধিক প্ৰধান, পুত্ৰে সেয়া ব্ৰাহ্মণীৰ বাবে পৃথক কৰি ৰাখিব; পিতৃধনৰ ভিতৰত সেয়াই তাইৰ এক অংশ।
Verse 12
शेष तु दशधा कार्य ब्राह्मणस्वं युधिष्ठिर । तत्र तेनैव हर्तव्याक्ष॒त्वारों3शा: पितुर्धनात्
ভীষ্মে ক’লে—হে যুধিষ্ঠিৰ! অৱশিষ্ট ধন ব্ৰাহ্মণস্ব বুলি ধৰি দহ ভাগত বিন্যস্ত কৰা হওক; আৰু তাতেই সেই একে ব্যক্তিয়ে পিতৃধনৰ চাৰি অংশ গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 13
भरतनन्दन! अब मैं ब्राह्मण आदि वर्णोकी कन्याओंके गर्भसे उत्पन्न होनेवाले पुत्रोंकी पैतृक धनका जो भाग प्राप्त होता है
ভীষ্মে ক’লে—হে ভৰতনন্দন! এতিয়া মই ব্ৰাহ্মণ আদি বৰ্ণৰ কন্যাসকলৰ গৰ্ভত জন্ম লোৱা পুত্ৰসকলৰ পিতৃধনত যি যি অংশ প্ৰাপ্য, সেয়া বৰ্ণনা কৰোঁ। ব্ৰাহ্মণৰ ব্ৰাহ্মণী পত্নীৰ পৰা জন্ম লোৱা পুত্ৰে প্ৰথমে গৃহাদি, বলদ, বাহন আৰু যি যি সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বস্তু বুলি গণ্য—অৰ্থাৎ পিতৃধনৰ প্ৰধান অংশ—নিজ অধিকাৰত ল’ব। তাৰ পিছত, হে যুধিষ্ঠিৰ, অৱশিষ্ট ধন দহ ভাগত বিভক্ত কৰিব লাগে; আৰু সেই পিতৃধনৰ পৰা ব্ৰাহ্মণীপুত্ৰে পুনৰ চাৰি ভাগ ল’ব। ক্ষত্ৰিয়া নাৰীৰ পৰা জন্ম লোৱা পুত্ৰো নিঃসন্দেহে ব্ৰাহ্মণ; মাতৃৰ বিশেষ মৰ্যাদাৰ কাৰণে সি তিন ভাগ ল’বলৈ অধিকাৰী।
Verse 14
वर्णे तृतीये जातस्तु वैश्यायां ब्राह्णादपि । द्विरंशस्तेन हर्तव्यो ब्राह्मणस्वाद् युधिष्ठिर
ভীষ্মে ক’লে—হে যুধিষ্ঠিৰ! তৃতীয় বৰ্ণৰ বৈশ্যা নাৰীৰ গৰ্ভত ব্ৰাহ্মণ পিতাৰ পৰা জন্ম লোৱা পুত্ৰে ব্ৰাহ্মণৰ ধনৰ পৰা দুটা অংশ ল’ব লাগে।
Verse 15
शूद्रायां ब्राह्म॒णाज्जातो नित्यादेयधन: स्मृतः । अल्पं चापि प्रदातव्यं शूद्रापुत्राय भारत
ভীষ্মে ক’লে—শূদ্ৰা নাৰীৰ গৰ্ভত ব্ৰাহ্মণৰ পৰা জন্ম লোৱা পুত্ৰক শাস্ত্ৰত ‘নিত্য-আদেয়-ধন’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। আৰু, হে ভাৰত, শূদ্ৰৰ পুত্ৰক দান দিব লাগিলেও অতি অলপেই দিব লাগে।
Verse 16
भारत! ब्राह्मणसे शूद्रामें जो पुत्र उत्पन्न होता है, उसे तो धन न देनेका ही विधान है तो भी शूद्राके पुत्रको पैतृक धनका स्वल्पतम भाग--एक अंश दे देना चाहिये ।।
ভীষ্মে ক’লে—হে ভাৰত! ব্ৰাহ্মণৰ পৰা শূদ্ৰা নাৰীৰ গৰ্ভত জন্ম লোৱা পুত্ৰক ধন নেদিয়াই বিধান; তথাপি শূদ্ৰৰ পুত্ৰক পিতৃধনৰ সৰ্বনিম্ন অংশ—এটা ভাগ—দিয়া উচিত। ধন দহ ভাগত বিভক্ত হ’লে এইয়াই ক্ৰম। কিন্তু সমবৰ্ণ নাৰীৰ পৰা জন্ম লোৱা পুত্ৰসকলৰ বাবে সকলোকে সমান ভাগ নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 17
अब्राह्माणं तु मन्यन्ते शूद्रापुत्रमनैपुणात् । त्रिषु वर्णेषु जातो हि ब्राह्मणाद् ब्राह्मणो भवेत्
ভীষ্মে ক’লে—শূদ্ৰা নাৰীৰ গৰ্ভত ব্ৰাহ্মণৰ পৰা জন্ম লোৱা পুত্ৰক তেওঁলোকে ব্ৰাহ্মণ বুলি নমানেই; কিয়নো তাত ব্ৰাহ্মণোচিত নৈপুণ্য আৰু শিষ্টতা নাথাকে বুলি ধৰা হয়। কিন্তু বাকী তিন বৰ্ণৰ নাৰীৰ গৰ্ভত ব্ৰাহ্মণৰ পৰা জন্ম লোৱা পুত্ৰ ব্ৰাহ্মণেই হয়।
Verse 18
स्मृताश्न वर्णाक्षत्वार: पञचमो नाधिगम्यते । हरेच्च दशमं भागं शूद्रापुत्र: पितुर्धनात्,चार ही वर्ण बताये हैं, पाँचवाँ वर्ण नहीं मिलता। शूद्राका पुत्र ब्राह्मण पिताके धनसे उसका दसवाँ भाग ले सकता है
স্মৃতিত চাৰিটা বৰ্ণেই স্বীকৃত; পঞ্চম বৰ্ণ গ্ৰাহ্য নহয়। শূদ্ৰা নাৰীৰ গৰ্ভত ব্রাহ্মণ-পিতৃক পুত্ৰ জন্মিলে, সি পিতৃধনৰ দশমাংশ ল’ব পাৰে।
Verse 19
तत्तु दत्त हरेत् पित्रा नादत्तं हर्तुमहति । अवश्यं हि धन देयं शूद्रापुत्राय भारत
পিতাই যি দান কৰিছে, সেয়াই সি ল’ব; যি দিয়া নহয়, তাক লোৱাৰ অধিকাৰ নাই। তথাপি, হে ভাৰত, শূদ্ৰা-পুত্ৰক ধনৰ এটা অংশ নিশ্চয় দিয়া উচিত।
Verse 20
आनुृशंस्यं परो धर्म इति तस्मै प्रदीयते । यत्र तत्र समुत्पन्नं गुणायैवोपपद्यते,दया सबसे बड़ा धर्म है। यह समझकर ही उसे धनका भाग दिया जाता है। दया जहाँ भी उत्पन्न हो, वह गुणकारक ही होती है
‘দয়ােই পৰম ধৰ্ম’—এই বোধে তাক অংশ দিয়া হয়। দয়া য’তেই-ত’তেই, যিকোনো অৱস্থাত উদ্ভৱ হওক, সি নিশ্চয় গুণ-পুণ্যই সাধন কৰে।
Verse 21
यद्यप्येष सपुत्र: स्यादपुत्रो यदि वा भवेत् । नाधिकं दशमादू दद्याच्छूद्रापुत्राय भारत,भारत! ब्राह्मणके अन्य वर्णकी स्त्रियोंसे पुत्र हों या न हों, वह शूद्राके पुत्रको दसवें भागसे अधिक धन न दे
হে ভাৰত! ব্রাহ্মণৰ পুত্ৰ থাকক বা নাথাকক, শূদ্ৰা-পুত্ৰক দশমাংশতকৈ অধিক ধন দিয়া উচিত নহয়।
Verse 22
त्रैवार्षिकादू यदा भक्तादथिकं स्याद् द्विजस्य तु | यजेत तेन द्रव्येण न वृथा साधयेद् धनम्
যেতিয়া কোনো দ্বিজৰ ওচৰত তিন বছৰৰ নিৰ্বাহৰ প্ৰয়োজনতকৈ অধিক অন্ন-ধন সঞ্চিত হয়, তেতিয়া সি সেই দ্ৰব্যেৰে যজ্ঞ কৰুক; ধন অনর্থকভাৱে সঞ্চয় নকৰুক।
Verse 23
त्रिसहस्रपरो दाय: स्त्रियै देयो धनस्य वै | भर्त्रां तच्च धन दत्तं यथाहई भोक्तुमरहति,सत्रीको तीन हजारसे अधिक लागतका धन नहीं देना चाहिये। पतिके देनेपर ही उस धनको वह यथोचित रूपसे उपभोगमें ला सकती है
ভীষ্মে ক’লে—স্ত্ৰীৰ বাবে কুলধনৰ পৰা দিয়া দায় তিন হাজাৰৰ অধিক হ’ব নালাগে। আৰু স্বামীয়ে যি ধন দিয়ে, সেই ধন সে আচাৰ-নীতি আৰু প্ৰয়োজন অনুসাৰে যথোচিতভাৱে ভোগ-ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ অধিকাৰিণী।
Verse 24
स्त्रीणां तु पतिदायाद्यमुपभोगफल स्मृतम् | नापहारं स्त्रिय: कुर्यु: पतिवित्तात् कथंचन
ভীষ্মে ক’লে—স্ত্ৰীসকলৰ বাবে স্বামীৰ ধনৰ পৰা যি অংশ প্ৰাপ্য, তাৰ ফল মূলত ভোগ আৰু ব্যৱহাৰ বুলিয়েই স্মৃতিত কোৱা হৈছে। সেয়ে স্বামীৰ ধনৰ পৰা তেওঁলোকৰ অধিকাৰ কোনোপধ্যেই কেঢ়ি ল’ব নালাগে। আৰু ‘স্ত্ৰীধন’ হিচাপে দিয়া ধন পুত্ৰাদি উত্তৰাধিকাৰীয়ে কেতিয়াও ল’ব নালাগে।
Verse 25
स्त्रियास्तु यद् भवेत् वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर । ब्राह्मण्यास्तद्धरेत् कन्या यथा पुत्रस्तथा हि सा
ভীষ্মে ক’লে—হে যুধিষ্ঠিৰ! এগৰাকী স্ত্ৰীৰ পিতৃদত্ত যি ধন থাকে, সি যদি ব্ৰাহ্মণী হয় তেন্তে তাইৰ কন্যাই সেই ধন অধিকাৰে ল’ব পাৰে; কিয়নো এই বিষয়ত কন্যাও পুত্ৰসমান বুলি গণ্য।
Verse 26
सा हि पुत्रसमा राजन् विहिता कुरुनन्दन । एवमेव समुद्दिष्टो धर्मो वै भरतर्षभ । एवं धर्ममनुस्मृत्य न वृथा साधयेद् धनम्
ভীষ্মে ক’লে—হে ৰাজন, হে কুৰুনন্দন! শাস্ত্ৰবিধান অনুসাৰে কন্যা পুত্ৰসমা। হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! এইদৰে ধনবিভাগৰ ধৰ্ম নিৰ্দেশ কৰা হৈছে। এই ধৰ্ম স্মৰণ কৰি মানুহে ধন উপাৰ্জন আৰু সঞ্চয় ব্যৰ্থ নকৰক; যজ্ঞ-যাগাদি পবিত্ৰ কৰ্মেৰে তাক ফলৱন্ত কৰক।
Verse 27
युधिछिर उवाच शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो यद्यदेयधन: स्मृत: । केन प्रतिविशेषेण दशमो<प्यस्य दीयते
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—পিতামহ! যদি ব্ৰাহ্মণৰ পৰা শূদ্ৰা স্ত্ৰীত জন্মা পুত্ৰক ধন দিয়া অযোগ্য বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে, তেন্তে কোন বিশেষ কাৰণত তাক পিতৃধনৰ দশমাংশো দিয়া হয়?
Verse 28
ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मण: स्यान्न संशय: । क्षत्रियायां तथैव स्याद् वैश्यायामपि चैव हि
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— ব্ৰাহ্মণী নাৰীৰ গৰ্ভত ব্ৰাহ্মণ পিতাৰ পৰা জন্মা পুত্ৰ নিঃসন্দেহে ব্ৰাহ্মণ। তদ্ৰূপ ক্ষত্ৰিয়া বা বৈশ্যা নাৰীৰ গৰ্ভত জন্মিলেও সিও ব্ৰাহ্মণ বুলিয়েই গণ্য হয়।
Verse 29
कस्मात् तु विषमं भागं भजेरन् नृपसत्तम | यदा सर्वे त्रयो वर्णास्त्वियोक्ता ब्राह्मणा इति
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! যেতিয়া আপুনি ব্ৰাহ্মণ আদি তিন বৰ্ণৰ নাৰীৰ গৰ্ভত জন্মা পুত্ৰসকলক ব্ৰাহ্মণ বুলিয়েই কৈছে, তেন্তে তেওঁলোকে পিতৃধনত অসম ভাগ কিয় ল’ব? সমান ভাগ কিয় নাপাব?
Verse 30
भीष्म उवाच दारा इत्युच्यते लोके नाम्नैकेन परंतप । प्रोक्तेन चैव नाम्नायं विशेष: सुमहान् भवेत्
ভীষ্মে ক’লে— হে পৰন্তপ ৰাজন! লোকব্যৱহাৰত সকলো নাৰীক একে নামেই ‘দাৰা’ (ভাৰ্যা) বুলি কোৱা হয়; কিন্তু এই নাম-প্ৰয়োগৰ দ্বাৰাই (সন্তানসকলৰ মাজত) এক মহৎ ভেদ স্বীকৃত হয়।
Verse 31
तिस््र: कृत्वा पुरो भार्या: पश्चाद् विन्देत ब्राह्मणीम् ।। सा ज्येष्ठा सा च पूज्या स्यात् सा च भार्या गरीयसी
ভীষ্মে ক’লে— প্ৰথমে তিনগৰাকী ভাৰ্যা গ্ৰহণ কৰি, তাৰ পিছত ব্ৰাহ্মণীক বিবাহ কৰা উচিত। সেয়াই জ্যেষ্ঠা, সেয়াই পূজ্যা, আৰু ভাৰ্যাসকলৰ মাজত সেয়াই সৰ্বাধিক গৌৰৱশালিনী।
Verse 32
ब्राह्मण पहले अन्य तीनों वर्णोकी स्त्रियोंको ब्याह लानेके पश्चात् भी यदि ब्राह्मणकन्यासे विवाह करे तो वही अन्य स्त्रियोंकी अपेक्षा ज्येष्ठ, अधिक आदर-सत्कारके योग्य तथा विशेष गौरवकी अधिकारिणी होगी ।।
ভীষ্মে ক’লে— ব্ৰাহ্মণে যদি প্ৰথমে অন্য তিন বৰ্ণৰ স্ত্ৰীসকলক বিবাহ কৰে, তথাপি পাছত ব্ৰাহ্মণ-কন্যাক বিবাহ কৰিলে, সেই ব্ৰাহ্মণীয়েই জ্যেষ্ঠা গণ্য হ’ব; সেয়াই অধিক পূজ্যা আৰু বিশেষ গৌৰৱৰ অধিকাৰিণী হ’ব। স্বামীৰ স্নান কৰোৱা, সাজসজ্জাৰ সামগ্ৰী সাজি দিয়া, দাঁত পৰিষ্কাৰৰ বাবে দাতুন–মঞ্জন দিয়া, চকুত অঞ্জন লগোৱা, নিত্য হোম-পূজাৰ বাবে হব্য আৰু পিতৃকাৰ্যৰ বাবে কব্য-সামগ্ৰী যোগাৰ কৰা, আৰু গৃহত হোৱা অন্য ধৰ্মসন্মত কৰ্মত সহায় কৰা—এই সকলো ব্ৰাহ্মণ-গৃহত ব্ৰাহ্মণীৰ কৰ্তব্য। তেওঁ উপস্থিত থাকিলে অন্য বৰ্ণৰ স্ত্ৰীৰ এই কৰ্ম কৰাৰ অধিকাৰ নাই।
Verse 33
न तस्यां जातु तिष्ठन्त्यामन्या तत् कर्तुमहति । ब्राह्मणी त्वेव कुर्याद् वा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर
ভীষ্ম ক’লে—হে যুধিষ্ঠিৰ! ব্ৰাহ্মণী (পত্নী) উপস্থিত থাকিলে অন্য কোনো নাৰীৰ সেই কৰ্তব্য পালন কৰাৰ অধিকাৰ নাই। ব্ৰাহ্মণ স্বামীৰ বাবে শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে সেৱা—স্নান কৰোৱা, শৃঙ্গাৰ-সামগ্ৰী আগবঢ়োৱা, দন্তশুদ্ধিৰ বাবে দাতুন-মনজন দিয়া, নয়নত অঞ্জন লগোৱা, নিত্য হোম-পূজাত হব্য-কব্যৰ সামগ্ৰী যোগাৰ কৰা আৰু গৃহৰ অন্যান্য ধৰ্মকর্মত সহায় কৰা—এই সকলো ব্ৰাহ্মণীয়ে কৰিব লাগে।
Verse 34
अन्न पानं च माल्यं च वासांस्याभरणानि च । ब्राह्मण्यैतानि देयानि भर्तु: सा हि गरीयसी
ভীষ্ম ক’লে—অন্ন-পান, মালা, বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰ—এই সকলো স্বামীৰ ওচৰত ব্ৰাহ্মণীয়ে সমৰ্পণ কৰিব লাগে; কিয়নো এই কৰ্তব্যত সেয়েই সৰ্বাধিক গৌৰৱাৰ্হ।
Verse 35
मनुनाभिद्िितं शास्त्र यच्चापि कुरुनन्दन । तत्राप्येष महाराज दृष्टो धर्म: सनातन:,महाराज कुरुनन्दन! मनुने भी जिस धर्मशास्त्रका प्रतिपादन किया है, उसमें भी यही सनातन धर्म देखा गया है
ভীষ্ম ক’লে—হে কুৰুনন্দন মহাৰাজ! মনুৱে প্ৰণীত কৰা শাস্ত্ৰতো এই একেই সনাতন ধৰ্ম দেখা যায়।
Verse 36
अथ चेदन्यथा कुर्याद् यदि कामाद् युधिष्ठिर । यथा ब्राह्मण चाण्डाल: पूर्वदृष्टस्तथैव स:
ভীষ্ম ক’লে—হে যুধিষ্ঠিৰ! যদি কোনো ব্ৰাহ্মণ কামবশত শাস্ত্ৰবিধিৰ বিপৰীতে আচৰণ কৰে, তেন্তে সি আগতে বৰ্ণিত ‘ব্ৰাহ্মণ-চাণ্ডাল’ৰ দৰেই গণ্য হয়।
Verse 37
ब्राह्मण्या: सदृश: पुत्र: क्षत्रियायाश्व यो भवेत् राजन् विशेषो यस्त्वत्र वर्णयोरुभयोरपि,राजन! ब्राह्मणके समान ही जो क्षत्रियाका पुत्र होगा, उसमें भी उभयवर्णसम्बन्धी अन्तर तो रहेगा ही
ভীষ্ম ক’লে—হে ৰাজন! ক্ষত্ৰিয়া নাৰীৰ গৰ্ভে জন্মা পুত্ৰ গুণত ব্ৰাহ্মণৰ সদৃশ হ’লেও, ইয়াত উভয় বৰ্ণ-সম্পর্কীয় এক বিশেষ ভেদ অৱশ্যে থাকে।
Verse 38
न तु जात्या समा लोके ब्राह्याण्या: क्षत्रिया भवेत् ब्राह्माण्या: प्रथम: पुत्रो भूयान् स्थाद् राजसत्तम
ভীষ্মে ক’লে—হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ! এই লোকত জন্ম-মৰ্যাদাত ক্ষত্ৰিয়া ব্ৰাহ্মণীৰ সমান নহয়। ব্ৰাহ্মণীৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰক অধিক শ্ৰেষ্ঠ বুলি গণ্য কৰা উচিত।
Verse 39
यथा न सदृशी जात_ु ब्राह्म॒ण्या: क्षत्रिया भवेत्
ভীষ্মে ক’লে—যেনেকৈ ক্ষত্ৰিয়া কেতিয়াও ব্ৰাহ্মণীৰ সত্য সমান হ’ব নোৱাৰে।
Verse 40
श्रीक्ष राज्यं च कोशकश्ष क्षत्रियाणां युधिषछ्ठिर
ভীষ্মে ক’লে—হে যুধিষ্ঠিৰ! শাস্ত্ৰত লক্ষ্মী, ৰাজ্য আৰু ৰাজকোষ—এই সকলো ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবে হে বিধিত বুলি দেখা যায়। স্বধৰ্ম অনুসাৰে ক্ষত্ৰিয়ে সমুদ্ৰ-পর্যন্ত পৃথিৱীৰ অধিপত্য আৰু বিপুল সম্পদ ন্যায়সঙ্গতভাৱে লাভ কৰিব পাৰে। হে নৰেশ্বৰ! ৰজা—যি ক্ষত্ৰিয়—দণ্ডধাৰী; ক্ষত্ৰিয় ব্যতীত আন কোনোফালৰ পৰা সত্য ৰক্ষা-কাৰ্য সম্ভৱ নহয়।
Verse 41
विहितं दृश्यते राजन् सागरान्तां च मेदिनीम् | क्षत्रियो हि स्वधर्मेण श्रियं प्राप्रोति भूयसीम् । राजा दण्डधरो राजन रक्षा नान्यत्र क्षत्रियात्
ভীষ্মে ক’লে—হে ৰাজন! শাস্ত্ৰত সমুদ্ৰ-পর্যন্ত পৃথিৱীৰ অধিপত্য ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবে বিধিত বুলি দেখা যায়। ক্ষত্ৰিয়ে স্বধৰ্মে স্থিত হৈ মহৎ শ্ৰী-সমৃদ্ধি লাভ কৰে। হে ৰাজন! ৰজা দণ্ডধাৰী; ক্ষত্ৰিয় ব্যতীত আন কোনোফালৰ পৰা ৰক্ষা সম্ভৱ নহয়—হে যুধিষ্ঠিৰ!
Verse 42
ब्राह्मणा हि महाभागा देवानामपि देवता: । तेषु राजन् प्रवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम्,राजन! महाभाग! ब्राह्मण देवताओंके भी देवता हैं; अतः उनका विधिपूर्वक पूजन- आदर-सत्कार करते हुए ही उनके साथ बर्ताव करे
ভীষ্মে ক’লে—হে ৰাজন, মহাভাগ! ব্ৰাহ্মণসকল দেবতাসকলৰো দেবতা বুলি গণ্য। সেয়ে, হে ৰজা, তেওঁলোকৰ প্ৰতি বিধিপূৰ্বক পূজাৰে আচৰণ কৰা; শ্ৰদ্ধাৰে আদৰ-সত্কাৰ আৰু সেৱা কৰা।
Verse 43
प्रणीतमृषिभिर्ज्ञात्वा धर्म शाश्वतमव्ययम् । लुप्यमान स्वधर्मेण क्षत्रियो होष रक्षति,ऋषियोंद्वारा प्रतिपादित अविनाशी सनातन धर्मको लुप्त होता जानकर क्षत्रिय अपने धर्मके अनुसार उसकी रक्षा करता है
ভীষ্মে ক’লে—ঋষিসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰা শাশ্বত, অব্যয় ধৰ্মক জানি, আৰু সেয়া লুপ্ত হ’বলৈ ধৰিছে বুলি দেখি, ক্ষত্ৰিয় নিজৰ স্বধৰ্ম অনুসাৰে তাৰ ৰক্ষা কৰে, হে ৰাজন।
Verse 44
दस्युभि्दियमाणं च धन दारांश्व॒ सर्वश: । सर्वेषामेव वर्णानां त्राता भवति पार्थिव:,डाकुओंद्वारा लूटे जाते हुए सभी वर्णोके धन और स्त्रियोंका राजा ही रक्षक होता है
ভীষ্মে ক’লে—যেতিয়া দস্যুৱে সকলো প্ৰকাৰে ধন আৰু নাৰীসকলক হৰণ কৰি নিয়ে যায়, তেতিয়া সকলো বৰ্ণৰ ৰক্ষক ৰজােই হয়।
Verse 45
भूयान् स्यात् क्षत्रियापुत्रो वैश्यापुत्रान्न संशय: । भूयस्तेनापि हर्तव्यं पितृवित्ताद् युधिष्ठिर
ভীষ্মে ক’লে—ক্ষত্ৰিয়ৰ পুত্ৰ বৈশ্যৰ পুত্ৰতকৈ শ্ৰেষ্ঠ; ইয়াত সন্দেহ নাই। সেয়ে, হে যুধিষ্ঠিৰ, অৱশিষ্ট পিতৃধনৰ পৰা তাকো অধিক অংশ দিব লাগে।
Verse 46
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें विवाहधर्मके प्रसंगमें स्त्रीकी प्रशंभानामक छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে ৰাজন, হে পিতামহ! আপুনি ব্ৰাহ্মণৰ ধন-বিভাগৰ বিধি বিধিপূৰ্বক কৈ দিলে। এতিয়া আন বৰ্ণসমূহৰ ধন-বণ্টনৰ নিয়ম কেনেকুৱা হ’ব লাগে?
Verse 47
भीष्म उवाच क्षत्रियस्यापि भायें द्वे विहिते कुरुनन्दन । तृतीया च भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्तत: स्मृता
ভীষ্মে ক’লে—হে কুৰুনন্দন! ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবেও শাস্ত্ৰে দুটা বৰ্ণৰ পৰা দুজনী পত্নী বিধান কৰিছে। তৃতীয়জনী শূদ্ৰাও পত্নী হ’ব পাৰে; কিন্তু শাস্ত্ৰত তাক আদৰ্শ দৃষ্টান্তৰূপে স্মৃত কৰা নাই।
Verse 48
एष एव क्रमो हि स्यात् क्षत्रियाणां युधिष्ठिर अष्टधा तु भवेत् कार्य क्षत्रियस्वं जनाधिप,राजा युधिष्ठिर! क्षत्रियोंके लिये भी बँटवारेका यही क्रम है। क्षत्रियके धनको आठ भागोंमें विभक्त करना चाहिये
ভীষ্মে ক’লে—হে যুধিষ্ঠিৰ, ক্ষত্ৰিয়সকলৰ বাবেও এইয়েই বিধি-ক্রম। হে জনাধিপ, ক্ষত্ৰিয়ৰ ধন আঠ ভাগত বিভক্ত কৰা উচিত।
Verse 49
क्षत्रियाया हरेत् पुत्रश्नतुरोंडशान् पितुर्धनात् । युद्धावहारिकं यच्च पितु: स्थात् स हरेत् तु तत्
ভীষ্মে ক’লে—ক্ষত্ৰিয়ৰ পুত্ৰে পিতৃধনৰ পৰা চাৰি ভাগ গ্ৰহণ কৰিব; আৰু পিতাৰ যি যুদ্ধোপকৰণ আৰু সমৰ-সামগ্ৰী আছে, সেয়াও সি-ই ল’ব।
Verse 50
वैश्यापुत्रस्तु भागांस्त्रीन् शूद्रापुत्रस्तथाष्टमम् । सो<पि दत्तं हरेत् पित्रा नादत्तं हर्तुमहति
ভীষ্মে ক’লে—বৈশ্যা নাৰীৰ পুত্ৰে তিন ভাগ ল’ব, আৰু শূদ্ৰা নাৰীৰ পুত্ৰে অষ্টম ভাগ ল’ব। সিও পিতাই যি দান কৰে সেয়াই গ্ৰহণ কৰিব; যি দান কৰা নহয়, তাক লোৱাৰ অধিকাৰ তাৰ নাই।
Verse 51
एकैव हि भवेद् भार्या वैश्यस्य कुरुनन्दन । द्वितीया तु भवेत् शूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता
ভীষ্মে ক’লে—হে কুৰুনন্দন, বৈশ্যৰ বিধিসন্মত ভাৰ্যা একেই—বৈশ্য বৰ্গৰ। দ্বিতীয়া ভাৰ্যা শূদ্ৰা হ’ব পাৰে, কিন্তু শাস্ত্ৰত তাক আদৰ্শ দৃষ্টান্ত বুলি স্মৰণ কৰা নহয়।
Verse 52
वैश्यस्य वर्तमानस्य वैश्यायां भरतर्षभ । शूद्रायां चापि कौन्तेय तयोविनियम: स्मृत:
ভীষ্মে ক’লে—হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ, হে কৌন্তেয়, গৃহস্থধৰ্মত অৱস্থিত বৈশ্যৰ যদি বৈশ্যা আৰু শূদ্ৰা—উভয়ৰ গৰ্ভত পুত্ৰ জন্মে, তেন্তে তেওঁলোকৰ ধন-বিভাজনৰ বাবেও সেই একেই নিয়ম স্মৃত।
Verse 53
पज्चधा तु भवेत् कार्य वैश्यस्वं भरतर्षभ । तयोरपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप
ভীষ্মে ক’লে—হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! বৈশ্যৰ কৰ্তব্য আৰু কাৰ্য পাঁচ ভাগত বিভক্ত কৰি স্থিৰ কৰা উচিত। আৰু হে ৰাজন, তেওঁলোকৰ সন্তানৰ বিষয়তো যথাবিধি বিভাগ আৰু বণ্টন মই ক’ম।
Verse 54
भरतभूषण नरेश! वैश्यके धनको पाँच भागोंमें विभक्त करना चाहिये। फिर वैश्या और शूद्राके पुत्रोमें उस धनका विभाजन कैसे करना चाहिये, यह बताता हूँ ।।
ভীষ্মে ক’লে—হে ভৰতনন্দন! বৈশ্য পিতাৰ ধনৰ পৰা বৈশ্যা-জাত পুত্ৰে চাৰি ভাগ ল’ব; আৰু হে ভাৰত, শূদ্ৰা-জাত পুত্ৰৰ বাবে পঞ্চম ভাগ স্মৃতিত নিৰ্দিষ্ট।
Verse 55
सो5पि दत्तं हरेत् पित्रा नादत्तं हर्तुमरहति । त्रिभिर्वर्ण: सदा जात: शूद्रोडदेयधनो भवेत्
ভীষ্মে ক’লে—সিও পিতাই দিয়া থোৱা বস্তুহে ল’ব পাৰে; যি দিয়া নহয়, সেয়া লোৱাৰ অধিকাৰ তাৰ নাই। তিন উচ্চ বৰ্ণৰ সংকৰৰ পৰা জন্ম শূদ্ৰক সাধাৰণতে ধন দিয়া বা সঁপা উচিত নহয় বুলি স্মৃত।
Verse 56
शूद्रस्य स्थात् सवर्णव भार्या नान्या कथंचन । समभागाश्र पुत्रा: स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत्
ভীষ্মে ক’লে—শূদ্ৰৰ পত্নী কেৱল নিজৰেই বৰ্ণৰ হ’ব লাগে; অন্যথা কোনোপধ্যেই নহয়। আৰু তাৰ পুত্ৰসকল, সিহঁত শতজন হ’লেও, পিতৃধনত সমান ভাগৰ অধিকাৰী।
Verse 57
जातानां समवर्णाया: पुत्राणामविशेषत: । सर्वेषामेव वर्णानां समभागो धनात् स्मृत:,समस्त वर्णोके सभी पुत्रोंका, जो समान वर्णकी स्त्रीसे उत्पन्न हुए हैं, सामान्यतः: पैतृक धनमें समान भाग माना गया है
ভীষ্মে ক’লে—সমবৰ্ণ পত্নীৰ পৰা জন্ম পুত্ৰসকলৰ বাবে, কোনো ভেদ নকৰাকৈ, পিতৃধনত সমান ভাগ স্মৃতিত স্বীকৃত; আৰু এই বিধান সকলো বৰ্ণৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 58
ज्येष्ठस्य भागो ज्येष्ठ: स्थादेकांशो यः प्रधानत: । एष दायविदधि: पार्थ पूर्वमुक्त: स्वयम्भुवा
কুন্তীনন্দন! জ্যেষ্ঠ পুত্ৰৰ ভাগো জ্যেষ্ঠ বুলিয়েই গণ্য; প্রধানতঃ সি এক অংশ অধিক পায়। পিতৃধন-বিভাজনৰ এই বিধান প্ৰাচীনকালে স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই কৈছিল।
Verse 59
समवर्णासु जातानां विशेषो<स्त्यपरो नृप । विवाहवैशिष्ट्यकृत: पूर्वपूर्वो विशिष्यते
নৰেশ্বৰ! একে বৰ্ণৰ স্ত্ৰীসকলৰ গৰ্ভত জন্মা পুত্ৰসকলৰ মাজতো আন এটা ভেদ আছে। বিবাহৰ বিশেষ মৰ্যাদাৰ কাৰণে তেওঁলোকৰ মাজতো ক্ৰম স্থাপিত হয়—প্ৰথম বিবাহৰ স্ত্ৰীৰ পুত্ৰ শ্ৰেষ্ঠ, আৰু পাছৰ বিবাহৰ স্ত্ৰীৰ পুত্ৰ কনিষ্ঠ বুলি গণ্য।
Verse 60
हरेज्ज्येष्ठ: प्रधानांशमेकं तुल्यासु तेष्वपि | मध्यमो मध्यमं चैव कनीयांस्तु कनीयसम्
সমান মৰ্যাদাৰ স্ত্ৰীসকলৰ গৰ্ভত জন্মা পুত্ৰসকলৰ মাজতো জ্যেষ্ঠ পুত্ৰে এটা প্রধান (জ্যেষ্ঠ) অংশ লওক; মধ্যম পুত্ৰে মধ্যম অংশ, আৰু কনিষ্ঠ পুত্ৰে কনিষ্ঠ অংশ লওক।
Verse 61
एवं जातिषु सर्वासु सवर्ण: श्रेष्ठतां गत: । महर्षिरपि चैतद् वै मारीच: काश्यपोडब्रवीत्
এইদৰে সকলো জাতিতেই সমবৰ্ণা স্ত্ৰীৰ গৰ্ভত জন্মা পুত্ৰকেই শ্ৰেষ্ঠ বুলি গণ্য কৰা হয়। মাৰিচিপুত্ৰ মহৰ্ষি কাশ্যপেও এই একে নীতিই ঘোষণা কৰিছিল।
Verse 96
तत्र जातेष्वपत्येषु द्विगुणं स्यथाद् युधिष्ठिर । शूद्रजातिकी स्त्रीको अपनी शय्यापर सुलाकर ब्राह्मण अधोगतिको प्राप्त होता है। साथ ही शास्त्रीय विधिके अनुसार वह प्रायश्चित्तका भागी होता है। युधिष्ठिर! शूद्राके गर्भसे संतान उत्पन्न करनेपर ब्राह्मणको दूना पाप लगता है और उसे दूने प्रायश्चित्तका भागी होना पड़ता है
যুধিষ্ঠিৰ! শূদ্ৰজাতীয় স্ত্ৰীৰ সৈতে শয্যাসঙ্গ কৰিলে ব্ৰাহ্মণ অধোগতি লাভ কৰে আৰু শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে প্ৰায়শ্চিত্তৰ ভাগী হয়। শূদ্ৰৰ গৰ্ভত সন্তান উৎপন্ন কৰিলে ব্ৰাহ্মণৰ পাপ দ্বিগুণ গণ্য হয় আৰু প্ৰায়শ্চিত্তও দ্বিগুণ কৰিব লাগে।
Verse 383
भूयो भूयो<5पि संहार्य: पितृवित्ताद् युधिष्ठिर । क्षत्रियकन्या संसारमें अपनी जातिद्दारा ब्राह्मण-कन्याके बराबर नहीं हो सकती। नृपश्रेष्ठ! इसी प्रकार ब्राह्मणीका पुत्र क्षत्रियाके पुत्रसे प्रथम एवं ज्येष्ठ होगा। युधिष्ठिर! इसलिये पिताके धनमेंसे ब्राह्मणीके पुत्रको अधिक-अधिक भाग देना चाहिये
ভীষ্মে ক’লে—যুধিষ্ঠিৰ! পিতৃধন বিভাজনৰ সময় এই কথাটো বাৰে বাৰে মনত ৰাখিব লাগে। লোকাচাৰত ক্ষত্ৰিয় কন্যা জন্মগত কাৰণত ব্ৰাহ্মণ কন্যাৰ সমান বুলি গণ্য নহয়। তদ্ৰূপ, নৃপশ্ৰেষ্ঠ! ব্ৰাহ্মণীৰ পৰা জন্ম লোৱা পুত্ৰক ক্ষত্ৰিয়াৰ পুত্ৰতকৈ আগতীয়া আৰু জ্যেষ্ঠ বুলি মানা হয়। সেয়ে, যুধিষ্ঠিৰ! পিতৃসম্পত্তিৰ পৰা ব্ৰাহ্মণীৰ পুত্ৰক অধিক অংশ দিব লাগে।
Verse 396
क्षत्रियायास्तथा वैश्या न जातु सदृशी भवेत् । जैसे क्षत्रिया कभी ब्राह्मणीके समान नहीं हो सकती वैसे ही वैश्या भी कभी क्षत्रियाके तुल्य नहीं हो सकती
যেনেকৈ ক্ষত্ৰিয়া কেতিয়াও ব্ৰাহ্মণীৰ সমান হ’ব নোৱাৰে, তেনেকৈ বৈশ্যাও কেতিয়াও ক্ষত্ৰিয়াৰ তুল্য হ’ব নোৱাৰে।
Frequently Asked Questions
A livelihood-driven act (net fishing) unintentionally harms many fish and ensnares an ascetic; the dilemma is how to weigh economic activity against non-harm and the duties created by long shared residence with vulnerable beings.
Ethical responsibility is relational and cumulative: sustained proximity (saṃvāsa) generates protective obligations, and compassion can require limiting one’s gain when it produces avoidable suffering to co-inhabitants.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the chapter functions as a didactic exemplum whose significance lies in framing later adjudication and in illustrating dharma through precedent rather than promised ritual merit.